هدایت [رهنمایی] په لغت کې د سلوک درستوالی [رشد] او لاره ښودنه [دلالت] ته وايي. ويل کېږي: «هغه ته يې په دين کې لارښونه وکړه»، يعنې هغه يې هدايت ته ورساوه؛ «ما هغه ته لاره او کور وښودل» [يعنې هغه ته يې خبر ورکړ]. ضلال [ګمراهي] د رشد مخالف دی. هدايت په شرعي مفهوم کې دا دی چې انسان اسلام ته لارښود شي او په هغه باندې ايمان راوړي؛ ضلال په شرعي مفهوم کې له اسلام څخه انحراف دی، لکه د پيغمبر ﷺ دا قول:

Hudā [guidance] linguistically means integrity of conduct [rashad] and showing the way [dalālah]. It is said, ‘he guided him to the deen’, meaning he led him to guidance; ‘I showed him the way and the home’ [meaning to inform him]. Abberance [Dhalāl] is the opposite of consciousness [rashad]. Hidāyah, in its shar’i meaning, is to be guided to Islam and to have imān in it; dhalāl, in its shar’i meaning, is the deviation from Islam, as in the saying of the Prophet PBUH,

اللہ نے جنت اُن کے لیے بنائی ہے جن کے پاس ہدایت ہے، اور آگ (دوزخ) اُن کے لیے جو گمراہی [ضلال] پر ہیں؛ یعنی اللہ اُس شخص کو جزا دے گا جس نے ہدایت پائی، اور اُس شخص کو سزا دے گا جو گمراہی [ضلال] پر ہے۔ ثواب اور عذاب کا ہدایت اور ضلال کے ساتھ جوڑا جانا اس بات کی دلیل ہے کہ ہدایت اور ضلال انسان کے اعمال سے ہیں، اللہ کی طرف سے نہیں۔ اگر یہ اللہ کی طرف سے ہوتے تو وہ ہدایت پانے والوں کو جزا نہ دیتا اور گمراہ لوگوں کو سزا نہ دیتا، کیونکہ یہ اللہ کی طرف سے ظلم ہوتا؛ جب وہ اُس شخص کو سزا دیتا جسے خود گمراہ کیا ہو، تو اُس نے اُس پر ظلم کیا۔ اللہ اس سے بہت بلند و برتر ہے۔ وہ فرماتا ہے،

Allah has made the Jannah for those who have the hidāyah and the Nār (fire) for those who are on error [dhalāl], that is, Allah  will reward the one who attained the hidāyah and punish the one who is on error [dhalāl]. The connecting of reward or punishment to hudā and dhalāl indicates that hudā and dhalāl are from the actions of man and are not from Allah . If they were from Allah  He  would not rewarded people for having hidāyah and punish them for being on the dalāl, because this would be oppression on the part of Allah , since when he  punishes someone whom He  has caused to go astray, He has done injustice to him. Allah is Exalted High above such. He  says,

او

And

لیکن ایسی آیات بھی ہیں جو ہدایت اور گمراہی کو اللہ کی طرف منسوب کرنے پر دلالت کرتی ہیں۔ ان سے یہ سمجھا جاتا ہے کہ ہدایت اور گمراہی بندے کی طرف سے نہیں بلکہ اللہ کی طرف سے ہیں۔ اور ایسی آیات بھی ہیں جو ہدایت، گمراہی اور اِضلال [کسی کو گمراہ کرنے] کو بندے کی طرف منسوب کرنے پر دلالت کرتی ہیں۔ ان سے یہ سمجھا جاتا ہے کہ ہدایت اور گمراہی بندے کی طرف سے ہیں۔ ان آیات اور دیگر آیات کو شرعی فہم کے ساتھ سمجھنا چاہیے، یعنی ان کی شرعی حقیقت کو سمجھنا چاہیے جس کے لیے وہ مشروع کی گئی ہیں۔ پس واضح ہے کہ ہدایت و گمراہی کو اللہ کی طرف منسوب کرنے کا مفہوم، ہدایت و گمراہی کو بندے کی طرف منسوب کرنے کے مفہوم سے مختلف ہے۔ ہر ایک کا رخ دوسرے کے رخ سے مختلف زاویے پر ہے۔ اس طرح شرعی مفہوم سب سے زیادہ واضح ہو جاتا ہے۔

However, there are ayāt which indicate that hidāyah and dhalāl should be imputed to Allah . So it is understood from them that hidāyah and dhalāl do not emanate from the servant but are from Allah . There are other verses which indicate that hidāyah, dhalāl and idhlāl [causing someone to go astray] are to be ascribed to the servant. From them it is understood that hidāyah and dalāl are from the servant. These, and other verses, should be understood from a legistlative understanding, meaning, that their legislative reality, for which they were legislated, should be understood. It is apparent, then, that the attribution of guidance and misguidance to Allah  has a meaning other than the meaning of attributing guidance and misguidance to the servant. Each one is focused on an angle different from the angle on which the other is focused. In this manner the legislative meaning becomes most evident.

بې شکه هغه آیتونه چې ګمراهي او هدایت الله ﷻ ته منسوبوي، دا ډیر ښکاره دي چې هدایت کوونکی الله دی او هغه څوک دی چې څوک ګمراه کوي. هغه فرمايي:

Indeed, the verses which attribute misguidance and guidance to Allah  are explicit in that it is Allah  who guides and it is He  Who causes someone to go astray. He  says,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

لہٰذا ان آیات میں واضح اشارہ موجود ہے کہ ہدایت دینے اور گمراہ کرنے والا اللہ ہے، بندہ نہیں۔ اس کا مطلب یہ ہے کہ بندہ خود سے ہدایت نہیں پاتا، بلکہ جب اللہ اسے ہدایت دیتا ہے تو وہ ہدایت پاتا ہے، اور جب اللہ اسے گمراہ کرتا ہے تو وہ گمراہ ہو جاتا ہے۔ تاہم، اس انداز بیان کے ساتھ ایسے قرائن بھی آئے ہیں جو اس معنی کو اس سے پھیر دیتے ہیں کہ ہدایت اور گمراہی کی ابتدا اللہ کی طرف سے ہے، اور اس معنی کی طرف لے جاتے ہیں کہ ہدایت و گمراہی کی تخلیق اللہ کی طرف سے ہے، جبکہ ہدایت شروع کرنے والا، گمراہی شروع کرنے والا اور کسی کو گمراہ کرنے کی ابتدا کرنے والا بندہ ہے۔ یہ قرائن شرعی اور عقلی دونوں طرح کے ہیں۔ شرعی قرائن میں بہت سی آیات ہیں جن میں ہدایت، گمراہی اور گمراہ کرنے کی نسبت بندے کی طرف کی گئی ہے۔ اللہ تعالیٰ فرماتا ہے،

Thus, in these verses there is a clear indication that the one who does the guiding and misguiding is Allah  and not the servant. This means the servant does not find guidance by himself, rather when Allah  guides him he is guided. And when Allah  sends him astray he goes astray. However, this wording has come with indications [qarā'in] which divert the meaning from one of considering the initiation of guidance and misguidance as being from Allah , to another meaning, namely, that of the creation of guidance and misguidance as being from Allah  and that the one who initiates the guidance, misguidance and the sending of someone astray is the servant. As for these indications they are shar’i and rational indications. As for the shar’i indications, many ayāt have come attributing guidance, misguidance and the causing of misguidance to the servant. He  says,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

او،

And,

په دې آیتونو کې یو واضح قرینه موجوده ده چې انسان هم هدایت او ضلالت کوي، یعنې انسان په خپله ځان ګمراه کوي او نورو ته هم ګمراهي ورکوي، او شیطان هم خلکو ته ګمراهي ورکوي. نو هدایت او ضلالت انسان او شیطان ته منسوب شوي، او انسان په خپله ځان هدایت کوي او ځان ګمراه کوي. دا قرینه ده چې هدایت او ضلالت الله ته منسوب کول مباشرت (په مستقیم ډول عمل کول) نه، بلکه خلق (پیدا کول) دي. که آیتونه سره یوځای کړل شي او په تشریعي مفهوم وپوهیدل شي، نو د هر آیت له بل آیت سره د توپیر لاره واضحه کیږي. نو آیت وایي،

So in the wording of these verses there is a clear indication that the human being is the one who performs the act of guidance and misguidance, thus he sends himself astray and he sends others astray and the Shaytān also sends people astray. So guidance and misguidance has come to be attributed to man and Shaytān and that man guides himself and sends himself astray. This is an indication [qarinah] that the attribution of guidance and misguidance to Allah  is not one of intiation [mubāsharah] but rather it is one of creation [khalq]. If you place the ayāt together and understand them in a legislative manner, then the departure of each verse from the direction of the other becomes clear. Thus the ayah says,

او بله آیت وایی،

And the other ayah says,

دا لومړی آیت په ډاگه کوي چې الله ﷻ هغه ذات دی چې لارښوونه کوي، او دوهم آیت ښيي چې انسان پخپله ځان ته لارښوونه کوي. په لومړي آیت کې د الله ﷻ لارښوونه د انسان په وجود کې د لارښوونې د پیدا کولو په اړه ده، یعنې د لارښوونې د وړتیا پیدا کول. دوهم آیت ښيي چې انسان هغه څه پیل کوي چې الله ﷻ د لارښوونې د وړتیا په اړه پیدا کړي، او په دې ترتیب سره ځان ته لارښوونه کوي. له همدې امله الله ﷻ په بل آیت کې فرمایي،

The first ayah indicates that Allah  is the one who guides and the second indicates that man is the one who guides himself. The guidance of Allah  in the first verse is about creating the guidance in the human being, that is, creating the capacity for guidance. The second ayah indicates that the human beeing is the one who intiates what Allah has created in terms of the capacity for guidance and so he guides himself. That is why He  says in the another ayah,

يعني د نیکۍ لاره او د بدۍ لاره، یعنې موږ هغه ته د لارښوونې استعداد ورکړی او هغه یې پخپله د خپلې لارښوونې پیل ته پرېښی دی. نو هغه آیتونه چې هدایت او ضلالت انسان ته منسوبوي، د شرعي دلیل په توګه دلالت کوي چې د لارښوونې د پیل اړوند، د الله څخه بندې ته اړولو ته اشاره کوي. او د عقلي دلیل په توګه، الله تعالی خلکو ته حساب ورکوي: هغه هدایت شوي ته اجر ورکوي او ګمراه ته سزا ورکوي، او حساب یې د انسانانو د عملونو سره سم ټاکلی دی. الله تعالی فرمایي،

That is, the path of good and the path of evil, that is, we have given him the capacity for guidance and we have left him to intiate his own guidance. So these ayāt which attribute hidāyah and dhalāl to man are a shar’i indication indicating upon the diverting of the intitiation of guidance from Allah  to the servant. As for the rational indication, Allah  takes people to account: he rewards the one who is guided and punishes the misguided, and He has set the reckoning according to the actions of human beings. He  says,

او،

And,

او،

And,

او هغه فرمائي،

And He  says,

او،

And,

اګر د الله تعالیٰ طرف ته د هدایت او ضلالت نسبت کول دا معنا ولري چې هغه دا دواړه پیل کوي، نو د کافر، منافق او نافرمان سزا ورکول به ظلم وي، او الله تعالیٰ له داسې شیانو څخه ډیر لوړ دی. له همدې امله ضروري ده چې دې نسبت معنا له پیل کولو پرته بل څه ته واړول شي، یعنې هغه ته چې هدایت له نشتون څخه پیدا کول. دې سره همغږي هغه وخت ساتل کیږي کله چې هدایت او ضلالت پیل کونکی بنده وي، او له همدې امله هغه د دې څخه حساب ورکوونکی ګرځي.

For if the meaning of ascribing guidance and misguidance to Allah  is that He  initiates it, then His punishing the kāfir, munāfiq and disobedient would constitute injustice; Exalted is Allah far above such. Thus it is necessary to divert its meaning to something other than initiation, namely, (to) the creation of guidance from nothing. Harmony with this is maintained if the one who initiates guidance and misguidance is the servant, and therefore he is accounted for it.

دا د هغو آیتونو په اړه دی چې په کې هدایت او ګمراهي الله ته منسوب شوي دي. هغه آیتونه چې په کې هدایت او ګمراهي د هغه د مشیت سره تړل شوي دي،

This is with respect to the ayāt in which guidance and misguidance is ascribed to Allah . As regards verses in which guidance and misguidance is linked to His Will,

په دې ځای کې د "مشیت" معنا اراده [irādah] ده. د دې آیتونو معنا دا ده چې هیڅوک د الله د مشیت خلاف په زور ځان هدایت نه کوي او نه څوک د هغه د مشیت خلاف په زور ګمراه کیږي. بلکه هغه څوک چې هدایت مومي، د الله د ارادې او مشیت په واسطه هدایت مومي، او هغه څوک چې ګمراه کیږي، د الله د ارادې او مشیت په واسطه ګمراه کیږي.

The meaning of his will here is intention [irādah]. The meaning of these verses is that no one guides himself by force against Allah's Will and nor does anyone forcibly go astray against His Will. Rather the one who finds guidance is the one who finds guidance by the Volition and Will of Allah and the one who goes astray goes astray by the Volition and Will of Allah.

باقي پاتې دي هغه آيتونه چې څخه دا پوهېږو چې داسې خلک شته چې هېڅکله به هدایت نه شي، لکه د هغه ﷻ دا ارشاد:

Remaining is the question of the ayāt from which it is understood that there are people who will never be guided, such as His saying,

او،

And,

او د هغه ویناوې،

And His  saying,

دا آیتونه د الله تعالی له جانبه د هغو خلکو په اړه د خبرداری (إخبار) یو ډول دي چې د هغوئ د پیغمبرانو ته ورکول شوي، چې دوی به ایمان نه راوړي، او دا د الله تعالی د علم څخه راځي. دا خبرداری دا معنا نه لري چې یوه ډله به ایمان راوړي او بله ډله به ایمان نه راوړي. بلکې هر انسان د ایمان د لاسته راوړلو استعداد لري. رسول الله ﷺ او د هغه څخه وروسته د دعوت لیږونکي ټولو خلکو ته د ایمان دعوت ورکوي. د مسلمان لپاره جائز نه ده چې د چا د ایمان په اړه نا امیده شي. په هغه څه پورې چې د الله تعالی په علم کې مخکې تېر شوي دي چې هغه به ایمان رانه وړي، الله تعالی دا په دې ځکه پوهیږي چې د هغه علم هر شي احاطه کړی دی؛ او هغه څه چې الله تعالی موږ ته د خپل علم څخه نه دي خبر کړي، د هغې په اړه موږ لپاره جائز نه دی چې حکم وکړو. پیغمبرانو هم د چا په اړه دا حکم نه دی کړی چې هغه به ایمان نه راوړي، مګر هغه وخت چې الله تعالی دوی ته دا خبر ورکړی وي.

These verses are a notification [ikhbār] from Allah  to His Prophets about specific people that they will not believe, so this comes under the Knowledge of Allah . The notification does not mean there is a group which will believe and a group which will not believe. Rather, every human being has the capacity to aquire imān . The Messenger and the da’wah carriers after him address all the people with the call to imān. It is not allowed for the Muslim to despair about anyone’s (having) imān. As for what has come before in the Knowledge of Allah  that he will not believe, Allah  knows this because His  Knowledge encompasses everything; what Allah  has not informed us about what He  knows, it is not allowed for us to pass judgement. The Prophets did not pass jusgement that someone will not believe except after Allah  had informed them of this.

ځکه چې د هغه ﷺ وینا ده،

As for His  saying,

او د هغه ویناوې،

And His  saying,

او،

And,

او،

And,

دې آیتونو معنا دا ده چې الله تعالیٰ دوی ته هدایت نه ورکوي، ځکه چې د هدایت ورکول له الله تعالیٰ څخه دي. فاسق، ظالم، کافر، ضال، مسرف او کذاب، دا ټول داسې صفاتو سره متصف دي چې له هدایت سره سمون نه لري، او الله تعالیٰ هغه چا ته هدایت نه ورکوي څوک چې داسې صفت لري، ځکه چې د هدایت ورکول د انسان د هدایت د اسبابو د ترلاسه کولو پر بنسټ دي. څوک چې داسې صفاتو سره متصف وي، هغه دا اسباب نه لري، بلکې د ضلالت اسباب لري؛ او په دې باندې دلالت کوي د الله تعالیٰ دا ارشاد...

These verses mean that Allah  does not grant them guidance since the granting of guidance comes from Allah . The fāsiq, dhālim, kāfir, dāl, musrif and kadhāb, all of them are characterised by attributes which are not consistent with guidance and Allah  will not grant guidance to the one who has such an attribute, because the granting of guidance is on the basis of the human being attaining its means. The one who is characterised with these attributes does not have these means [asbab], rather they have the means [asbāb] of misguidance; pointing to this, is the saying of Allah ,

او د هغه ویناوې،

And His  saying,

دا یعنې، موږ ته توفیق راکړه چې هدایت ومومو، یعنې، د دې هدایت اسباب موږ ته اسان کړه.

That is, give us tawfīq so that we may be guided, that is, facilitate for us the means [asbāb] of this guidance.