د دلیل لغوی معنی د «دلالت کوونکی» دی، او دلیل کلمه د هغه شی لپاره کارول کیدای شی چې لارښوونه او رهنمایي لري. او دا هغه څه دي چې د فقهاوو لخوا په اصطلاح کې دلیل نومول شوي دي، ځکه چې دوی دا داسې تعریف کړې ده: هغه شی چې د هغې سم او دقیق غور کول د یوې موخې (مطلوب خبري) پېژندنې ته رسوي. او د اصولو د دلیل تعریف داسې دی: هغه شی چې د موخې (مطلوب خبري) په پېژندنې رسوي، په بل عبارت هغه څه چې د ثبوت لپاره د دلیل په توګه اخیستل کیږي، په دې معنی چې هغه څه چې لټول کیږي یوه شرعي حکم دی.

The linguistic meaning of the (word) daleel is the indicator (daleel), and the word daleel can be used for what has indication and guidance, and this is what is named daleel in the definition set by the jurisprudents, as they defined it by: which the correct scrutinize in it leads to an announced request (matloub khabari). As for the daleel of the usoul (principals); they defined it by: what leads to the knowledge about the announced request, in another word it is that which is taken as evidence, (to prove) that what is searched for is a shari'ahi verdict.

هر شرعي دليل حكم را يا په قطعي ډول يا په ظني ډول بيانوي. که دليل په قطعي ډول حکم بيان کړي، ځکه چې ثبوت يې قطعي وي لکه قرآن کريم او متواتره حديث، او دلالت يې هم قطعي وي، نو په اعتبار کې يې هيڅ اختلاف نشته. او که حکم په ظني ډول بيان کړي، خو ثبوت يې قطعي وي لکه قرآن کريم او متواتره حديث، نو هغه هم معتبر ګڼل کيږي. که ثبوت يې ظني وي لکه آحاد احاديث، نو لازمه ده چې په تحقيق سره وڅيړل شي، يعني د حديث صحت ته پام شي مخکې له دې چې د منلو پرېکړه وشي، او په بې قيده توګه منل جائز نه دي. که حديث صحيح وي، نو بايد ومنل شي که څه هم دلالت يې ظني وي، ځکه هغه خبر آحاد چې سند يې صحيح وي، د دليل په توګه معتبر ګڼل کيږي، که څه هم صدور يې ظني وي، او تحقيق د دې لپاره دی چې صحت معلوم شي او زړه يې ډاډه شي چې دا خبره د نبي ﷺ څخه صادره ده. شرعي دلائل دوه ډوله دي: يو ډول يې د نص د الفاظو او د هغو د لفظي معنا (منطوق) او مفهوم پورې تړلي دي. دويم ډول يې د نص د معقول معنا پورې تړلي دي، يعني د شرعي علت پورې. لومړی ډول دلائل: کتاب الله، سنت او د صحابه کرامو اجماع دي. دويم ډول: قياس دی، کوم چې د شرعي علت ته اړتيا لري چې په شرعي نص کې ښودل شوی وي.

Every shari'ahi daleel indicates the verdict decisively or indecisively. If the daleel indicates decisively, for it is decisively transmitted like the Qur’an and the motawaatir hadeeth, and its indication is also decisive; there is no dispute over its consideration, and if it indicates the verdict indecisively, but its origin (transmission) is decisive like the Qur’an and the motawaatir hadeeth; it is also considered. If its origin is indecisive like the ahaad (individually narrated) hadeeth, then it is a must to verify it, i.e. making sure of the authenticity of the hadeeth before deciding to accept it, and it is not right to accept it unrestrictedly. If the hadeeth is veritable (sahih); it must be accepted even if it is indecisive, because the individually narrated (khabar) that has an authentic issuance is considered as an evidence, even if its issuance is indecisive, and the verification is to know the authenticity and to be tranquilled that it is issued by the prophet (SAW). The shari'ahi evidences are of two types: one of them is related to the expressions (words) of the text and what is denoted by their literal meaning (mantouq) and their connotation (mafhoum). The second type is related to the reasoned meaning (ma’qoul) of the text, i.e. related to the shari'ahi illah (reason of the legislation). As for the first type of the evidences: that is the book (of Allah Ta’ala), the Sunnah and the Ijmaa’ of the Sahaabah (consensus of the Sahaabah). The second type is the (Qyas) scholarly measuring (analogy), which needs the shari'ahi illah that is showed in the shar,i text.

دلیل هغه وخت شرعي دلیل ګڼل کېږي چې له رسول الله ﷺ څخه یا د نص له لارې یا د هغه څه له لارې راغلی وي چې نص یې ښیي او له نص سره تړلی وي، که نه نو شرعي دلیل نه ګڼل کېږي. څرنګه چې نص، نو هغه یقینا دلیل دی، که لوستل کېږي او د لفظ او معنی سره نازل شوی و، او هغه قرآن دی، یا لوستل نه کېږي او یوازې په معنی نازل شوی و او رسول الله ﷺ د خپلو خبرو، عمل او تایید په واسطه بیان کړی، او هغه سنت دی. څرنګه چې هغه څه چې نص ښیي، هغه دلیل ګڼل کېږي که د هغه ښوونه له نص سره تړلی وي (نه له اجتهاد سره)، او هغه د صحابه‌وو اجماع او قیاس دي. څرنګه چې د صحابه‌وو اجماع، نو هغه شرعي دلیل ګڼل کېږي ځکه چې دا ښیي چې د نص (سنت) یو دلیل شتون لري، او دا څرګندېدل دلیل نص سره تړي، او همدارنګه هغه نصوص چې له رسول الله ﷺ څخه راغلي د صحابه‌وو د اجماع د غوره کېدو دلیل ښیي. دا ځکه چې په قرآن او حدیث کې هغه څه راغلي چې صحابه‌وو ته یې ښه ویلې او د هغوی اتباع یې لازمه بللې ده، او ځکه چې دوی رسول الله ﷺ د خبرو، عمل او چوپتیا (تایید) په حالت کې لیدلی و. نو د یوې مسلې په اړه د دوی اجماع ښیي چې دوی د هغې مسلې دلیل لیدلی و، او دا د دوی لپاره مشهور شو، نو دوی د شرعي حکم په اړه اجماع وکړه پرته له دې چې دلیل یې روایت کړي. پر دې بنسټ د صحابه‌وو اجماع شرعي دلیل او معتبر حجت ګڼل کېږي، د شرعي نص په دلالت کې چې پرې ولاړ دی، او په دې اعتبار چې دا ښیي چې دلیل شتون لري، نو د اجماع دلیل له نص سره تړلی دی. څرنګه چې قیاس، د هغه دلیل له نص سره تړلی دی، ځکه نصوص یا علت لري یا علت نه لري. که متن کې علت شامل وي، نو علت هر چیرې چې موجود وي، دلیل ګڼل کیږي او قیاس پر هغه ولاړ وي، او دا شرعي قیاس دی. که متن کې علت نه وي، نو قیاس نشته. همدارنګه هغه نصوص چې له رسول الله ﷺ څخه راغلي، د قیاس د شرعي دلیل والي ته اشاره کوي؛ رسول الله ﷺ قیاس ته لارښوونه کړې او هغه یې تایید کړی. له همدې امله قیاس د شرعي دلیل او داسې دلیل په توګه ګڼل کیږي چې پر هغه احکام ولاړ کیدای شي، د هغه شرعي علت له مخې چې متن کې شامل وي. نو د قیاس دلیل خپل له متن سره تړلی دی، ځکه شرعي متن پر هغه دلالت کړی دی.

The evidence is not considered to be shari'ahi unless it came from The Messenger (SAW) either through the text or what the text denotes, which is related to the text, otherwise it is not considered to be shari'ahi daleel. As for the text, it is certainly a daleel, whether it is recited which was revealed as text and meaning, and that is the Qur’an, or not recited, which was revealed as meaning, and The Messenger (SAW) expressed it by His words, action and approval, and that is the Sunnah. As for what the text denoted, that is considered to be a daleel if its denotation is related to the text itself (not to the ijtihaad), and that is the Ijmaa’ of the Sahaabah, and the Qyas. As for the Ijmaa’ of the Sahaabah, it is considered to be shari'ahi daleel because it discloses that there is a daleel of the text (the Sunnah), and its disclosure makes the evidence for it related to the text itself, and also the texts which came from The Messenger (SAW) denoted the consideration of their Ijmaa’ as a daleel. That is because there came in the Qur’an and in the Hadeeth what explicitly praised the Sahaabah and considered imitating them, and because they saw the Messenger (SAW) in the state of His speech, deed and silence (approval). So their consensus on a matter denotes that they had seen a daleel (for that matter), and it became famous to them, so they had an Ijmaa’ on the shari'ahi verdict without narrating the daleel of it. Upon that the Ijmaa’ of the Sahaabah Is considered to be shari'ahi evidence and a proof which can be based on, with regard to the denotation of the shari'ahi text on it, and with regard to that, it discloses that there is an evidence, so the evidence for the Ijmaa’ is related to the text itself. As for the Qyas; its evidence is related to the text itself, because the texts are either containing ilal (reasons of the legislation) or not containing ilal. If the text contains illah, then the illah is considered to be a proof where ever it exists, and the Qyas will be based on it, and this is the shari'ahi Qyas. If the text does not contain illah, then there is no Qyas (analogy). Also the texts which came from the Messenger (SAW) denoted the consideration of the Qyas as shari'ahi evidence; the Messenger (SAW) had guided to the Qyas and approved it. Accordingly the Qyas is considered to be a shari'ahi daleel and a proof on which verdicts can be based, with regard to the shari'ahi illah contained in the text. So the evidence on the Qyas is related to the text itself, because the shari'ahi text denoted it.