امارت یا ریاست یا قیادت کا ایک ہی معنی ہے، اور رئیس، قائد اور امیر کا بھی ایک ہی معنی ہے۔ جہاں تک خلافت کا تعلق ہے، تو یہ دنیا کے تمام مسلمانوں کی قیادت ہے، اور یہ قیادت ہی کی ایک قسم ہے اور قیادت ہی کے تحت آتی ہے۔ خلیفہ بھی ایک امیر ہے اور امیر المؤمنین کے نام سے معروف ہے۔ امارت زیادہ عام ہے اور خلافت زیادہ خاص، اور دونوں ہی ریاست ہیں۔ لفظ "خلافت" ایک معروف اور مخصوص منصب کے لیے ہے، جبکہ لفظ "امارت" ہر امیر کے لیے عام ہے۔ مسلمانوں کو حکم دیا گیا ہے کہ وہ اپنے اوپر ایک امیر مقرر کریں، جیسے انہیں خلیفہ مقرر کرنے کا حکم دیا گیا ہے، کیونکہ امارت حکمرانی کی ان اقسام میں سے ہے جو امر پر ولایت ہے، یعنی اس چیز پر اختیار جو اسے سونپی گئی ہو۔ امارت اور خلافت کے درمیان فرق یہ ہے کہ خلافت دنیا کے تمام مسلمانوں کے لیے عام ہے، جبکہ امارت اس شخص کے لحاظ سے خاص ہے جس نے اسے مقرر کیا اور اس چیز کے لحاظ سے خاص ہے جو اسے سونپی گئی۔ وہ اپنے مقرر کرنے والوں سے آگے نہیں بڑھتا، جیسے وہ اس چیز سے آگے نہیں بڑھتا جو اس کے سپرد کی گئی ہو۔ ریاست، قیادت اور امارت حکمِ شرعی ہیں، یہ محض طرزِ عمل یا انداز نہیں ہیں۔ مسلمان ان میں اللہ سبحانہ وتعالیٰ کے حکم کی حدود اور جو کچھ شریعت لائی ہے اس کے دائرے کے پابند ہیں۔

The imarah or riyasah or qiyadah have the same meaning, and rais and qaid and Amir have the same meaning. As for the Khilafah, it is the leadership of all Muslims in the world and it is from the leadership and is categorised under the leadership. The Khalifah is an Amir and is known as the Amir of the believers. The imarah is more general and the Khilafah is more specific, and both of them are riyasah. The word “Khilafah” is specific to a well-known position, and the word “imarah” is general for every Amir. The Muslims are commanded to appoint an Amir over them as they are commanded to appoint a Khalifah, because the imarah is from the types of rule which is the authority over the matter (wilayah amr) in what he is given authority over. The distinction between it and the Khilafah is that the Khilafah is general for all the Muslims in the world, so this is specific for who appointed him and in what he was given authority over. It does not exceed those who appointed him in the same way it does not exceed what he was given authority over. The riyasah, qiyadah and imarah are hukm shari’; they are not styles. Muslims are restricted in it with the limits of what Allah (swt) commanded in it and what the Shar’a came with.

ہر هغه جماعت مسلمانانو باندې چې یوه اجتماعي کار کوي، د دوی لپاره یو امیر ټاکل واجب دي. خو که کار یوازې هر فرد پورې تړلی وي او بل کار سره تړلی نه وي، نو په دې صورت کې له دوی نه د امیر ټاکل نه غوښتل کیږي. امارت یوې جماعت باندې هغه کار کې قایمیږي چې په منځ کې یې تړلی وي، ترڅو د هغه لپاره واک وي او د دوی لپاره یو فیصله کوونکی خبره وي. د هغه اجتماعي کار شتون چې د ډلو په منځ کې وي، په لازمي ډول دوی مجبوروي چې یو امیر ټاکي، ورنه دا کار د دوی په منځ کې د ستونزې سبب کیږي او په منځ کې اختلاف رامنځ ته کیږي. او د هغې جماعت لپاره د مشر ټاکل چې یو اجتماعي کار کوي، په مسلمانانو باندې واجب کیدل، دا د هغه حدیث له مخې دي چې عبدالله بن عمرو روایت کوي، چې نبي ﷺ فرمایلي دي:

It is an obligation upon every group (jama’ah) of Muslims performing a collective matter to appoint an Amir over them. Whereas if the matter is specific to each individual without involving another matter, then it is not requested from them in this case to establish an Amir over them. The imarah is established over a group in a matter associated between them, so that there is for him the authority and for them a decisive word. The reality of the existence of a collective matter between any groups inevitably compels them to establish an Amir over them or else this matter will be cause of trouble between them and discord will result between them. As for the establishment of a leader for the group who performs a collective matter between them being obligatory upon Muslims, this is due to what Abdullah bin ‘Amru narrated that the Prophet (saw) said:

او همچنان د ابو سعید هغه روایت له کبله چې ده بیان کړی چې رسول الله ﷺ فرمایلي:

And also due to what Abu Said narrated that the Messenger of Allah (saw) said:

او دا هم د هغه له امله دی چې البزار د صحیح سند سره روایت کړی چې عمر بن الخطاب (رض) وویل:

This is also due to what Al-Bazzar narrated via a correct chain that Umar bin Al-Khattab (ra) said:

البزار نے ابن عمر (رض) سے صحیح سند کے ساتھ روایت کیا کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:

Al-Bazzar also narrated from ibn Umar (ra) via a correct chain that the Messenger of Allah (saw) said:

او د ابو سعید الخدري (رضی الله عنه) حدیث:

And the hadith of Abu Said al-Khudri (ra):

دا احادیث څرګندوي چې د درې یا له هغې زیاتو کسانو لپاره دا مشروع ده چې په خپل منځ کې یو امیر وټاکي، پرته له هغو الفاظو څخه چې په احادیثو کې راغلي دي: "په پرانیستې ځمکه کې" او "په سفر کې". دا الفاظ دا ښيي چې دوی د یوه اجتماعي کار لپاره په خپل منځ کې راټول وي، لکه په پرانیستې ځمکه کې یا په سفر کې، یا په نورو ورته ځایونو کې، په داسې اجتماعي کار کې چې ډله، سازمان، لښکر، ډله (قبیله)، ښار او سیمه وغیره پکې شامل وي. نو که دا حکم د هغو درېیو کسانو لپاره مشروع ګرځول شوی چې په ځمکه کې په پرانیستې ځای کې وي یا سفر کوي، نو د لوی شمېر یا لوی کار لپاره د دې مشروعیت ډېر اولیت او ډېره ارزښت لري. احادیث په پرانیستې ځای، سفر یا هر هغه کار کې عام دي چې له دې دواړو څخه پرته وي او له دوی څخه لوی او ډېر وي، لکه څنګه چې د موافق فهم څرګندوي. د اصولو قاعده دا ده چې د خبرې مفهوم (فحوی الخطاب) پر عمل کېږي. نو که یو شی امر یا نهي شي، نو د هغه شي فهم چې امر یا نهي ورپورې تړلی وي، د ښکاره متن (منطوق) سره یوځای د امر یا نهي لاندې راځي. دا هم په یوازې هغه څه پورې محدود نه دی چې ویل شوي وي، یعنې که یو شی امر یا نهي شي، نو دا امر یا نهي د هغه څه هم شامل دي چې په اولیت سره لوی یا ډېر وي. د دې مثال د والدینو سپکاوی او وهل منع کېدل دي، د الله تعالی د دې ارشاد څخه چې:

These ahadith are explicit in that it is prescribed for any number reaching three and more to appoint one Amir over them, except that his statement(s) in the ahadith: “in an open space” and “in a voyage” which indicates that they are gathered together in a collective matter between them in an open space or travelling in a voyage or the like in a collective matter which includes a party, an organisation, an expedition, army, tribe, city and region etc. So if this is prescribed for three who are in an open space in the land or are travelling, then its legitimacy for a greater number or a bigger job is of more precedence and more worthiness. The ahadith are general for open space, on a voyage or any matter other than these two which is larger and greater than them as the conforming understanding indicates this. The principle of usul (roots of jurisprudence) is that the meaning of the speech (fahwa al-khitab) is acted upon. Thus if something is commanded or prohibited, the understanding of what he is commanded or prohibited with enters together with the stated text (mantuq) into what is commanded or prohibited. Nor is it restricted to merely what was stated, meaning that if a thing is commanded or prohibited then this command or prohibition includes what is greater or larger by precedence. Its example is the prohibition of abusing and beating of (one’s) parents from the indication of Allah’s statement:

او د یتیمانو د مال د تلف کولو د حرام کیدو دلیل د الله تعالیٰ د قول څخه دی:

And the prohibition of destroying the orphans’ wealth from the indication of Allah’s statement:

او د هغه څه بیرته کول چې د (قنطار) څخه کم وي، یا د یوه دینار څخه زیات ورکول نه کول، د الله تعالی د دې ارشاد له مخې:

And his returning what is less than the (qintar) or not paying what is more than a dinar from Allah’s statement:

رسول الله ﷺ د سفر او صحرا (کلیو او ښارونو څخه بهر ځای) کې د یو امیر د ټاکلو حکم وفرمایه۔ له همدې امله دا حکم هغه شیانو ته هم شامل دی چې د صحرا د حاضریدو څخه ډیر خطرناک او اهم وي، او دا ډول مسائل په لوړ دلیل (باب اولی) سره دې حکم ته داخل دي۔ په مخکنیو احادیثو کې دا روښانه او موافق پوهه د رسول الله ﷺ د عمل په واسطه هم تقویه کیږي، چې هغه د سفر څخه ډیر خطرناک حالت کې هم امیر وټاکه۔ هغه د حج، جنګونو او د دولت په ولایتونو کې هم یو مشر وټاکه۔

The Messenger (saw) commanded the appointment of one Amir in a voyage and open space. Accordingly, this command is based upon what is more dangerous, and important, than being present in open space, and it includes such matters by greater reason (bab uwla). This clear conforming understanding in the preceding ahadith is strengthened by the practice of the Messenger (saw) who appointed an Amir in what was more dangerous than a voyage. He appointed a leader in the Hajj, in the battles and in the provinces of the State.

دا د هغه حکم په اړه دی چې هر ډلې ته یا په یوه ځای کې یا په یوه مشترک کار کې چې دوی پکې شریک وي، یو امیر ټاکل ضروري دي۔ د دې امیر په اړه شریعت دا لازمي کړې چې هغه یو وي او له یوه زیات کیدل روا نه دي۔ په اسلام کې اجتماعي قیادت (قیادة جماعیة) یا اجتماعي ریاست (ریاسة جماعیة) نشته۔ په اسلام کې قیادت یوازې یو کس ته تعلق لري، نو لازمه ده چې رئیس یا امیر یا قائد یو وي، او له یوه زیات کیدل ورته روا نه دي۔ دې ته دلیل هغه ځرګند متن دی چې پورته احادیثو کې راغلی او د رسول الله ﷺ عمل دی۔ ټول احادیث داسې وایي: "له دوی څخه یو" او "له تاسو څخه یو"، او کلمه "احد" د "واحد" کلمه ده چې شمېر، یعنې یو، ښيي نه زیات۔ دا د مفهوم مخالف له لارې پوهېږو۔ د شمېر، صفت او مقصد مفهوم مخالف پرته له نص څخه هم عمل ورباندې کېږي، او مفهوم مخالف یوازې په یوه صورت کې نفي کېږي، هغه دا چې داسې نص راشي چې دې ته ېې ردّ کړي، لکه د الله تعالی دا قول:

This is in respect to the obligation of establishing an Amir for every group in a place or common matter associated between them. As for this Amir, the Shari’ah has obliged that he be one and it not permitted to be more than one. Islam does not have collective leadership (qiyadah) or collective presidency (riyasah). Leadership in Islam is strictly singular so it is obliged for the Rais or Amir or Qaid to be one, and he is not allowed to be more than one. The evidence for this is clear from the text of the preceding ahadith and the actions of the Messenger (saw). All the ahadith state: “one of them”, “one of you” and the word (ahad) is the word one (wahid) which indicates the number i.e. one and not more. This is understood from the contrary understanding (mafhum mukhalafah). The contrary understanding of the number, attribute (sifat) and objective is acted upon without a text; and the contrary understanding is not negated except in one situation which is where there comes a text annulling it like Allah’s statement:

برعکس فهم دا دی چې که دوی پاکدامنی نه غواړي نو دوی مجبور کیږي (فحشا ته). مګر دا برعکس فهم د الله تعالیٰ د دې ارشاد په واسطه باطلیږي:

The contrary understanding is that if they do not wish chastity then they are compelled (into prostitution). However this contrary understanding is annulled by Allah’s statement:

که چیرې داسې کوم نص رانازل نشي چې مخالف فهم باطلوي، نو په دې صورت کې د الله تعالیٰ د دې ارشاد په شان عمل کیږي:

If there does not come any text annulling the contrary understanding, then in this case it is acted upon like Allah’s statement:

او د هغه (ﷺ) د خبرې په شان:

And like his (saw) statement:

دې دوو متنونو کې حکم د ټاکل شوي شمېر پورې محدود دی، او دا محدودیت دا ښيي چې څه چې د دې شمېرو څخه بهر دي، د حکم خلاف دي. دا د ‹سلو کوړو› څخه کم لپاره د اجازت نشتوالی ښيي، او دا چې د ‹دوو قلّو› څخه زیات شی ناپاکي نه لري. له همدې امله د پیغمبر ﷺ فرمان:

The rule in these two texts runs restricted by specified number, and this restriction indicates that what is beyond these numbers are contrary to it (in the rule). This indicates the absence of permission for what is less than one hundred (lashes) and that what is more than two (qullat) does not carry filth. Therefore the Messenger (saw)’s statement:

دا د مفہوم مخالف په ذریعه بیانوي چې د یو څخه زیات کسان ټاکل جائز نه دي. نو مشري د یو کس لپاره ده، او د احادیثو په متن (منطوق) او مفہوم سره دا جائزه نه ده چې د یو څخه زیات کسان ولري. دا د رسول الله ﷺ په عمل سره هم تائیدېږي، چې په هر هغه واقعه کې چې هغه مشر ټاکلی و، یو کس یې ټاکلی و او نور هیڅ شمیر نه. هغه هیڅکله په یوه ځای کې له یو څخه زیات کسان نه دي ټاکلي.

Indicate by contrary understanding (mafhum mukhalafa) that it is not allowed to appoint more than one. Thus leadership is for one, and it is not permitted to be for more than one by the text of the ahadith in their stated text (mantuq) and understanding (mafhum). This is strengthened by the Messenger (saw)’s action in that in all incidents wherein he appointed (a leader), he would appoint one and not any other (number). He never appointed more than one in one place.

څرنګه چې هغه حدیث دی چې روایت شوی، چې رسول الله ﷺ معاذ او ابو موسی الاشعری رضی الله عنهما یمن ته واستول او دوی ته یې وویل:

As for the hadith narrated, that the Messenger (saw) sent Mu’adh and Abu Musa Al-Ash’ari to Yemen and said to them:

دا دا نه ښیي چې هغه (ﷺ) په یو ځای کې دوه کسان مقرر کړي وو. حدیث په البخاري کې راغلی دی، چې متن یې داسې دی:

This does not indicate that he appointed two in one place. The hadith came in Al-Bukhari with the text:

همین حدیث د جنګونو (المغازي) په کتاب کې راغلی دی، چې وایي:

The same hadith came in the book of war expeditions (Al-Maghazi) saying:

دا روایت هغه نورې روایتونه روښانه کوي چې نبي ﷺ دوه کسان یمن ته ولېږل. هغه د هر یوه لپاره د یمن یوه سیمه وټاکله، نو دوی دواړه په یوه ځای کې دوه امیرانه نه وو. بلکې هر یو له دوی څخه په داسې ځای امیر و چې بل په هغه ځای امیر نه و. له همدې امله په یوه کار کې دوه مشران جایز نه دي، او نه په یوه ځای کې دوه مشران. بلکې واجب دا دی چې یوازې یو امیر وي او له دې زیات ساتل منع دي. خو باید پوه شو چې په اسلام کې ریاست، امارت او قیادت یوه افتخاري واک نه دی، ځکه افتخاري واک داسې دی چې پکې د مشر (زعیم) پیروي کیږي. په اسلام کې ریاست داسې دی چې مشر ته د هغه چارو د پالنې حق ورکوي چې ریاست یې د هغه لپاره دی، او په هغه کار باندې واک ورکوي، او د هغو ټولو کارونو عملي کول چې د مشرۍ په دایره کې راځي، د هغه وړتیا سره سم چې د هغه لپاره امیر ټاکل شوی، د هغه حد په چوکاټ کې چې شریعت په هغه کار کې ټاکلی چې ددې رئیس لپاره ټاکل شوی.

This narration clarifies the other narrations that he sent two to Yemen. He made for each one a region of it so they were not two Amirs in one place. Rather each one of them was Amir at a place different from where the other was Amir. Therefore it is not allowed for one matter (to have) two leaders (rais) nor for one place two leaders. Rather it is obligatory to have only one Amir and it is prohibited for there to be more (than one). However it must be understood that ri’asah and imarah and qiyadah in Islam is not honorary authority as the honorary authority requires following the chief (za’im). As for ri’asah in Islam, it grants the right to the leader to take care of the affairs and authority over the matter in which leadership is for him and the execution of all that falls within the leadership according to the competence for which he was appointed Amir within the limit given by the Shar’a in the matter which the rais was appointed.

آنچه در سرزمین‌های مسلمانان رواج یافته، یعنی تأسیس رهبری جمعی به نام یک مجلس یا کمیته یا دستگاه اداری و امثال آن، و به آن‌ها صلاحیت رهبری می‌دهند، این با شریعت در تضاد است؛ زیرا وقتی رهبری به این دستگاه یا مجلس یا کمیته سپرده شود، رهبری به یک گروه داده شده است که متن احادیث آن را منع کرده است. اما اگر کمیته یا مجلس یا دستگاه به منظور تحمل مسئولیت و بحث در امور و برای مشورت (شوری) باشد، در چنین واقعیتی جایز است و از اسلام است، زیرا مسلمانان به سبب گرفتن مشورت در امورشان ستوده شده‌اند. نظر آنان در مواردی که به انجام دادن کارها مربوط است، با اکثریت الزامی دانسته می‌شود، و در مواردی که به قواعد و نظریاتی مربوط است که به اندیشه‌ها و نظرهای فنی و تعریف‌ها می‌انجامد، به عنوان مشورت پذیرفته می‌شود. وقتی امیر در چیزی تصمیم می‌گیرد، در آنچه به انجام دادن کارها مربوط نیست، آنچه را درست می‌بیند اجرا می‌کند. اما آنچه اندیشمندان کمونیست درباره اینکه رهبری جمعی است یا فردی اختلاف کرده‌اند، در اسلام جایی برای پژوهش در آن نیست؛ زیرا اسلام رهبری را با متن و عمل، فردی تعیین کرده است، و اجماع صحابه بر آن واقع شده و امت در تمام دوره‌ها خود را به این پایبند دانسته است.

As for what has spread throughout the Muslim lands of establishing collective leadership in the name of an assembly or committee or administrative apparatus, and what is similar to these, to which they give the leadership competency. This contradicts the Shar’a when leadership is given to this apparatus or assembly or committee since leadership is given to a group which is prohibited by the text of the ahadith. Whereas if the committee or assembly or apparatus is for the purpose of bearing responsibility and debating in the matters and for consultation (shura), in such a reality it is allowed and it is from Islam, this is because the Muslims are praised for taking consultations in their matters. Their opinion is considered obligatory by majority when it is related to performing actions and it is accepted as a consultation when it is regarding the rules and opinions which lead to thoughts and technical opinions and definitions. When the Amir decides upon something then he executes what he views (correct) in whatever is not related to performing actions. As for what the communist thinkers differed about regarding whether leadership is collective or individual, there is no room for researching this in Islam. This is because Islam has specified leadership to be individualistic by text and action, and the Ijmaa as Sahabah has happened over it and the Ummah has bound itself upon this during all eras.