لیبرال سکولر ترقی‌پسند (از جمله انسان‌گرایان، ملحدان، اصلاح‌طلبان و دیگران) معتقدند که تغییر اخلاق در طول زمان هیچ اشکالی ندارد و آن را فرایندی طبیعی و اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که همه باید آن را بپذیرند۔ متأسفانه، آنان در خصوص ماهیت خود اخلاق دچار سردرگمی عمیقی هستند۔

Liberal secular progressives (including humanists, atheists, reformists, etc.) think there is nothing wrong with morality changing over time and view it as a natural, inevitable process that we should all embrace. Unfortunately for them, they are deeply confused about the very nature of morality.

این افراد هیچ مشکلی ندارند با اینکه اخلاق دینی با گذشت زمان کنار گذاشته شود، زیرا در وهلهٔ نخست هنجارهای دینی را الزام‌آور اخلاقی نمی‌دانند. آنان چیزهایی می‌گویند مانند: «خب، در گذشته، به‌سبب احساسات دینی، برای نمونه رابطهٔ جنسی خارج از ازدواج نادرست شمرده می‌شد، اما زمانه تغییر کرده و ما دیگر آن را چندان بد نمی‌دانیم، چون پیشرفت کرده‌ایم.» نشان دادن آشفتگی این طرز فکر بسیار آسان است. کافی است ارزشی را در نظر بگیریم که همین افراد آن را اخلاقاً الزام‌آور می‌دانند، مثلاً برابری نژادی. از ایشان بپرسید: آیا راضی می‌شوید که روزی برتری‌جویی سفیدپوستان اخلاقاً پذیرفتنی شمرده شود؟ آیا معقول است بگوییم اخلاق می‌تواند چنان تحول یابد که روزی برتری سفیدپوستان هنجار اخلاقی باشد که همگان موظف به دست‌یابی به آن شوند؟ چرا که نه؟ و اگر واقعاً چیز نادرستی در برتری‌جویی سفیدپوستان نباشد، و فقط ما هنوز آن را درک نکرده باشیم و تنها آیندگان بتوانند آن را دریابند، همان‌گونه که روزی زنا نادرست شمرده می‌شد و آیندگان «کشف» کردند که چندان بد نیست، چه تفاوتی وجود دارد؟ چرا اخلاق نتواند به آن شیوه تحول یابد؟

These individuals have no problem with religious morality being discarded over time because they do not view religious norms as morally compelling in the first place. They say things like, “Well, in the past, due to religious sentiment, sex outside of marriage, for example, was considered wrong, but times have changed and we don’t find it so bad anymore because we have progressed.” It is very easy to show how muddled this thinking is. Simply consider a value that these people do find morally compelling, e.g., racial equality. Ask them, would they be OK with white supremacy being considered morally acceptable one day? Would it make sense to say that morality could evolve such that, one day, white supremacy is the ethical norm that all are expected to aspire to? Why not? What if there really isn’t anything wrong with white supremacy but we just don’t realize it yet and only future people will be able to realize it, similar to how at one point, fornication was considered wrong, but future people “discovered” that it’s not so bad? What’s the difference? Why couldn’t morality evolve in that way?

اخلاق بی‌هدف و تصادفی تکامل نمی‌یابد. در مسیری مشخص تکامل می‌یابد. اخلاق ما هرچه بیشتر خرافات را کنار می‌گذارد و آسیب‌ها را شناسایی می‌کند، دقیق‌تر می‌شود. تنها عمل واقعاً غیراخلاقی، آسیب رساندن به انسان دیگر است و این را «اصل آسیب» می‌نامند. کسانی که از سکولاریسم لیبرال تأثیر پذیرفته‌اند، معمولاً این دیدگاه را دارند: تنها اصل اخلاقی درست، اصل آسیب است. بر پایه همین منطق ادعا می‌کنند (با وجود شواهد فراوانی که خلاف آن را نشان می‌دهد) که کشف کرده‌ایم زنا واقعاً به انسان‌ها آسیب نمی‌رساند، پس نباید غیراخلاقی به شمار آید. افزون بر این، کشف کرده‌ایم که برتری‌طلبی نژادی سفیدپوستان زیان‌آور است، بنابراین باید غیراخلاقی به شمار آید.

Now the response to this might be: “Morality does not evolve haphazardly. It evolves in a specific direction. Our morality becomes increasingly accurate as it sheds superstitions and identifies harms. The only truly immoral act is to harm another person and this is called the ‘Harm Principle.’” Those indoctrinated by liberal secularism tend to have this view: The only true moral principle is the Harm Principle. Using this logic, they claim (despite plenty of countervailing evidence) that we have discovered that fornication doesn’t really harm people, so it should not be considered immoral. Furthermore, we have discovered that white supremacy is harmful, therefore it should be considered immoral.

لیکن ذرا ایک لمحہ رک کر غور کریں۔ سب سے پہلے، اگر لبرل سیکولرسٹ دعویٰ کرتے ہیں کہ ضرر کا اصول (Harm Principle) تمام اخلاقیات کا بنیادی ستون ہے، تو کیا وہ تسلیم کریں گے کہ یہ اصول بھی ارتقا پذیر ہو سکتا ہے؟ اگر اخلاقیات ارتقا اور ترقی کرتی ہے تو کیا ایک دن ہم یہ دریافت کر سکتے ہیں کہ لوگوں کو نقصان پہنچانا اخلاقی طور پر جائز ہے اور ضرر کا اصول ماضی کی ایک فرسودہ یادگار ہے؟ اگر لبرل سیکولر ترقی پسند اصرار کریں کہ یہ ممکن نہیں اور ضرر کا اصول ہمیشہ معیاری طور پر لازمی رہے گا، تو اخلاقیات کے معاملے میں وہ دراصل ترقی پسند نہیں ہیں۔ وہ اخلاقی مطلقات (moral absolutes) پر یقین رکھتے ہیں۔ تو پھر وہ دیندار مسلمانوں پر کیسے اعتراض کر سکتے ہیں کہ وہ بھی ایسے اخلاقی مطلقات پر یقین رکھتے ہیں جو وقت کے ساتھ نہیں بدلتے؟

But let’s step back for a moment. First of all, if the Harm Principle is the keystone of all morality as liberal secularists claim, then would they concede that it could also evolve? If morality evolves and progresses, then could we one day discover that it is morally permissible to harm people and that the Harm Principle is an obsolete relic of the past? If liberal secular progressives maintain that this is not possible and the Harm Principle will always remain normatively compelling, then they are not really progressive when it comes to morality. They believe that there are moral absolutes. So how could they fault devout Muslims for also believing in moral absolutes that are invariant with time?

اکنون، رد کردن اصل زیان (Harm Principle) کار آسانی است: کافی است بپرسیم که واقعاً چه چیزی زیان محسوب می‌شود و چه کسی تعیین می‌کند؛ و افزون بر این، نشان دهیم که خود زیان مفهومی ارزش‌بار است که به تعهدات اخلاقی و هستی‌شناختی گسترده‌تر ما بستگی دارد، و غیره. اما می‌خواهم بر این ایده تمرکز کنم که اخلاق در طول زمان تحول می‌یابد. کسانی که اصل زیان را به‌عنوان یک اصل مطلق اخلاقی می‌پذیرند، تغییر نگرش‌های اخلاقی در طول زمان را نتیجهٔ کشف اینکه چه چیزی واقعاً زیان‌بار است یا نیست توضیح می‌دهند. اما این فرایند کشف چیست؟

Now, refuting the Harm Principle is easy enough to do (simply question what truly constitutes harm and who gets to decide that; and additionally, point out that harm itself is a value-laden concept that depends on your broader moral and ontological commitments, etc.). But I want to focus on the idea of evolving morality. Those who are dedicated to the Harm Principle as a moral absolute explain changing moral attitudes through time as a function of discovering what is or is not truly harmful. But what is this discovery process?

معرفت‌شناختی، آیا کشف آسیب‌ها شبیه کشف سیارات جدید یا مواد شیمیایی جدید است؟ آیا این امری تجربی است؟ آسیب را کجا می‌توان دید؟ و مهم‌تر از همه، توانایی ما در دیدن آن چگونه با گذشت زمان پیش می‌رود؟ ما می‌توانیم بفهمیم که چگونه کشف سیارات در جهان با بهبود فناوری تلسکوپ آسان‌تر شده است. اما چه چیزی امکان کشف آسیب‌های جدید را در طول زمان فراهم می‌کند؟

Epistemologically speaking, is discovering harms akin to discovering new planets or new chemicals? Is it an empirical thing? Where can you see harm? And, more importantly, how does our ability to see it progress as a function of time? We can understand how discovering planets in the universe has become easier with improved telescope technology. But what is allowing us to discover new harms over time?

اَشکارا، لیبرال سکولار پیشرو پاسخی معقول و غیرِ دست‌وپازده به این مسئله نخواهد داشت، پس به این جمله متوسل می‌شود: «آسیب‌ها همواره شناخته شده بودند، اما انسان‌های قدرتمند، شرور و منفعت‌طلب مانع از آن شدند که احساسات اخلاقی برای رفع آن آسیب‌ها تغییر کند.» دربارهٔ این ادعا چند نکته را یادآور می‌شوم. نخست آن‌که دلیل این‌که برخی آسیب‌ها از دیرباز شناخته شده بودند کجاست؟ اگر به تاریخ جهان نگاه کنیم، بسیاری از آنچه امروز به‌عنوان آسیب جدی تلقی می‌شود، در گذشته ناشناخته بوده است. همجنس‌ستیزی یکی از نمونه‌هاست. تراجنس‌ستیزی نمونهٔ دیگری است. تصاحب فرهنگی (cultural appropriation) نمونهٔ دیگر است. خردهٔ‌تعدی (microaggression) نمونهٔ دیگر است. ستم از راه کاربرد ضمایر نمونهٔ دیگری است. در واقع، کافی است در یک کلاس علوم انسانی، ترجیحاً در گروه مطالعات جنسیت یکی از دانشگاه‌های نزدیک خود شرکت کنید، و تقریباً هر آنچه به‌عنوان ستم، محرومیت، جنسیت‌گرایی و مانند آن تدریس می‌شود، در گذشته ناشناخته بوده است. خود مفاهیمی که این «ظلم‌ها» بر پایهٔ آن‌ها استوار است، تنها یک یا دو نسل پیش ساخته شده‌اند. پس این دیدگاه که بسیاری از «آسیب‌های» جدی‌ای که امروز لیبرال‌های سکولار پیشرو به رسمیت می‌شناسند، در گذشته شناخته شده بوده‌اند، تا چه اندازه قابل باور است؟

Clearly, the liberal secular progressive is not going to have a non-ridiculous, non-grasping-at-straws answer to this, so he will resort to this line: “Harms were always known but powerful, evil, self-serving people prevented moral sentiments from changing in order to address those harms.” A couple of notes on this. First, where is the proof that certain harms were always known? If we survey world history, much of what is considered seriously “harmful” by present standards was unheard of historically. Homophobia is one example. Transphobia is another. Cultural appropriation is another. Microagression is another. Oppression through pronoun usage is another. In fact, just attend a liberal arts class, preferably in the Gender Studies department at your nearest university, and virtually everything that is taught as oppression, disenfranchisement, sexism, etc., was historically unheard of. The very concepts upon which these “wrongs” are based were not coined prior to one or two generations ago. So how plausible is this view that many of the serious “harms” recognized by liberal secular progressives today were known historically?

دوم، این پاسخ بار دیگر این ایده را تضعیف می‌کند که پیشرفت اخلاقی وجود دارد. اگر اصل زیان‌رسانی یک مطلق ثابت و بدون تحول است، و اگر آنچه زیان‌آور است یا نیست نیز یک مطلق ثابت و بدون تحول است، و اگر شناخت مردم از آنچه زیان‌آور است یا نیست نیز یک مطلق ثابت و بدون تحول است، پس آن پیشرفت اخلاقی که این‌همه درباره‌اش شنیده می‌شود دقیقاً کجاست؟ طرف مقابل ممکن است بگوید پیشرفت زمانی رخ می‌دهد که بدکاران شکست بخورند و عدالت راستین پیروز شود. اما این تعریف از پیشرفت اخلاقی بسیار ضعیف است. همه به این نوع پیشرفت اخلاقی باور دارند! نبرد میان خیر و شر همیشگی است و گاهی نیکان پیروز می‌شوند و گاهی شکست می‌خورند. حتی خداباوران غیرلیبرال و غیرسکولار نیز به این باور دارند! این به‌هیچ‌روی همان مفهوم پیشرفت اخلاقی پیوسته در طول تاریخ بشر نیست که سکولارهای لیبرال به آن متوسل می‌شوند.

Secondly, again this response undermines the whole idea of moral progress. If the Harm Principle is an un-evolving absolute and what is or is not harmful is an un-evolving absolute and people’s knowledge of what is or is not harmful is an un-evolving absolute, then where exactly is all the moral progress we keep hearing so much about? Our interlocutor could say that the progress happens when the bad guys get beat and true justice triumphs. But that is a very weak idea of moral progress. Everyone believes in this kind of moral progress! The fight between good and evil is perpetual and sometimes, the good guys win. Other times they lose. Even non-liberal, non-secular theists believe this! This is hardly the notion of continuous moral progress over the course of human history that liberal secularists like to appeal to.

در نهایت، وقتی این ایده‌ی پیشرفت اخلاقی به‌طور انتقادی بررسی می‌شود، حتی کوچک‌ترین میزان موشکافی را تاب نمی‌آورد. این مفهوم با مشکلات جدی معرفت‌شناختی روبه‌روست و این امر تا حدی ناشی از کاستی‌های مفهومی خود اصل زیان است. هنگامی که پیشروان سکولار و لیبرال به پیشرفت اخلاقی استناد می‌کنند، مسلمانانی که بر کاربرد جهان‌شمول و تغییرناپذیر اصول اخلاقی اسلامی از زمان نزول وحی تا امروز پافشاری دارند، باید در برابر آن بایستند. مسلمانان باید این مشکلات را آشکار سازند و از مخالفان ایدئولوژیک خود بخواهند که به شکاف‌های آشکار اندیشه‌ی خویش پاسخ دهند.

Ultimately, when this idea of moral progress is critically examined, it does not withstand the most minimal amount of scrutiny. The notion suffers from serious epistemological problems and this is partly due to the conceptual deficiencies within the Harm Principle itself. When liberal secular progressives invoke moral progress, Muslims who maintain the universal, unchanging applicability of Islamic moral principles from the time of revelation to present, should push back. Muslims should point out these problems and demand that their ideological opponents address the gaping holes in their thought.