مسلمانان عموماً با وجود اختلاف‌هایشان میان مجتهدین تقلید می‌کردند، زیرا بنیاد اختلاف‌شان دلیل شرعی بود. بنابراین فهم هر مجتهد از خطاب شارع (خطاب الشارع) نسبت به خودش و نسبت به کسی که از او تقلید می‌کند، حکم شرعی به شمار می‌رود. این از آن رو است که خطاب شارع خود حکم شرعی است، و فهم خطاب شارع نیز حکم شرعی است، اما نسبت به کسی که آن را فهمیده و نسبت به کسی که در این فهم از او پیروی می‌کند. کسانی که به فهم خطاب شارع رسیده بودند، اجتهاد می‌کردند. کسانی که به سطح اجتهاد نرسیده بودند، در احکام از کسانی پیروی می‌کردند که به سطح اجتهاد رسیده و اجتهاد کرده بودند. مسئله پیروی شخصی از فقیه نبود، همان‌گونه که مسئله تقلید از یک مذهب نیست. بلکه مسئله پذیرفتن حکم شرعیِ استنباط‌شده توسط فقیه و عمل کردن به آن است. زیرا مسلمان تنها مأمور است که از حکم شرعی پیروی کند و به آن عمل نماید، نه اینکه از یک مذهب یا شخص پیروی کند یا بر طبق مذهب خاصی عمل کند یا از فرد معینی پیروی نماید. هرگاه بتواند از راه اجتهاد خود به حکم شرعی برسد، باید چنین کند، و اگر نتوانست، باید حکمی را بپذیرد که دیگری استنباط کرده است. در عصرهای نخست، شمار مجتهدان به هزارها می‌رسید. از این رو می‌بینیم که مجتهدانی که مسلمانان از ایشان پیروی می‌کردند، به چهار، پنج، شش یا هر عدد دیگری از مذهب‌ها محدود نبودند، بلکه مذهب‌های بسیار و مجتهدان فراوانی وجود داشت. هر گروهی از احکامی پیروی می‌کرد که مجتهدی استنباط کرده بود، چه آن مجتهد از یک مذهب بود یا نه. برای نمونه، عموم مردم کوفه به فتوای ابوحنیفه و سفیان ثوری عمل می‌کردند، اما شیعیان به مذهب جعفر صادق عمل می‌نمودند. د مکې د خلکو عمل د ابن جریج فتوا سره سم وو، او د مدینې خلک د مالک فتواوو پر بنسټ، او د بصرې خلک د عثمان فتواوو پر بنسټ، او د شام خلک د اوزاعي فتواوو پر بنسټ، او د مصر خلک د ابن سعد فتواوو پر بنسټ، او د خراسان خلک د عبدالله بن مبارک فتواوو پر بنسټ، او د یمن ځینې خلک د زید بن حسین فتواوو پر بنسټ. ډېری مسلمانان د سعید بن مسیب، ابن ابي ليلى، عکرمه، ربیعي الرأي، محمد بن شهاب الزهري، حسن البصري، ليث بن سعد، سفیان بن عيينة، اسحاق بن راهویه، ابي ثور، داود الظاهري، ابن شبرمه او ابن جرير الطبري د فتواوو تعقیب کاوه. دوی ټول مجتهدان وو او هر یو یو مذهب رهبري کاوه. د دې مذهبونو هر یو د اجتهاد ځانګړی طریقه او د احکامو ځانګړی رای درلود. ډېری مجتهدین او ائمه د سیمو قاضیان او واکمنان هم وو. د ائمه، قاضیانو او واکمنانو ترمنځ اختلافات د احکامو کې اختلاف رامینځته کړ، هر یو په خپل رای یا د هغه فقیه د رای پر بنسټ قضاوت کاوه چې رای یې منلی وو. دې کار د دولت په دننه مختلف قضاوتونه رامینځته کړل، او په همدې سبب داسې علماء وو چې په ښکاره ډول د قضاوت د احکامو د یووالي خواته مایل وو او غوښتل یې چې خلیفه امر وکړي چې خلک پرې عمل وکړي. په هغه وخت کې ځینې خلک چې د ټولنې د حالت څخه خبر وو، دا نظر درلود چې یوه جامعه کتاب باید ولیکل شي چې قاضیان او نور ورته مراجعه وکړي، ترڅو د قاضیانو بار سپک شي او د دعوه کونکو لپاره اسانه شي. ابن المقفع د دې موضوع په اړه خلیفه المنصور ته یو لیک ولیکه، په کوم کې چې ویل شوي وو:

The Muslims generally used to perform Taqlīd to the mujtahidin despite their disagreements since the basis of their disagreements was the Sharī’ah evidence. So the understanding of every mujtahid of the address of the Legislator (khitab al-shaari’) is considered a Sharī’ah rule with respect to him and with respect to the one who makes Taqlīd to him. This is because because the address of the Legislator is the hukm shar’i (Sharī’ah rule) and the understanding of the Legislator’s address is a Sharī’ah rule but in respect to the one who understood it and in respect to the one who follows him in this understanding. Those who attained the understanding of the Legislator’s address used to perform Ijtihād. Those who did not reach the level of Ijtihād used to follow, in ahkām (rules), those who had reached the level of Ijtihād and practised Ijtihād. The issue was not that of following the faqih personally just as the issue is not one of making Taqlīd to a mazhab. Rather, the issue is about adopting the hukm shar’i deduced by the faqih and acting upon it. Since, the Muslim is ordered to follow the Sharī’ah rule only and act upon it and not follow a mazhab or person or act according to any particular mazhab or follow any particular person. When he is able to reach the hukm shar’i through his own Ijtihād he should do that, if not he should adopt a hukm deduced by someone else. In the early ages the mujtahidin could be counted by the thousands. That is why we find that the mujtahidin whom the Muslims used to follow were not restricted to four, five, six or any number of mazhabs, in fact there were many mazhabs and numerous mujtahidin. Each group used to follow rules deduced by a mujtahid whether he was from a mazhab or not. For example, the general population of Kufa acted upon the fatwa of Abu Hanifah and Sufyan al-Thawri but the Shi’a used to act upon the mazhab of Ja’far al-Sadiq. The practise of the people of Makkah used to be according to the fatwa of Ibn Jurayj and the people of Madina on the fatwas of Malik and the people of Basra on the fatwas of ‘Uthman and the people of al-Sham on the fatwas of al-Awza’i and the people of Egypt on the fatwas of Ibn Sa’d, and the people of Khurasan on the fatwas of ‘Abd Allah ibn al-Mubarak and some of the people of Yemen on the fatwas of Zayd ibn al-Husayn. Many of the Muslims used to follow the fatwas of Sa’id ibn al Musayyab, Ibn Abi Layla, ‘Ikrama, Rabi’i Ar-Ra’i, Muhammad ibn shihaab Az-Zuhri , Hasan Al Basari, Laith ibn sa’ad, Sufyan Ibn ‘Uyayna, Ishaq ibn Rahawiya, Abi Thawr, Dawud Az-Zahiri, Ibn shibrima and Ibn Jarir At-Tabari. Each of them was a Mujtahid and lead a mazhab. Each of the mazhabs from these mazhabs had a particular methodology in Ijtihād and a particular ra’i (opinion) in the ahkam. Many of the Mujtahidin and Imams were judges and rulers in the lands. The differences among the imams and the judges and rulers lead to a difference in the ahkam (rules), each one judged with his own opinion or according to the opinion of a faqih whose opinion he held. This resulted in the presence of different judgements in the state, due to this there were ‘Ulamā who were obviously inclined towards unifying the ruling by which judgement is given and wanted the Khalifah to issue an order for people to adhere to it. At that time, certain people who knew about the situation of the society took the view that a comprehensive book should be written to which judges and other should refer, so as to lighten the burden of the judges and make it easy for the litigants. Ibn al-Muqaffa’ wrote a letter to the Khalifah al-Mansur regarding this matter, in which it was mentioned:

البته منصور د دې لیک پر بنسټ عمل ونه کړ، که څه هم دا لیک ده ته ښه ښکاره شو. نو هغه داسې تدبیر ونیوه چې فقیهان او محدثین هغه څه ولیکي چې دوی ته رسیدلي دي، تر دې چې خلکو ته د مراجعې لپاره حوالې موجودې وي. د دې لامل چې منصور د ابن المقفع د نظر پر بنسټ د دولت لپاره قانون او اساسي نظامنامه جوړه نکړه، چې خلک په ځانګړو احکامو راټول کړي، هغه څه و چې د هغه او مالک ترمنځ پېښ شو. ابن سعد په الطبقات کې روایت کوي چې مالک بن انس وویل:

However, al-Mansur did not act upon this letter although he was impressed by it. So he took steps to make the Fuqaha and the muhaddithin record what has reached them until people had references to which they could refer. The reason for al-Mansur not acting upon the opinion of Ibn al-Muqaffa’ in laying down a constitution and canons for the state which would have brought the people together on specific ahkāms was what transpired between him and Malik. Ibn Sa’ad narrates in al-Tabaqat that Malik bin Anas said:

اس وجہ سے مذہبوں اور آرا میں یکسانیت نہ آ سکی، اور اجتہاد و رائے لوگوں کے پاس ہی رہے کہ وہ جس حکم کو درست سمجھیں اسے اختیار کریں۔ اور قاضیوں اور حاکموں کے لیے اختیار باقی رہا کہ جو مناسب سمجھیں اس کے مطابق فیصلہ کریں۔ اسی سبب ہر فقیہ امام کے شاگرد تھے جو اس کی آرا سیکھنے آتے اور اس کے مذہب کی وضاحت کرتے، اور اس اختلاف کے بارے میں نظریہ بدل گیا اور یہ ایک مستقل علم بن گیا جسے انہوں نے ’علم الخلاف‘ کا نام دیا۔ انہوں نے اسے اسی طرح پڑھا جیسے اصولِ فقہ پڑھا جاتا تھا۔ وہ کہتے تھے کہ ائمہ کا اختلاف رحمت ہے۔ ہر امام کا شاگرد فروع (فقہ کی شاخوں) کو پھیلاتا تھا۔ یہی پھیلاؤ بعض مجتہدین کے مذاہب کو باقی رکھنے کا سبب بنا اور دوسروں کے مٹ جانے کا باعث بھی۔ الاوزاعی، الحسن البصری، الثوری اور ابن جریر الطبری علم اور اجتہاد کی وسعت کے اعتبار سے بڑے ائمہ میں سے ہیں، مگر انہوں نے فروع میں پھیلاؤ نہیں کیا بلکہ اپنے آپ کو اصول تک محدود رکھا، اور ان کے ایسے شاگرد نہ ہوئے جو ان کے مذہب کے موقف کی تشریح کرتے، اسی لیے ان پر عمل نہ ہوا اور ان کے مذاہب نہ پھیل سکے۔ باقی ائمہ جیسے ابو حنیفہ، جعفر الصادق، زید بن علی بن الحسین، الشافعی، احمد بن حنبل اور مالک کے شاگرد اور پیروکار تھے، اس لیے ان کے مذاہب محفوظ ہوئے اور باقی رہے۔ ابو جعفر المنصور کی جانب سے جعفر الصادق اور علیؓ کے خاندان کے دوسرے افراد پر پابندیوں کے باوجود، جعفر الصادق نے احکام اخذ کیے اور ان کے شاگرد شیعہ اور دوسرے لوگوں میں سے تھے۔ انہوں نے ان کی آرا کو محفوظ کیا اور انہیں سنت جیسا سمجھا۔ ان کا مذہب دنیا کے بہت سے خطوں میں پھیلا۔ ابو حنیفہ کے بہت سے شاگرد تھے، جن میں سب سے مشہور ابو یوسف، محمد بن الحسن الشیبانی اور زفر ہیں۔ یہ سب ابو حنیفہ کی طرح مجتہد تھے۔ اگرچہ انہوں نے اپنی آرا ان کی آرا کے ساتھ ملا دیں، پھر بھی ابو حنیفہ کے مذہب کو محفوظ کرنے کا اعزاز انہی کو جاتا ہے۔ امام مالک کا معاملہ بھی یہی ہے۔ هغه په مدینه کې اوسېده؛ ده ډېر شاګردان درلودل چې د حدیث او د حدیث راویانو په کتنه کې، په ځانګړي ډول د «الموطأ» کتاب په اړه، ډېر مشهور وو. د ده وروسته شاګردان به د ده فتواګانې ثبتولې او د فروعو په پراخولو او په مسئلو کې خپل نظرونه ورکولو. د مالک د شهرت سره سره، د ده د مذهب د خپرېدو کریډېټ د ده شاګردانو ته ورځي. اما الشافعي خپل لوی شهرت په اصول الفقه کې د خپلو لاسونو سره ټاکلی و، چې دا د هغه لوی کتاب «الأم» څرګندوي، کوم چې د «الرسالة» او «إبطال الاستحسان» سره، په هغه دور کې د فکري بیدارۍ ترټولو لوی نمونې دي. د ده شاګردان، لکه الرببیع او المزني، چې د دې طریقې پر بنسټ روان شول، د ده نظرونه یې مطالعه کړل او د ده مذهب یې پراخ کړ، نو هغه ډېر ځایونو ته خپور شو. همداسې د احمد بن حنبل په اړه، سره د دې چې د ده په مذهب کې د حدیث غالب خپرېدل شتون درلود، ده شاګردان درلودل چې د ده مذهب یې پراخ کړ او د ده نظرونه یې مطالعه کړل. کریډېټ په لومړي او ترټولو مهمه توګه هغو شاګردانو ته ځي، نه یوازې د خپلو استادانو او امامانو د مذهب د خپرولو لپاره، بلکه د فقه د تشریح او د هغې د وده کولو لپاره تر دې چې د هغوی دور د امامانو له دورې څخه ډېر رڼا ګڼل شو. ځکه چې په همدې دور کې د احکامو شرحې او د دلیلونو توضیح وشوه، په دې ډول فقیهانو د فقه د مطالعې او تشریح کې چټکتیا وکړه، په ځانګړي ډول د اصول الفقه علم، کوم چې د فقه حقیقي بنسټ دی. د فقه حالت د خپرېدو ته دوام ورکړ تر دې چې ډېر وده وکړه. د هغې د وده ترټولو لوړه نقطه په څلورمه هجري پېړۍ کې وه، د مذهبونو د جوړېدو سل کاله وروسته.

Owing to this, the mazhabs and opinions were not unified and Ijtihād and ra’i remained with the people in adopting the hukm they deemed correct. And the choice remained for judges and rulers to judge with what they deemed as appropriate. Due to this each imam of fiqh has students who came to study their opinions and explain his mazhab and the outlook towards this disagreement which took place changed and it became a science in its own right, they called it the science of disagreement (‘ilm al-khilaf). They studied it just as they studied usul al-fiqh. They said that the disagreement of the imams was a mercy. The student of each imam used to expand on the furu’ (branches of fiqh). It was this expansion which preserved the mazhabs of certain mujtahidin and was the reason for the extinction of others. Al-Awza’i, al-Hasan al-Basri, al-Thawri and Ibn Jarir al-Tabari are some of the greatest imams in terms of their breadth of knowledge and Ijtihād. However they did not expand in furu’ rather confined themselves to the usul and they did not have students who would expound the position of their mazhab, that is why they were not acted upon and they did not spread. As for the rest of the imams such as Abu Hanifah, Ja’far al-Sadiq, Zayd ibn al-Husayn, al-Shafi’i, Ahmad ibn Hanbal and Malik, they had students and followers, so their mazhabs were recorded and continued to exist. Despite the restrictions imposed by Abu Ja’far al-Mansur on Ja’far al-Sadiq and others from the family of ‘Ali he deduced rules and he had students from the Shi’a and others. They recorded his opinions and looked upon them as something akin to the Sunnah. His mazhab spread in many regions of the world. Abu Hanifah used to have many students, the most well known are Abu Yusuf, Muhammad ibn al-Hasan al Shaybani and Zufar. They were all mujtahids like Abu Hanifah. Although they mixed their opinions with his, the credit goes to them for recording the mazhab of Abu Hanifah. The same goes for Imam Malik. He used to reside in Madinah; he had many students who were widely known for scrutinising the hadīth and transmitters of hadīth, especially in regard to the book al Muwatta. His students after him used to record his fatwas and expand on the furu’ and give their views on issues. Despite Malik’s fame the credit for spreading his mazhab goes to his students. As for al-Shafi’i he had established his towering fame by his own hands in usul al-fiqh which is indicated by what comes in the large work al-Umm which along with al-Risala and Ibtal al-Istihsan are the greatest samples of intellectual awakening in that age. His students, such as al-Rabi’ and al-Muzni who proceeded according this method and studied his opinions and expanded his mazhab and so it spread far and wide. Similarly for Ahmad ibn Hanbal, despite the dominant prevalence of hadīth in his mazhab, he had students who expanded his mazhab for him and studied his opinions. The credit first and foremost goes to those students, not only for spreading the mazhab of their teachers and imams but also for the exposition of the fiqh and ensuring that it flourished until their age was considered more radiant than the age of the imams. Since it was in this age that the commentaries of ahkām and clarification of evidences took place, in this way the fuqaha rushed ahead in studying fiqh and explaining it especially the science of usul al-fiqh which is the true basis of fiqh. The situation of fiqh continued to spread until it flourished greatly. The pinnacle of its bloom was in the fourth century A.H, a century after the mazhabs were formed