د عقیدې دلیل باید یقیني او د نه شکیدونکې صحت خاوند وي. له همدې امله خبر الاحاد د عقیدې دلیل کیدو وړ نه دی، که څه هم د متن او سند له پلوه صحیح حدیث وي. خو د شریعت د حکم لپاره دلیل ظنّي بس دی. نو لکه څنګه چې حدیث متواتر د شرعي حکم دلیل کیدای شي، همداسې خبر الاحاد هم د شرعي حکم دلیل کیدای شي. په دې کې هغه خبر الاحاد چې د شرعي حکم دلیل کیدو وړ دی، صحیح حدیث او حسن حدیث دي. ضعیف حدیث اصلاً د شرعي دلیل په توګه نشي کارېدای. څوک چې ضعیف حدیث څخه استدلال کوي، هغه به د شرعي دلیل د استنباط کونکی نه ګڼل کېږي. خو یو حدیث صحیح یا حسن ګڼل د هغه عالم په نظر پورې اړه لري څوک چې استنباط کوي، که هغه د حدیث د پوهیدو وړتیا لري، او دا ممکن د نورو محدثینو لپاره همداسې نه وي. ځکه ځینې راویان د ځینو محدثینو په نزد ثقه وي، خو د نورو په نزد داسې نه وي، یا د ځینو لپاره مجهول ګڼل کېږي او د نورو لپاره مشهور وي. ځینې احادیث د یوې سلسلې له پلوه صحیح نه وي، خو د بلې سلسلې له پلوه صحیح وي، او ځینې سلسلې د ځینو لپاره سمې وي، خو د نورو لپاره سمې نه وي. همدارنګه ځینې احادیث ځینو محدثینو نه پیژني او رد یې کوي، خو نور محدثین یې پیژني او د دلیل په توګه یې وړاندې کوي. او ځینې احادیث اهل الحدیث یو شمېر کسان یې رد کړي، خو فقها په عمومي ډول دا منلي او د دلیل په توګه یې کارولي دي. د خلکو دا تعلق چې حدیث یو ځانګړي نظر یا ټولو نظرونو له مخې صحیح یا حسن وګڼي، یو ناسم تعلق دی او د حدیث له حقیقت سره په ټکر کې دی. نه دا روا ده چې یوه حدیث په چټکۍ سره، د سند د صحت پر پوښتنې پرته ومنل شي، همدارنګه دا هم روا نده چې یوه حدیث په چټکۍ سره رد او بې اعتباره شي، یوازې دا چې یو محدث د یو راوي په عدالت یا ضبط کې شک کړی، په دې گومان چې شاید بل سند سره دا حدیث مقبول شي. یو حدیث یوازې په دې وجه نه شي ردولی چې یو محدث یې رد کړی، په دې احتمال چې شاید بل محدث یې ومني، او نه دا وجه کیدای شي چې محدثین په عمومي توګه یې رد کړی، په دې گومان چې شاید ائمه او د فقهاؤ عمومي جماعت دا د دلیل په توګه کارولې وي. د حدیث په ردولو یا بې اعتباره کولو کې باید عجله ونه شي، مګر هغه وخت چې د راوي بد نامي د ټولو په نزد معلومه وي، یا حدیث د ټولو لخوا رد شوی وي، یا هیڅوک یې د دلیل په توګه نه وي وړاندې کړی، پرته له هغو ځینو فقهاؤ څخه چې د حدیث له علم بې برخې وو. هغه وخت دی چې حدیث بې اعتباره او رد کیږي. په یو حدیث د شک کولو یا رد کولو دمخه باید احتیاط وشي او ژور فکر وشي. څوک چې راویان او احادیث وڅیړي، هغه به د محدثینو ترمنځ د دوی په اړه ډیر اختلافات ومومي، او مثالونه ډیر دي. د بیلګې په توګه: ابو داود د عمرو بن شعیب څخه روایت کړی، هغه د خپل پلار څخه، هغه د خپل نیکه څخه، چې رسول الله ﷺ وفرمایل:

The evidence for the ‘aqīdah must be definite and of unquestionable authenticity. That is why the isolated report (khabar al-ahad) is not fit to be an evidence for ‘aqīdah even if it is a sound hadīth (hadīth Sahih) in its meaning and transmission. As for the Sharī’ah rule, it suffices for its evidence to be speculative (zanni). Therefore, just as the mutawatir hadīth suffices as an evidence for the Sharī’ah rule, likewise the isolated report (khabar al-ahad) suffices as an evidence for the Sharī’ah rule. However, the khabar al-ahad which is suitable to be an evidence for the Sharī’ah rule is the hadīth Sahih and hadīth hasan. As for the weak hadīth (hadīth da'eef) it cannot serve as a Sharī’ah evidence at all. Anyone who educes it he will not be considered to have educed a Sharī’ah evidence. However the consideration of a hadīth as Sahih (sound) or hasan (good) is according to the one who educes it, if he is qualified to understand the hadīth, which may not be so for the rest of the muhadithin. That is because there are transmitters who are trustworthy (thiqa) for some muhadithin but not so for some other muhaddithin, or are considered to be from the obscure (majhul) for some muhaddithin and well known for others. There are ahadīth which are not sound from one line of transmission but are from another and there are lines of transmission which are correct for some but not for others. And there are ahadīth which are not recognised by some muhaddithin and are impugned by them but they are recognised by other muhaddithin who advance them as proof. And there are ahadīth which some of the Ahl al-hadīth discredited but fuqaha in general accepted them and used then a proof. People's adherence to the consideration of a hadīth as Sahih or hasan according to a particular opinion or all of the opinions constitutes an incorrect adherence and contradicts the reality of the hadīth. Nor is it allowed to hastily accept a hadīth without due consideration to its authenticity, likewise it is not allowed to hastily discredit a hadīth and reject it merely because one of the muhaddithin has questioned the probity of a transmitter due to the possibility that it might be acceptable with another transmitter. And one should not reject a hadīth purely because one muhaddith has rejected it because of the possibility that it might be accepted by another muhaddith or reject it because the muhaddithin (in general) have rejected it because of the possibility that it might have been used as proof by the imams and general body of fuqaha (jurists). One should not be rash in discrediting or rejecting a hadīth except if its transmitter is known by all to be disparaged or the hadīth is rejected by everyone or no one advanced it as a proof except some of the fuqaha who lacked knowledge of the hadīth. It is then that the hadīth is discredited and rejected. One should be careful and give it thought before one calls a hadīth into question or reject it. Anyone who scrutinises the transmitters and and ahadīth he will find many differences regarding them between the muhaddithin. And the examples are many. For example: Abu Dawud narrated on the authority of 'Amr ibn Shu'ayb who narrated from his father, who narrated from his grandfather that the Messenger of Allah  said:

دې حدیث راوي عمرو بن شعیب دی، او عمرو بن شعیب د خپل پلار څخه او د خپل نیکه څخه روایت کوي، چې د سند دا لړۍ مشهوره ده. له همدې امله ډېری علماوو د هغه حدیثونه د دلیل په توګه کارولي دي، او نور علماوو یې ردّ کړي دي. ترمذي وویل: محمد بن اسماعیل وویل: ما احمد او اسحاق (او نور یې هم یاد کړل) وليدل چې د عمرو بن شعیب حدیث یې د دلیل په توګه کاراوه. هغه وویل:

The transmitter of this hadīth is 'Amr ibn Shu'ayb and ‘Amr ibn Shu'ayb narrated from his father and from his grandfather line of transmission is famous. Despite that many have used his hadīth as proof and others have rejected it. Tirmidhi said: Muhammad ibn Isma'il said: I saw Ahmad and Ishaq (and he mentioned others) who used the hadīth of 'Amr ibn Shu'ayb as proof. He said:

عمرو بن شعیب د عبدالله بن عمر څخه احادیث واورېدل. ابو عیسی وویل: څوک چې د عمرو بن شعیب د حدیث په اړه خبرې کړې دي، هغه یې ضعیف ګڼلی، ځکه چې هغه د خپل نیکه کتابونو څخه احادیث نقل کوله، داسې ګویا دوی داسې ګڼله چې هغه دا احادیث په مستقیم ډول له خپل نیکه نه اورېدلي نه دي. علي بن ابي عبدالله المدیني وویل چې یحیی بن سعید وویل: د عمرو بن شعیب حدیث زموږ لپاره بې بنسټه دی. له دې سره سره، که څوک د عمرو بن شعیب د حدیث په ذریعه د شریعت حکم ثابت کړي، د هغه دلیل به د شرعي دلیل په توګه ومنل شي، ځکه چې عمرو بن شعیب هغه کسانو څخه دی چې د هغه حدیث محدثین د دلیل په توګه ذکر کوي. د مثال په توګه، په الدارقطني کې راغلي چې حسن د عبادة او انس بن مالک په واسطه روایت کوي چې نبي ﷺ وفرمایل:

'Amr ibn Shu'ayb heard ahadīth from 'Abd Allah ibn 'Umar. Abu 'Isa said: whoever spoke about the hadīth of 'Amr ibn Shu'ayb branded him as weak because he used to quote ahadīth from his grandfathers books as if they considered him not to have heard these ahadīth directly from his grandfather. 'Ali ibn Abi 'Abd Allah al-Madini said that Yahya ibn Sa'id said: The hadīth of 'Amr ibn Shu'ayb for us is unfounded. Despite this, if someone establishes a Sharī’ah rule with the hadīth of'Amr ibn Shu'ayb, his evidence will be considered a Sharī’ah evidence because 'Amr ibn Shu'ayb is one of those people whose hadīth the muhaddithin cite as an evidence. For example, in al-Darqutni, al-Hasan narrated on the authority of 'Ubada and Anas ibn Malik that the Prophet  said:

في إسناد هذا الحديث الربيع بن صبيح، وقد وثّقه أبو زرعة، وضعّفه آخرون. وقد رواه البزار أيضاً، ويُعدّ هذا الحديث صحيحاً. فمن استدلّ بهذا الحديث، أو بحديث في إسناده الربيع بن صبيح، فقد استدلّ بدليل شرعي؛ لأن هذا الحديث صحيح عند فريق من أهل الجرح والتعديل، والربيع ثقة عند فريق آخر منهم. ولا يصحّ أن يُقال هنا: إن من وُثّق وضُعّف في آن واحد، فإن الجرح يُقدَّم على التعديل؛ لأن ذلك إنما يكون إذا نُقل الجرح والتعديل عن شخص واحد بحسب رأي شخص واحد. أما إذا نقله اثنان، فعدّه أحدهما طعناً ولم يعدّه الآخر، فالأمر جائز. ومن هنا عدّ بعض العلماء بعض الرواة ثقات، ولم يعدّهم آخرون.

In the isnād of this hadīth there is al-Rabi' ibn Subayh, Abu Zur'a has verified him as trustworthy but another group has weakened him. Al-Bazzar has recorded this hadīth also and it is considered as a sound (Sahih) hadīth. When someone educes this hadīth or a hadīth whose isnād contains al Rabi' ibn Subayh, then he has educed a Sharī’ah evidence because this hadīth is sound according to one group (of rijal scholars), and because al-Rabi' is trustworthy (thiqa) for another group (of rijal critics). It should not be said here that when a person is declared trustworthy and also disparaged that the invalidation (jarh) takes precedence over the attestation of reliabilitiess since that can only be when they are reported about one person according to the view of one person. As for when they are reported by two persons and one considers it as an impugnation (ta'n) and the other does not, then it is allowed. It is from here that some scholars have recognised certain transmitters (as reliable) and others have not.

مثال: ابو داؤد، احمد، النسائی، ابن ماجہ او الترمذی د ابوهریرہ رضی الله عنه له طریقې روایت کړی چې:

For example: Abu Dawud, Ahmad, al-Nasa'i, Ibn Maja and al-Tirmidhi narrated on the authority of Abu Hurairah that:

ترمذي روايت کړي چې بخاري د دې حديث صحت تأييد کړ، او ابن عبدالبر هغه صحيح وباله، ځکه چې علماؤ يې قبول کړی او ابن المنذر يې تصديق کړی دی. ابن الأثير په شرح المسند کې ويلي دي: دا حديث صحيح او مشهور دی، ائمه يې په خپلو کتابونو کې ثبت کړی، هغوئ يې د دليل په توګه کارولی، او د هغه راويان ثقه دي. شافعي ويلي دي چې د دې حديث په سند کې يو راوي دی «چې زه يې نه پيژنم». ابن دقيق العيد هغه وجوه ذکر کړي چې په هغو سره دې حديث ته اعتبار ورکول کيږي. يو يې د هغو دوو راويانو پيژندنه نه ده، سعيد بن سلمه او مغيره بن ابي برده، چې دواړه په سند کې ياديږي، پداسې حال کې چې ځينې محدثينو ويلي دي دا دواړه راويان پيژندل شوي دي. ابو داود ويلي چې مغيره پيژندل شوی دی او د هغه ثقاهت نسائي تصديق کړی دی. ابن عبدالحکم ويلي چې د افريقا خلک د يزيد بن ابي مسلم له وژلو وروسته د هغه (مغيره) شاوخوا راټول شول او ويې ويل چې هغه نامعلوم دی. حافظ ويلي دي: په دې غلطۍ کې بايد دا معلومه شي چې هغه څوک چې ګومان کوي مغيره مجهول دی، سم نه دی. او د سعيد بن سلمه په اړه، صفوان بن سليم د الجولاح بن کثير څخه د هغه په روايت کې متابعت کړی دی. نو که څوک دا حديث د دليل په توګه وکاروي، يا د مغيره او سعيد روايت د دليل په توګه واخلي، نو هغه يو شرعي دليل کاروي، ځکه دا حديث د اعتبار وړ دی او دا دواړه راويان د ځينو محدثينو په نظر ثقه دي.

Tirmidhi has reported that Bukhari verified the soundness of this hadīth and Ibn 'Abd al-Barr judged it as sound because the '‘Ulamā have accepted it and it has been authenticated by Ibn al Munzir. Ibn al-Asir said in the Sharh al-Musnad: This hadīth is Sahih and mashhur, the imams recorded it in their books. They used it as proof, its transmitters are trustworthy. Shafi'i said that there is a transmitter in the isnād (chain) of this hadīth 'whom I do not know'. Ibn Daqiq al-'Ayyid mentioned the aspects of justification by which he justifies this hadīth. One of them is the lack of knowledge surrounding Sa'id ibn Salama and al-Mughira ibn Abi Burda, both of whom are mentioned in the isnād, whereas some muhaddithin have said these two transmitters are indeed known. Abu Dawud said al-Mughira is known and his reliability is attested by al-Nasa'i. Ibn 'Abd al-Hakam said the people of Africa gathered around him (al-Mughira) after the murder of yazid bin Abi Muslim and said that he is unknown. Al-Hafiz said: it should be known from this mistake that the one who assumed that he (i.e AlMughira) is Majhul is not correct. As for Sa’id bin Salama, Safwan bin Salim followed him in his narration from al-Julah bin Kathir. So if anybody used this hadith as an evidence or he used the report of al-Mughira and Said as a proof then he would have used a Shar'i evidence. This is because this Hadith is considered valid and these two transmitters are considered reliable in view of some Muhaddithin.

مثال: احمد روایت کړی چې سعد بن ابي وقاص وویل:

For example: Ahmad narrated that Sa'ad ibn Abi Waqqas said:

دا حدیث امام ترمذي صحیح بللی دی، خو یوه ډله خلکو ورباندې نیوکه کړې ده، له دوی څخه طحاوي، طبري، ابن حزم او عبدالحق دي، ځکه چې په سند کې زید ابو عیاش دی او هغه مجهول دی۔ په "التلخیص والجواب" کې راغلي چې دارقطني ویلي دي چې هغه ثقه دی (یعنې زید ابو عیاش)، او منذري ویلي دي چې دوه ثقه کسانو ځینې روایت کړی دی، او مالک په هغه باندې اعتماد کړی دی سره له دې چې سخته نیوکه ورباندې شوې ده۔ نو که څوک دا حدیث د شریعت دلیل وګڼي، یا هغه حدیث د دلیل په توګه واخلي چې په سند کې زید ابو عیاش وي، نو هغه به له شرعي دلیل څخه غلط نتیجه اخیستې وي۔

This hadīth has been authenticated by al-Tirmidhi and a group of people impugned it, from them are Tahawi, Tabari, Ibn Hazm and Abdul Haqq because in its isnad there is Zayd abu ‘Ayaash and he is Majhul. It is said in ‘at-talkhees wal jawab’ that Darqutni said that he is trustworthy (i.e Zayd abu ‘ayaash) and Munziri said, two trustworthy people have narrated from him and Malik relied on him despite the severe criticism. So if some one takes this Hadith as a Sharī’ah evidence or takes as an evidence a hadith which has Zayd Abu ‘Ayaash, then he would have educed from a Shari’ evidence.

مثال: احمد او ابو داود روایت کړي چې ابو سعید الخدري وویل: ما د الله رسول ﷺ ته وایې واورېد:

For example: Ahmad & Abu Dawud narrated that Abu Sa'id al-Khudri said: I heard the Messenger of Allah  say:

دا حدیث عکرمه بن عمار العجلي لري، مسلم هغه په خپل صحیح (یعنې صحیح مسلم) کې قبول کړی دی، که څه هم د حفاظو ځینو کسانو د عکرمې احادیث ضعیف ګڼلي دي، هغه احادیث چې هغه د یحیی بن کثیر څخه روایت کوي، پداسې حال کې چې مسلم د یحیی له سندونو احادیث روایت کړي دي او بخاري هم دا (روایت) تایید کړی دی. له همدې امله، که څوک له دې حدیث یا له هغه حدیث څخه چې عکرمه په کې شامل دی، کوم حکم استنباط کړي، نو په دې کې د شرعي دلیل څخه استنباط کړی، د حدیث او د عکرمې د تضعیف د موجودیت سره سره. د مثال په توګه: احمد، ابوداود، النسائي، ابن ماجه او الترمذي د یسره بنت صفوان څخه روایت کړی دی چې نبي ﷺ فرمایلي دي:

This hadith has ‘Ikrima ‘Amaar al’Ajaily , Muslim has accepted it in his Sahih (i.e Sahih Muslim), although some of the Huffaz have weakened the ahadith of ‘Ikrima who narrated from Yahya ibn Kathir whereas Muslim reported ahadith on the authority of Yahya and Bukhari also witnessed it. Therefore, if someone educed a rule from this hadith or from a hadith which has ‘Ikrima then he would have educed from a Shari’ evidence despite the existence of impugnation of the hadith and that of ‘Ikrima. For example: Ahmad, Abu Dawud, al-Nasa'i, Ibn Maja and al-Tirmidhi narrated on the authority of Yusra bint Safwan that the Prophet  said:

دې حدیث کو مالک، الشافعی، ابن خزیمہ، ابن حبان، الحاکم او ابن الجارود روایت کړی دی۔ ابو داود وویل: ما احمد ته وویل چې د بُسرہ حدیث صحیح نه دی۔ هغه وویل: نه، دا صحیح دی۔ بیہقی وویل: که څه هم شیخان (یعنی بخاري او مسلم) دا حدیث نه دی روایت کړی، ځکه چې دا اختلاف دی چې آیا سماع (د حدیث اوریدل) د عروہ څخه شوې ده که د مروان څخه، مګر دوی د دې حدیث ټول راویان نورو ځایونو کې د معتبرو راویانو په توګه کارولي دي۔ که څوک دا حدیث د دلیل په توګه راوړي، نو دا شرعي دلیل دی، که څه هم بخاري او مسلم دا نه دي روایت کړی۔ که یو حدیث د بخاري او مسلم لخوا د دلیل په توګه نه وي راوړل شوی، نو دا د دې حدیث د بې‌عزتۍ مانا نه لري۔

This hadīth has been recorded by Malik, al-Shafi'i, Ibn Khuzayma, Ibn Hayyan, al-Hakim and Ibn al-Jarud. Abu dawud said: I said to Ahmad: the hadīth of Busra is not sound. He said: No, it is sound. Bayhaqi said: Even though the shaykhayn (i.e, two Shaykhs, Bukhari and Muslim) did not record this hadīth due to disagreements about whether the sama' (hearing of hadīth) took place from 'Urwa or Marwan but they have used all of its transmitters (elsewhere as reliable transmitters). If someone uses this hadīth as proof, it is Sharī’ah evidence even if Bukhari and Muslim did not record it. If a hadīth is not advanced as proof by Bukhari and Muslim then that does not amount as a denigration of the hadīth.

مثال: حدیث:

For example: The hadīth:

او حدیث

and the hadīth

فقهاءِ کرام کی عمومی جماعت نے ان احادیث سے استدلال کیا ہے، اور بعض نے ان کی صحت پر اعتراض کیا ہے۔ پس اگر ان میں سے کسی نے ان سے استدلال کیا ہو تو اسے شرعی دلیل کا استنباط کرنے والا سمجھا جاتا ہے۔

The general body of fuqaha have used both the ahadīth and some have contested their authenticity. If one of them used these as proof then he is considered to have educed a Sharī’ah evidence.

په دې ترتیب د حدیثونو، راویانو او محدثینو د روایت د لارو ترمنځ ډیری توپیرونه څرګندیږي. محدثینو، عام فقهاؤ او ځینو مجتهدینو ترمنځ د اختلاف پیښې هم کیږي. کله چې یوه حدیث د دې اختلاف له امله رد شي، نو ډیر داسې احادیث چې صحیح یا حسن ګڼل شوي دي، رد شوي وي. په دې سره ډیری شرعي دلیلونه له منځه ځي، او دا جائز نه دی. له همدې امله یوه حدیث نه باید رد شي مګر د صحیح سبب له مخې، کوم چې شاید د ډیرو محدثینو لخوا پیژندل شوی وي یا شاید د صحیح او حسن حدیث شرطونه پوره نه کړي. دا روا ده چې یوه حدیث ومنل شي کله چې د ځینو محدثینو لخوا وپیژندل شي او د صحیح او حسن حدیث شرطونه پوره کړي. دا د شرعي دلیل په توګه ګڼل کیږي، او له هغه استنباط شوی حکم یو شرعي قاعده ده.

Thus many of the differences in hadīth, transmitters and the lines of transmission between muhaddithin becomes clear. Many disagreements between muhaddthin, the general fuqaha and certain mujtahidin do take place. When a hadīth is rejected due to this disagreement then many ahadīth considered to be Sahih or hasan have been rejected. And many Sharī’ah evidences are eliminated and this is not allowed. This is why a hadīth should not be rejected except for the correct reason, which might be recognised by the majority of the muhaddithin or it might not satisfy the necessary conditions for the Sahih and hasan hadīth. It is permitted to educe a hadīth when it is recognised by some of the muhaddithin and it fulfils the conditions of the hadīth Sahih and hasan. It is considered as a Sharī’ah evidence and the extracted hukm is a Sharī’ah rule.