نو په همدې ډول، مسلمانانو ته فرض وو چې د هر هغه پېښې لپاره چې پېښېدله، د شریعت حکم استنباط کړي د اجتهاد په لاره. او هغه احکام چې استنباط شول، د اسلامي شریعت احکام وو، چې له قرآن او سنت څخه، یا له هغو شیانو څخه استنباط شوي وو چې قرآن او سنت د دلیلونو په توګه اشاره ورته کړې ده.
Thus, it was fard on the Muslims to perform Ijtihād to deduce the Sharī’ah rule for each issue that occurred. And the rules that were deduced were Islamic Sharī’ah rules, deduced from the Quran and Sunnah or whatever the Quran and Sunnah alluded to in terms of evidences.
تفسیر کے بارے میں، لوگ قرآنِ کریم کی آیات کی تشریح کرتے تھے اور آیات کے معانی کو اِس طرح بیان کرنے کی کوشش کرتے تھے کہ یا تو وہ الفاظ اور جملوں کے ذریعے ظاہر ہونے والے مفہوم کے مطابق ہو، جو لغوی اور شرعی معانی کے لحاظ سے ہوں، یا پھر ان امور کو تسلیم کرتے تھے جو اُن الفاظ اور جملوں کے معانی کے دائرے میں آتے تھے۔ اگرچہ تفسیر کا دائرہ وسیع ہوتا گیا اور آیات کے معانی کی وضاحت زیادہ تفصیلی ہوتی گئی، لیکن رومی اور یونانی تصورات، جو زندگی یا قانون سازی کے نظریے سے متعلق تھے اور جنہیں غیر اسلامی ثقافتوں سے آیا ہوا سمجھا جاتا تھا، تفسیری ادب میں داخل نہیں کیے گئے۔ البتہ بعض مفسرین نے من گھڑت اور ضعیف احادیث استعمال کیں اور ان کے مفہوم کو، حالانکہ وہ اسلامی نہیں تھے، قرآن کی تفسیر میں شامل کر دیا۔ تاہم اس کو غیر اسلامی ثقافت سے متاثر ہونے کی مثال نہیں سمجھنا چاہیے بلکہ اسلامی ثقافت میں ملاوٹ سمجھنا چاہیے، جیسے ان احادیث کی ملاوٹ جو رسول ﷺ نے فرمائی ہی نہیں۔ احادیث گھڑنے کے ذریعے اسلام میں کسی چیز کی ملاوٹ کرنے اور غیر اسلامی ثقافت کے اثر سے متاثر ہونے میں فرق ہے، یعنی اُس کے خیالات کو اپنا کر اسلام کا حصہ بنا دینا۔ مختصر یہ کہ شرعی علوم غیر اسلامی ثقافتوں سے متاثر نہیں ہوئے۔ رہے ادبی اور لسانی علوم وغیرہ، تو مفتوحہ علاقوں کی دیگر زبانوں پر عربی زبان کا اثر اتنا گہرا تھا کہ یہ زبانیں زندگی کے معاملات میں عام استعمال سے ختم ہو گئیں۔ عربی زبان ہی زندگی کے تمام امور پر غالب زبان تھی، اسلام کو سمجھنے میں ایک سیاسی جزو کی حیثیت سے، کیونکہ یہ قرآن کی زبان ہے۔ اسی لیے آپ دیکھیں گے کہ مفتوحہ قومیں اسلام پر یقین لانے کے بعد اس اثر کو مضبوط کرنے میں شریک ہوئیں، کیونکہ یہ اس دین کے تقاضوں میں سے تھا جسے انہوں نے اپنایا۔ نو د عربي ژبه د فتح شوو سیمو د ژبو او کلتورونو لخوا متاثره نشوه. برعکس، خود ژبې د فتح شوې سیمې باندې اغیز وکړ او د هغې اصلي ژبې یې کمزورې کړې، تر دې چې ځینې یې په بشپړ ډول له منځه لاړې یا نږدې له منځه تللې، او عربي ژبه د اسلام یوازینۍ ژبه، د دولت یوازینۍ ژبه، عامه ژبه، د کلتور، علم او سیاست ژبه پاتې شوه.
که څه هم عربي ادبیات په فتح شوو هیوادونو کې د باغونو، ماڼیو، سمندرونو، سیندونو، منظرو او نورو مادي بڼو سره مخ شو، دا د معنیو، تخیل، تشبیهاتو او موضوعاتو په زیاتیدو سره وده وکړه، له دې څخه یې ګټه واخیسته، خو د هغو فکرونو لخوا متاثره نشو چې له اسلام سره ټکر لري. همدا رنګه، په عقیدې کې هغه برخې چې له اسلام سره په ټکر کې دي، د مسلمانو ادیبانو لخوا هیڅ متاثره نشوې، بلکې بشپړ ډول یې ورسره مخالفت وکړ.
که څه هم د یوناني فلسفې ترجمه وشوه او ورته پام واخیست شو، خو یوناني ادب چې د ډیرو خدایانو عقیده درلوده او دوی ته یې انساني صفات ورکول، د مسلمانانو تر منځ ډیر رواج ونه موند، بلکې حقیقت دا دی چې دوی هیڅ پام ورته نه کاوه.
هو، ځینو کسانو د اسلامي کلتور د اړتیاوو څخه تېرې کړې. دوی د هغو معنیو په وړاندې زغم ونه کړ چې اسلام یې نه منې. لکه څنګه چې د ادیبانو او شاعرانو له منځ څخه هغه چې اخلاقي لحاظ له منځه تللي وو، کړي یې دي، دوی په خپلو شعرونو کې داسې معنی شاملې کړې چې اسلام یې نه منله. خو دا د اسلامي ټولنې په اړه د یادولو ارزښت نه لرونکې یوه لږه ډله وه. د دې سره سره چې د دوی ادبیات د اسلام لخوا منع شوو معنیو څخه متاثر شوی وي، دا داسې اغیز نه و چې اسلامي کلتور ته یې زیان واوړي. بلکې اسلامي کلتور، لکه څنګه چې عربي کلتور او عربي ژبه، له هرډول شک څخه پاک دوام وکړ.
As for tafsīr (Qur’ānic exegesis), they used to explain the verses of the Qur’ān and attempted to expound the meanings of verses either according to what was indicated by the words and sentences, in terms of the linguistic and Sharī’ah meanings or by admitting things occurring which fell within the meanings of those words and sentences. Even though the tafsīr began to expand and the clarification of the meanings of verses became more detailed but Roman and Greek concepts relating to the viewpoint about life or legislation, considering them as coming from non-Islamic cultures were not inserted into the tafsīr literature. Indeed, there were fabricated and weak ahadīth used by some Mufassirun. They inserted their meanings into the tafsīr of the Qur’ān even though they were not Islamic. However, that is not to be considered as an example of being effected by non-Islamic culture but as interpolation of the Islamic culture, such as the interpolation of ahadīth the Messenger did not actually utter. There is a difference between interpolating something in Islam with respect to the fabrication of ahadīth and being effected by a non-Islamic culture by adopting its thoughts and inserting them into Islam as part of Islam. In short, the Sharī’ah disciplines were not affected by non-Islamic cultures. As for the literary and linguistic disciplines etc, the influence of the Arabic language on the rest of the languages in the conquered lands was strong until the other languages disappeared from common usage in life’s affairs. The Arabic language was the only dominant language over all affairs of life in its capacity as a political component in the understanding of Islam, because it is the language of the Qur’ān. That is why you will find that the conquered nations after having conviction in Islam participated in strengthening this influence because it was one of the requirements of Islam, the deen they came to profess. Therefore, Arabic language was not affected by the languages and culture of the conquered lands. On the contrary, the language itself influenced the land that was conquered and weakened its original languages until some of them disappeared altogether or almost disappeared with the Arabic language remaining as the only language of Islam, the only language used by the state, the common language, the language of culture, science and politics. Although Arabic literature came across material forms in the conquered countries such as gardens, palaces, seas, rivers, scenery etc, it grew with the increase in its meanings, imagination, similes and topics, it benefited from these but it did not become affected by thoughts which contradicted Islam. Thus, we find the aspects related to the creed which contradict Islam, none of the Muslim literary’s was affected by them and infact they completely opposed them. Although the Greek philosophy was translated and attention was given to it, however the Greek literature which professed belief in a plurality of gods and gave them anthropomorphic attributes did not gain much currency amongst the Muslims, in fact they did not give it any attention at all. Yes, some individuals did overstep the requirements of what was befitting the Islamic culture. They became vulnerable to meanings not recognised by Islam. Just as the morally depraved amongst the writers and poets did, they included meanings in their poetry which Islam did not agree with. But those were an insignificant few who are not worth mentioning in relation to the Islamic society. However much their literature may have been affected by meanings forbidden by Islam this was not an influence that affected the Islamic culture. Rather, the Islamic culture continued as did the Arabic culture and the Arabic language, free from any suspicion.
د عقلي علومو په برخه کې، مسلمانان د خپلې اصلي دعوت له امله، چې د اسلام ته بلنه ده، د نورو ادیانو او کلتورونو خلکو سره اختلاف کاوه، کوم چې د یوناني فلسفې سره وسله وال وو. د دوی عقیدو رد کول او د هغو غلطي ښودل ضروري وو. دوی ته پکار وه چې د اسلامي عقیدې (‘aqīdah) تشریح داسې طریقې سره وکړي چې دا خلک یې پوه شي. له همدې امله مسلمانانو د توحید (د الله تعالی د یووالي په عقیده) علم جوړ کړ، ترڅو اسلامي عقیده روښانه او خلکو ته تشریح شي. په دې ترتیب سره ‘ilm al-tawheed (د توحید علم) رامنځ ته شو. که څه هم د موضوع له مخې دا د شرعي علومو په ډله کې راځي، ځکه چې موضوع یې اسلامي عقیده ده، خو د شکل او بیان له مخې دا د عقلي علومو برخه ګڼل کیږي. مسلمانانو له منطق (logic) څخه ګټه واخیسته او هغه یې عربي ته وژباړه. له دې نه داسې بریښي چې بهرنیو کلتورونو د اسلامي کلتور پر ټولو برخو، که شرعي علوم وي، که عربي ژبه او که عقلي علوم، هیڅ اغیزه ونه کړه. یوازې اسلامي کلتور د انحطاط تر دورې پورې، د خالص اسلامي کلتور په توګه پاتې شو. مسلمانان هم نه د خپل فکر له پلوه او نه د اسلام په پوهه کې د بل کوم کلتور له خوا متاثر شوي، د مسلمانانو ذهنیت تر پایه د خالص اسلامي ذهنیت په توګه پاتې شو. خو داسې ځینې کسان وو چې د بهرنیو عقلي علومو له امله متاثر شول، نو په دوی کې نوي افکار رامنځ ته شول. او داسې کسان هم وو چې د بهرنیو فلسفو مطالعه د دوی د ذهن پر مخ یو پرده شوه، چې دوی د اسلام ځینې افکار په غلطه توګه درک کړل یا د خپلو فکري بحثونو کې ګمراهۍ ته ولاړل. دوی د ځینو افکارو د پوهیدو هڅه وکړه پرته له دې چې د اسلامي عقیدې (‘aqīdah) او د اسلام د افکارو پابند پاتې شي. دوه ډلې دي: لومړۍ ډله، هغه غلطي چې په پوهه کې يې وه د دې سبب شوه چې دوی په هغه حالت کې راولويږي چې ځان پکې موندلی و، خو دوی لا هم اسلامي ذهنيت (عقلية إسلامية) او اسلامي نفسيت (نفسية إسلامية) ساتلی و. له همدې امله، د دوی فکري ونډه د اسلامي کلتور برخه ګڼل کيږي، که څه هم په کې غلط افکار شامل وو، خو دا يو بې پامه کېدل و.
دوهمه ډله، د دوی د پوهې ګمراهي وه چې د دې سبب شوه چې دوی په هغه حالت کې راولويږي چې ځان پکې موندلی و. دوی له اسلامي عقيدې بشپړه توګه انحراف کړی و او غير اسلامي ذهنيت (عقلية) يې ځان ته غوره کړی و. له همدې امله، د دوی فکري ونډه د اسلامي کلتور برخه نه ګڼل کيږي.
As for the rational disciplines, the Muslims due to the nature of their original mission in life, which is the Da’wah to Islam, used to clash with the people of other religions and cultures who would arm themselves with Greek philosophy. Refuting and destroying their beliefs and demonstrating their fallacy was imperative. They had to explain the Islamic ‘aqīdah (creed) in a manner these people could understand. That is why the Muslims instituted the science of Tawheed (belief in the oneness of Allah) in order to clarify the Islamic ‘aqīdah (creed) and explain it to the people. Thus, ‘ilm al-tawheed (science of Tawheed) came to exist. Even though it comes under the Sharī’ah disciplines in terms of the subject, which is the Islamic ‘aqīdah (creed), but it is considered part of the rational disciplines in terms of form and delivery. The Muslims benefited from mantiq (logic) and they translated it into Arabic. Consequently, it is clear that the foreign cultures did not affect the Islamic culture, whether in the Sharī’ah disciplines, Arabic language or rational disciplines. Only the Islamic culture remained until the end of the period of decline, as a purely Islamic culture. As for the Muslims they also were not affected by any other culture, neither in terms of their way of thinking or in their understanding of Islam. The mentality of the Muslims continued purely as an Islamic mentality. However, there were some individuals who were affected by the foreign rational disciplines. So, new thoughts arose amongst them. And there were individuals for whom the study of foreign philosophies was initiated as a veil over their minds which led them to fall into error in understanding some of the thoughts of Islam or led them to fall into misguidance in their intellectual discussions. They attempted to understand some of the thoughts without restricting themselves to the Islamic ‘aqīdah (creed) and the thoughts of Islam. They are two groups: The first group, it was the error in their understanding which caused them to fall into the situation they found themselves in, but they continued to have an Islamic mentality (‘aqliyya islamiyya) and Islamic disposition (nafsiyya islamiyya). Therefore, their intellectual contribution is considered part of the Islamic culture even though it contained erroneous thoughts, but it was a misunderstanding. The second group, the misguidance in their comprehension was what caused them to fall into the situation they found themselves in. They had completely deviated from the Islamic ‘aqīdah (creed) and came to carry a non-Islamic mentality (‘aqliyya). Therefore, their intellectual contribution is not considered to be part of the Islamic culture.
په لومړۍ ډله کې د غلطۍ سبب د دوی د پوهې کې د هندو فلسفې اغیز و. دا ځکه چې هندو فلسفه ریاضت او دنیا پرېښودو ته هڅوي. ځینو مسلمانانو ګډوډ شول او فکر یې وکړ چې ریاضت او زهد یو شی دي، څرنګه چې په ځینو احادیثو کې زهد راوړل شوی دی. د همدې پوهې له امله صوفیان راپورته شول. دې پوهې د دنیا اخیستو یا پرېښودو د معنا په پوهه اغیز وکړ. که څه هم په دې دنیا کې زهد دا معنا لري چې انسان دې دنیا د ژوند هدف و نه ګرځوي، د مثال په توګه داسې نه کوي چې د مال ترلاسه کول د ځان لپاره لوړ هدف وګرځوي. خو دا په دې معنا نه ده چې انسان دې د ژوند ښایست او حلال شیان ونه کاروي. دا د ریاضت او دنیا پرېښودو ضد دی، چې دواړه د خوښیو او خوندونو پرېښودل معنا لري، پداسې حال کې چې انسان ته د دې ترلاسه کولو وس وي. دا د اسلام خلاف دی. دا غلطه پوهه د هغه پرده له امله رامنځته کیږي چې د هندو فلسفې د مطالعې له امله د ځینو مسلمانانو ذهن یې پټ کړی و.
As for the first group, the effect of the Hindu philosophy was the reason for their error in their understanding. This is because the Hindu philosophy advocates ascetism and renunciation of the world. Some Muslims became confused and thought ascetism was the same as zuhd (pious austerity) which has been reported in some ahadīth. It is from this understanding that the Sufis arose. This affected the understanding of what it means to take or renounce the world. Even though zuhd (living an austere life) in this world means that one should not take the world as ones goal in life, for example, making the procurement of wealth for its own sake the highest goal. It does not mean however that one should not enjoy the good and halāl things in life which is contrary to ascetism and the renunciation of the world, both of which mean the abandonment of pleasures and delights in life despite having the ability to attain them. This contradicts Islam. This erroneous understanding originates due to the veil that covered the minds of some Muslims owing to their study of the Hindu philosophy.
دوهمه ډله چې یوناني فلسفې ته یې اغیزه کړې وه، د دې لامل شو چې د دوی پوهه غلطه شي. ځکه یوناني فلسفه داسې افکار او بحثونه راوړل چې د طبیعي نړۍ څخه بهر شیانو پورې اړه درلودل. دا فلسفه د خدای د شتون او د هغه د صفاتو په اړه بحث کول. په غیر مسلمانو کې چې په فتح شوو سیمو کې ژوند کاوه، هغه کسان چې په دې علم پوه وو، اسلام ته یې ګواښ جوړ کړ، او همدا وو چې ځینو مسلمانانو د دوی کتابونه ژباړل او زده یې کړل ترڅو د اسلام پر دښمنانو ځواب ورکړي. دوی هڅه وکړه چې فلسفه له اسلام سره جوړه کړي. دې کار داسې بحثونه پیدا کړل چې د هغو ملاتړي د یوناني فلسفې څخه اغیزمن وو، لکه د قرآن د مخلوق کیدو بحث (خلق القرآن)، او لکه دا بحث چې آیا صفت هماغه موصوف دی که له هغه څخه بهر دی، او نور دغه ډول بحثونه. خو دا بحثونه د اسلامي عقیدې په حدونو کې پای ته ورسیدل. ملاتړو یې عقیدې ته ژمن پاتې شول او خپل فکر یې د هغې په چوکاټ کې محدود کړ. د دوی د بحثونو لامل اسلامي عقیده وه، او دوی له هغې نه انحراف ونه کړ. دوی په عقیدې پورې د اړوند نه وو هغه فلسفې ته په کورکورانه توګه نه ژوندی شول. د دوی افکار اسلامي افکار وو او د دوی بحثونه د اسلامي کلتور برخه ګڼل کیږي. همدا وجه ده چې دوی نه انحراف وکړ او نه ګمراه شول. د اسلامي عقیدې سره د دوی ژمنتیا دوی له ګمراهۍ وساتل. د توحید د علماوو څخه د معتزله ډلې دې ډول خلکو ته مثالونه دي. خو یو لږ شمیر کسان وو چې بې د اسلامي عقیدې په حدونو کې محدود کیدو، په سر کې د یوناني فلسفې ته ولوېدل. دوی یوناني فلسفه یوازې په خالص عقلي بنسټ مطالعه کړه پرته له دې چې اسلام ته ژمن وي. دوی د یوناني فلسفې په مطالعه کې ژور شول او په تقلید او پیروۍ یې پیل وکړ. دوی د خپلې ځانګړې فلسفې په بنسټ خپله فلسفه پیل کړه. دوی د اسلامي عقیدې دې ته اجازه نه ورکوله چې د دوی په بحثونو کې اغیزه وکړي، نه یې د دې شتون منلی و، بلکې د دوی بحث یوازې یو فلسفي بحث و۔ که څه هم دوی د مسلمانانو په حیثیت کې ځینې اسلامي اړخونه په خپلو بحثونو کې راښکاره شول، خو دا د هغو ژورو اسلامي تصورونو له امله و چې دوی یې لرل، لکه څنګه چې ځینو یهودي فلاسفهګانو سره همداسې و۔ دا کار د دوی فلسفه د اسلام لږترلږه یو ګام هم نږدې نه کوي، بلکې دا یوه عقلي فلسفه ده چې د یوناني فلسفې د طریقې له مخې روانه ده۔ دوی هغه مسلمان فلاسفه دي لکه ابن سینا، الفارابي، ابن رشد او د دوی ډلې نور کسان۔ د دوی دا فلسفه نه اسلامي وه او نه د ژوند په اړه د اسلام فلسفه وه، په حقیقت کې د اسلام سره یې هیڅ اړیکه نه درلوده۔ دا د اسلامي کلتور په توګه نه شمیرل کیږي، ځکه چې اسلامي عقیده د هغې د مطالعې برخه نه وه۔ بلکې کله چې دوی دا بحث کاوه، اسلام ته یې هیڅ پام نه کاوه۔ یوازې یوناني فلسفه د مطالعې موضوع وه، او دا د اسلام یا اسلامي عقیدې سره هیڅ اړیکه نه لري۔
As for the second group, their being effected by the Greek philosophy was the reason for their misguided understanding. This is because the Greek philosophy came with thoughts and discussions about things that were beyond the natural world. It set out to discuss the existence of God and His attributes (sifat). Those well-versed in it amongst the non-Muslims in the conquered lands attacked Islam which led some Muslims to translate their works and study them so as to respond to those attacking Islam. They tried to reconcile philosophy with Islam. This led to debates whose proponents were affected by the Greek philosophy such as the debate about the creation of the Qur’ān (khalq al-Qur’ān) and such as the debate about whether the attribute (sifat) was the same as the object being described or external to the thing described and other such discussions. But these discussions stopped at the limits of the Islamic ‘aqīdah (creed). Their proponents adhered to the ‘aqīdah (creed) and restricted themselves to its thoughts. The reasons for their discussions was the Islamic ‘aqīdah, they did not deviate from it. They did not proceed blindly into philosophy outside the applicability of the ‘aqīdah. Their thoughts were Islamic thoughts and their discussions are considered part of the Islamic culture. This is why they did not deviate or become misguided. Their adherence to the Islamic ‘aqīdah protected them from becoming misguided. Examples of such people are the Mu’tazila from scholars of tawheed. But there were a small number of people who plunged headlong into Greek philosophy without restricting themselves to the Islamic ‘aqīdah. They studied the Greek philosophy on a purely rational basis without adhering to Islam. They delved into the study of Greek philosophy and began to imitate and emulate it. They began to initiate their own philosophy based on their very own brand of philosophy. They did not permit the Islamic ‘aqīdah to have any effect on their discussions and nor did they acknowledge its presence rather their discussion was a purely philosophical discussion. Even though in their capacity as Muslims certain Islamic aspects did appear in their discussions but that was due to the deep-rooted Islamic concepts they held as was the case with some of the Jewish philosophers. This does not take their philosophy a single step closer to Islam rather it is a rational philosophy proceeding according to the methodology of Greek philosophy. They are the Muslim philosophers such as Ibn Sina, al-Farabi, Ibn Rushd and their likes. This philosophy of theirs was not Islamic and nor was it the philosophy of Islam concerning life, indeed it had no relationship to Islam. It is not considered as Islamic culture because the Islamic creed was not a part of its study. Rather, when they discussed it they did not give Islam any attention. Only Greek philosophy was the object of study and it has no relationship to Islam or the Islamic ‘aqīdah (creed).
دا، په لنډه توګه، د غیر اسلامي کلتورونو په اړه د مسلمانانو موقف دی. مسلمانان عموماً د هغو څخه متاثر نه شول، مګر له هغو څخه ګټه یې پورته کړه، او یقیناً یې د غیر اسلامي کلتورونو مطالعه د شرعي احکامو په اړه ونه کړه. د شرعي علومو په برخه کې د غیر اسلامي کلتورونو په اړه هیڅ شی نه موندل کیږي. دوی د هغو کلتورونو کې موجود معنیګانو، تمثیلاتو او تخلیقي اندیښنو څخه ګټه پورته کړه، مګر دا د عربي ژبې او عربي ادب پر اغیز ونه کړ. نو له دې نظره، د دوی د غیر اسلامي کلتورونو مطالعه د ګټې له مخې وه، نه د اغیز له مخې. څرنګه چې عقلي علوم دي، دوی هغه مطالعه کړل او د منطق (منطق) او د علم التوحید په طرز د بیان له مخې یې ګټه پورته کړه. په هرصورت، اسلام او د اسلام افکار اغیزمن نه شول، خو ځینې مسلمانان د اسلام په درک کې اغیزمن شول، او دا اغیز په چلند او لیکنو کې څرګند شو، نه په اسلامي کلتور یا اسلامي افکارو کې. دا حال د صوفیانو او مسلمان فلاسفهګانو په څیر کسانو سره و.
This, briefly, is the position of Muslims with regards the non-Islamic cultures. So, the Muslims generally were not affected by them but they did benefit from them, and they definitely did not study the foreign cultures relating to legal rulings. In the Sharī’ah disciplines nothing can be found relating to the non-Islamic cultures. They benefited from the meanings, allegories and creativity present in the foreign cultures but that had no effect on the Arabic language or Arabic literature. So, from this perspective their study of non-Islamic cultures was by way of benefit and not effect. As for the rational disciplines, they studied them and benefited from them in terms of the style of delivery in logic (mantiq) and in ‘ilm al-tawheed. However, Islam and the thoughts of Islam were not affected but some Muslims were affected in their understanding of Islam and this manifested in their behaviour and writings but not in the Islamic culture or Islamic thoughts and this was the case with the likes of the Sufis and Muslim philosophers.
په دې تړاو چې دا خبرې د کلتور په اړه دي. د طبیعي علومو، ریاضیاتو، ستورپژندنې، طب او نورو تجربي علومو په اړه، مسلمانانو دا علوم زده کړل او په نړۍ کې یې په عمومي توګه ومنل. دا علوم د کلتور هغه برخه نه ده چې د ژوند په اړه د کسانو نظر اغیزمن کړي. دا یوازې تجربي علوم دي او د ټولو خلکو لپاره عمومیت لري. دا علوم نړیوال دي، د یوې ځانګړې ملت پورې محدود نه دي چې نورو ته یې د استفادې حق نه وي. له همدې امله مسلمانانو له دې علومو څخه ګټه واخیسته او له دوی څخه یې برخمن شول.
This is with respect to the culture. With regards to the sciences such as the natural sciences, mathematics, astronomy, medicine etc, the Muslims studied them and adopted them universally. They do not fall under culture which actually affects the viewpoint about life. They are empirical sciences only and general to all people. They are universal, not specific to any particular nation to the exclusion of others. Therefore, the Muslims took from them and benefited from them.
د علومو او اسلامي ثقافت د تدوین په طریقه کې دا چې دا کار په طبیعي ډول وده وکړه تر دې چې منظم شو. اسلامي ثقافت په شفاهي ډول پیل شو؛ خلکو یو بل ته د اوریدلو له لارې انتقال کاوه، او د قرآن کریم پرته له بل هیڅ شي د لیکلو ته مخه نه کوله، تر دې چې د دولت ساحه پراخه شوه او د علومو او فنونو د لیکلو اړتیا په ګړندۍ توګه راپیدا شوه. بیا په تدریجي ډول د لیکلو دود زیات شو، خو دا د کومې ځانګړې طریقې پر بنسټ نه وه. دوی یو موضوع په تفسیر، حدیث، فقه، تاریخ، ادب او نورو کې په یو کتاب کې لیکله، پرته له کومې ترتیب یا د فصلونو له ویشلو، ځکه چې دوی ټول دا په علم کې شمېرل. د یو علم او بل علم، یا د یوې پوهې او بلې پوهې ترمنځ هیڅ توپیر نه و؛ بلکې ټول یو علم وو. یو عالم د کومې ځانګړې علم له مخې نه پیژندل کېده. وروسته د لیکلو ته پاملرنه زیاته شوه کله چې د علومو ساحه پراخه شوه او ډېری خلک د ټولو په احاطه کولو کې ناتوانه شول. نو په هره ډله کې د یوه ډول علم او فن ته ځانګړې تمایل خپور شو. په دې توګه ورته مسائل سره راټول شول. علومو او فنونو ډېر جلا شول او علماوو په تدریجي ډول دا په منظم ډول ترتیب کول پیل کړل. د دې له امله افکار هم ترتیب او لیکل شول، تر دې چې موږ داسې کتابونه لرو لکه د حدیث په برخه کې موطأ، د عربي ادب په برخه کې کلیله او دمنه، د اصولو الفقه په برخه کې الرسالة، د فقه په برخه کې د محمد کتابونه، د عربي ژبې په برخه کې کتاب العین، د ګرامر په برخه کې د سیبویه کتاب، د سیرت په برخه کې د ابن هشام کتاب، د تاریخ په برخه کې د طبري کتاب، او نور همداسې...بلکې د فقه هرې څانګې لپاره هم کتابونه وو، لکه د ابو یوسف کتاب الخراج چې د اقتصاد په اړه دی، او د الماوردي کتاب الاحکام السلطانیة چې د حکومت په اړه دی. پس دا ټول تالیفات د ټولو علومو او فنونو شاملول، او د مسائلو او بابونو ترتیب په تدریج سره وده وکړه، تر دې چې ټول علوم او فنون یې شامل کړل. بیا ثقافت د تالیفاتو کې له علم څخه جلا شو، د پوهنتونونو په لوړو زده کړو ټولګیو کې، او نورو کې همداسې...
As for the manner of compiling the sciences and Islamic culture, it grew naturally until it was organised. The Islamic culture began orally, the people transmitted it to each other through hearing, they did not devote themselves to writing down anything other than the Qur’ān until the area of the state had expanded and there arose an urgent need to have the sciences and disciplines written down. Then, gradually the practise of writing increased though it was not according to any specific system. They would write about an issue in tafsīr, hadīth, jurisprudence, history, literature etc all in one book without arrangement or division into chapters because it all constituted knowledge in their view. There was no difference between one science and another or between one piece of knowledge and another. Rather, all were one science. A scholar was not distinguished by any particular science. Then there was a concentration on writing when the scope of the disciplines expanded and most became unable to encompass it all. So a specific inclination towards one type of science and discipline prevailed amongst each group. Thus, similar issues came to be gathered together. And the sciences and disciplines became more distinct and the Ulama began to slowly arrange it in an organised manner. Due to this the thoughts took the course of being arranged and written down until we have examples of such works as the Muwatta in hadīth, Kalila wa Dimna in Arabic literature, al-Risala in foundations of jurisprudence (usul), the books of Muhammad in jurisprudence (fiqh), the book al-’Ayn in Arabic language, and the book of Sibawayh in grammar, the book of Ibn Hisham in Sīrah, the book of Tabari in history and so on and so forth....rather there were books for each branch of fiqh (Islamic jurisprudence) like the example of Kitab al-Kharaj by Abu Yusuf regarding economics, and the book al-Ahkām al-Sultaniyya of al-Mawardi in ruling. Then the compilations included all branches of sciences and disciplines and the arrangement of issues (masa’il) and chapters gradually progressed until it came to include all the sciences and disciplines. Then culture (thaqafa) became separated from science in the compilations in the classes of higher education in the universities and so forth...
دا هم د یادولو وړ ده چې مسلمانانو د تالیف طرز له نورو څخه اخیستی و، ځکه چې د تالیف طرز د علومو په شان عام دی.
What is worth mentioning is that the Muslims took the style of compilation from others because the style of compilation is like the sciences in being general.