جب شریعت نے امت پر خلیفہ مقرر کرنا واجب کیا تو اس نے اُس طریقے کو بھی متعین کر دیا جس کے ذریعے خلیفہ مقرر کیا جائے۔ یہ طریقہ قرآن، سنت اور صحابہ (رض) کے اجماع سے ثابت ہے، اور یہ طریقہ بیعت ہے۔ پس خلیفہ کا تقرر اُس کی بیعت کے ذریعے کیا جاتا ہے۔ اس بات کا ثبوت کہ یہ طریقہ بیعت ہے، مسلمانوں کی نبی ﷺ کے ساتھ بیعت اور امام کی بیعت کرنے کے بارے میں نبی ﷺ کے حکم سے ثابت ہوتا ہے۔ مسلمانوں کی نبی ﷺ کے ساتھ بیعت آپ ﷺ کی نبوت پر نہیں تھی، بلکہ حکمرانی پر تھی، کیونکہ یہ عمل پر بیعت تھی نہ کہ عقیدے پر بیعت۔ لہٰذا نبی ﷺ کو بیعت آپ ﷺ کی حیثیت حکمران کے طور پر دی گئی، نہ کہ بطور نبی اور رسول۔ اس لیے کہ نبوت و رسالت کا اقرار ایک عقیدے کا معاملہ ہے نہ کہ بیعت کا، لہٰذا بیعت صرف ریاست کے سربراہ کی حیثیت سے ہی آپ ﷺ کے لیے ہو سکتی تھی۔ بیعت کا ذکر قرآن اور احادیث میں آیا ہے۔ اللہ سبحانہ وتعالیٰ نے فرمایا:

When the Shari’ah made it obligatory upon the Ummah to appoint a Khalifah, it also defined the method by which the Khalifah is appointed. This method is proven by the Qur’an, the Sunnah and the Ijma’a of the Sahabah (ra), and this method is the bay’ah. So the appointment of the Khalifah is carried out by the bay’ah to him. The Proof that this method is the bay’ah is confirmed from the bay’ah of the Muslims to the Prophet (saw) and from the order of the Prophet (saw) for us to give bay’ah to the Imam. The bay’ah of the Muslims to the Prophet (saw) was not on his Prophethood; rather it was on ruling, since it was a bay’ah over action and not a bay’ah on belief. So the Prophet (saw) was given the bay’ah in his capacity as a ruler and not as a Prophet and a Messenger. Because the acknowledgement of the Prophethood and the Message is a matter of belief and not a bay’ah, so the bay’ah could only have been for him in his capacity as the head of the State. The bay’ah was mentioned in the Qur’an and the ahadith. Allah (swt) said:

الله (سبحانه وتعالی) همدا هم فرمایلی دی:

Allah (swt) also said:

البخاری روایت کوی: اسماعیل ما ته بیان کړ، هغه وویل چې مالک ما ته د یحیی بن سعید څخه بیان کړ، چې هغه وویل: «عبادہ بن ولید ما ته خبر ورکړ چې زما پلار ما ته د عبادہ بن صامت (رضی الله عنه) څخه خبر ورکړ، چې هغه وویل:

Al-Bukhari reported: Ismail related to us that Malik related to me from Yahya bin Said who said: “Ubadah bin Waleed informed me that my father informed me from ‘Ubadah bin as-Samit (ra) who said:

امام بخاری روایت کرده است: علی بن عبداللہ ما ته روایت وکړه چې عبداللہ بن یزید ما ته روایت وکړ، چې سعید (یعنی ابن المسیب) وویل: ابو عقیل زهره بن معبد ما ته د خپل نیکه عبداللہ بن هشام څخه روایت وکړ، چې هغه د نبي ﷺ زمانه لیدلې وه، چې د هغه مور زینب بنت حمید، هغه ته د رسول الله ﷺ په خدمت کې راوړ او وې ویل: "یا رسول الله! د هغه څخه بیعت واخلئ." نبي ﷺ وفرمایل:

Al-Bukhari reported: Ali bin Abdullah related to us that Abdullah bin Yazeed related to us that Saeed (who is ibn al-Musayyib) who said: Abu ‘Aqeel Zahrah bin Ma’bad narrated to me from his grandfather ‘Abdullah bin Hisham who witnessed the Prophet (saw) that his mother Zaynab, daughter of Hameed, took him to the Messenger of Allah (saw) and said: “O Messenger of Allah, take his pledge. The Prophet (saw) said:

امام بخاری فرمایی: عبدان بن ابی حمزہ موږ ته د اعمش څخه، هغه د ابوصالح څخه، هغه د ابوهریرہ (رضي الله عنه) څخه روایت کړی، چې هغه وویل: رسول الله ﷺ فرمایلي:

Al-Bukhari said: ‘Abdan bin Abu Hamza related to us from Al-‘Amash from Abu Salih from Abu Hurairah (ra) who said: The Messenger of Allah (saw) said:

له ان دریو احادیثو څخه دا څرګنده ده چې بیعت د خلیفې د ټاکلو طریقه ده. د عبادة روایت دا بیانوي چې هغه د پیغمبر ﷺ سره داسې بیعت وکړ چې اوریدل او اطاعت به کوي، او دا د واکمن سره بیعت دی. د عبدالله بن هشام روایت دا بیانوي چې پیغمبر ﷺ د هغه بیعت رد کړ ځکه چې هغه بالغ نه و، او دا د واکمنۍ پر بنسټ بیعت دی ښیي. د ابوهریرة رضي الله عنه له روایت څخه دا څرګنده ده چې دا د امام سره بیعت دی. په حدیث کې د "امام" کلمه غیر مشخصه ده، یعنی هر امام. نورې احادیث هم شته چې د امام سره د بیعت ورکولو یادونه کوي. مسلم کې د عبدالله بن عمرو له لارې روایت دی چې پیغمبر ﷺ وفرمایل:

From these three ahadith it is explicit that the bay’ah is the method of appointing the Khalifah. The hadith of ‘Ubadah states that he gave bay’ah to the Prophet (saw) to listen and obey and this is a bay’ah to a ruler. The hadith of ‘Abdullah bin Hisham states that the Prophet (saw) rejected his bay’ah because he was not mature which indicates that it is a bay’ah on ruling. From the hadith reported by Abu Hurairah (ra) it is evident that it is a bay’ah to the Imam. The word ‘Imam’ in the hadith is undefined i.e. any Imam. There are other ahadith which refer to giving bay’ah to the Imam. It is reported in Muslim via Abdullah bin ‘Amru that the Prophet (saw) said:

مسلم روایت کوي چې ابوسعید الخدري وویل: پیغمبر ﷺ وفرمایل:

Also Muslim narrates from Abu Said al-Khudri who said: The Prophet (saw) said:

او مسلم روایت کوي چې ابو حازم وویل: «زه پنځه کاله د ابو هریره رضی الله عنه سره ملګری وم، او هغه یې د پیغمبر ﷺ څخه روایت کاوه، چې هغه ﷺ ویل:»

And Muslim narrated that Abu Hazim who said: “I accompanied Abu Hurairah (ra) for five years and heard him narrate from the Prophet (saw) who said:

دا چې د قرآن کریم او سنت له متنونو څرګنده ده چې د خلیفې د ټاکلو طریقه بیعت ده. ټول صحابه کرام دا پوهېدل او پرې عمل یې کاوه. نو ابوبکر (رض) ته د بنو ساعده په حجره کې ځانګړی بیعت ورکړل شو، او د جومات کې عامه بیعت هم وشو، هغه کسان چې د جومات په بیعت کې ورته بیعت ونه کړ او د دوی بیعت معتبر ګڼل کېږي، لکه علي بن ابي طالب (رض)، هغوی وروسته بیعت وکړ. عمر (رض) ته د مسلمانانو له خوا بیعت ورکړل شو، عثمان (رض) ته هم د مسلمانانو له خوا بیعت ورکړل شو، او علي (رض) ته هم د مسلمانانو له خوا بیعت ورکړل شو. نو بیعت د مسلمانانو د خلیفې د ټاکلو یوازینۍ طریقه ده.

So the texts from the Qura'n and the Sunnah are clear that the method of appointing the Khalifah is the bay’ah. All the Sahabah understood this and followed it. So Abu Bakr (ra) was given a special bay’ah in the courtyard of Banu Sa‘ida, and a public bay’ah in the mosque, those who did not give him the bay’ah in the mosque and whose bay’ah is considered gave it later on like ‘Ali bin Abu Talib (ra). ‘Umar (ra) was given the bay’ah from the Muslims, ‘Uthman (ra) also was given the bay’ah by the Muslims and ‘Ali (ra) was given the bay’ah by the Muslims as well. So the bay’ah is the only method to appoint a Khalifah for the Muslims.

د بیعت د عملي تفصیلاتو په اړه، دا د هغو څلورو خلیفګانو په ټاکلو کې څرګند دي چې د پیغمبر ﷺ له وفات وروسته سمدلاسه راغلل، هغوی ابوبکر (رض)، عمر (رض)، عثمان (رض) او علي (رض) دي. او ټول صحابه (رض) دا ومنله او تصدیق یې کړ. که دا د شریعت خلاف وای، نو یقیناً به یې رد کړی وای، ځکه دا د هغه ترټولو مهم شی پورې تړلی دی چې د مسلمانانو بریالیتوب او د اسلامي واکمنۍ دوام پرې ولاړ دی. څوک چې د دې خلیفګانو په ټاکلو کې پېښې ته پام وکړي، هغه به وګوري چې ځینو مسلمانانو د بنو ساعده په حویلۍ کې بحث وکړ؛ نومزدګان یوازې سعد (رض)، ابو عبیده (رض)، عمر (رض) او ابوبکر (رض) وو، او د بحث په پایله کې ابوبکر (رض) ته بیعت وشو. په بله ورځ مسلمانان مسجد ته راوبلل شول او هغوی ورته بیعت وکړ. د دې بیعت په پایله کې ابوبکر (رض) د مسلمانانو خلیفه شو. کله چې ابوبکر (رض) احساس وکړ چې ناروغي یې د مرګ ملګرتیا کوي، نو مسلمانان یې راوغوښتل ترڅو له هغوی سره مشوره وکړي چې راتلونکی خلیفه څوک کیدای شي. د دې مشورو نظر یوازې علي (رض) او عمر (رض) ته متمرکز شو. هغه درې میاشتې په دې مشورو کې دوام ورکړ. کله چې یې بشپړ کړل او د مسلمانانو د ډېرښت نظر یې پوه شو، نو هغه ورته اعلان وکړ چې عمر (رض) به د هغه وروسته خلیفه وي. د هغه له مرګ سملاسه مسلمانان مسجد ته راغلل او عمر (رض) ته یې د خلافت بیعت وکړ، نو هغه د مسلمانانو له دې بیعت له امله خلیفه شو، نه د مشورو له امله او نه د ابوبکر (رض) د اعلان له امله. کله چې عمر (رض) ټپي شو، مسلمانانو له هغه وغوښتل چې د ځان لپاره جانشین وټاکي، خو هغه انکار وکړ. هغوی ټینګار وکړ، نو هغه دا کار د شپږو صحابه‌ګانو ترمنځ پرېښود. وروسته له هغه د مرګ، نومزدګانو له هغوی څخه یو یعنې عبدالرحمن بن عوف (رض) د استازي په توګه وټاکه. هغه د مسلمانانو نظر ته مراجعه وکړه او له هغوی سره یې مشوره وکړه. بیا یې عثمان (رض) ته بیعت اعلان کړ. مسلمانان ودریدل او د عثمان (رضی الله عنه) سره بیعت وکړ، او په دې ترتیب هغه د مسلمانانو د بیعت په واسطه خلیفه شو، نه د عبدالرحمن (رضی الله عنه) د اعلان په واسطه. وروسته عثمان (رضی الله عنه) ووژل شو او د مدینې او کوفې د مسلمانانو اکثریت د علي بن ابي طالب (رضی الله عنه) سره بیعت وکړ، نو هغه هم د مسلمانانو د بیعت په واسطه خلیفه شو.

له دې ترتیب سره د خلافت د نومزدګانو ټاکل د هغه ډلې پورې محدود شول چې عمر (رض) د مسلمانانو له غوښتنې وروسته نومول. عبدالرحمن بن عوف (رض) له هغې وروسته چې خپله د خلافت له نومزدګۍ څخه ځان لرې کړ، د مسلمانانو رایه د دې په اړه واخیسته چې چا به خلیفه وي. بیا د مسلمانانو سره له مشورې وروسته هغه نوم اعلان کړ چې خلکو غوښتی و. کله چې د هغه چا نوم اعلان شو چې خلکو غوښتی و، نو د هغه لپاره بیعت وشو او په دې بیعت سره هغه خلیفه شو. له همدې امله د خلیفه ټاکلو په اړه شرعي حکم دا دی چې د خلافت نومزدګان د هغو کسانو پورې محدود شي چې د مسلمانانو د اکثریت رایه استازولي کوي. بیا د دوی نومونه مسلمانانو ته ښودل کیږي او له هغوی څخه غوښتل کیږي چې د ټولو لپاره یو خلیفه وټاکي. بیا ټاکل کیږي چې د مسلمانانو اکثریت چا ته رایه ورکړې ده، او د ټولو مسلمانانو بیعت د هغه لپاره اخیستل کیږي، که هر یو کس په ځانګړې توګه هغه ته رایه ورکړې وي یا نه. دا لاره په دې سبب ده چې صحابه کرامو په اجماع سره عمر (رض) د خلافت نومزدګان په شپږو ځانګړو کسانو محدود کړل، او صحابه کرامو په اجماع سره عبدالرحمن (رض) د ټولو مسلمانانو رایه واخیسته چې د دوی لپاره به خلیفه څوک وي، او په اجماع سره هغه چا ته بیعت ورکړل شو چې عبدالرحمن (رض) د مسلمانانو له خوا د خلیفه په توګه د ټاکل شوي کس په توګه اعلان کړ، لکه چې هغه وفرمایل:

So the nominees for the Khilafah were limited to the group named by ‘Umar (ra) after the Muslims had asked him to do so. ‘Abdurrahman bin ‘Auf (ra), after he withdrew himself from the nomination to the Khilafah, took the opinion of the Muslims about who would be the Khalifah. He then announced the name of the person who the Muslims wanted after consulting with them. After he announced the name of the person who the people wanted, the bay’ah was given to him and he became the Khalifah by this bay’ah. Therefore the hukm shari’ concerning the appointment of the Khalifah is to limit the nominees for the Khilafah by those who represent the opinion of the majority of Muslims. Then their names are displayed to the Muslims and they are asked to select one of the nominees to be Khalifah for all. Then it is determined whom the majority of the Muslims have chosen, and the bay’ah from all the Muslims is taken for him, whether each person had specifically chosen him or not. This is the method because of the Ijma’a of the Sahabah about ‘Umar (ra) limiting the nominees for the Khilafah to six specific persons, and the consensus of the Sahabah that ‘Abdurrahman (ra) takes the opinion of all the Muslims about who will be the Khalifah for them, and the consensus to give the bay’ah to the one who ‘Abdurrahman (ra) announced as the person elected by Muslims as a Khalifah is clear when he said:

دا ټول ټکي د خلیفه ټاکلو په اړه د شرعي حکم روښانه کوي۔

All of these points clarify the hukm shari’ concerning the appointment of the Khalifah.

د پښتو ژباړه: دوه مسلې څیړل پاتې دي. یوه دا ده چې هغه مسلمانان څوک دي چې خلیفه ټاکي؟ آیا دا اغیزمن خلک دي، یا د مسلمانانو یو ټاکلی شمېر؟ یا ټول مسلمانان خلیفه ټاکي؟ دوهمه مسله هغو کارونو پورې اړه لري چې په دې پېړۍ کې په ټاکنو کې ترسره کېږي، لکه پټ رایه ورکول، رایې اچولو صندوقونه او رایو شمېرل. ایا دا کارونه له اسلام سره سم دي او ایا اسلام دا اجازه ورکوي که نه؟

Two issues remain to be examined. One of them is who are the Muslims who appoint the Khalifah? Are they the influential people or a certain specific number of Muslims? Or do all of the Muslims appoint the Khalifah? The second issue concerns the actions occurring in this century in elections such as secret ballots, polling boxes and counting votes. Are these matters consistent with Islam and does Islam allows them or not?

لومړی مسئله دا ده چې الله (سبحانه وتعالی) امت ته اختیار ورکړی دی، او د خلیفې ټاکل یې د ټولو مسلمانانو حق او دنده ګرځولې ده؛ دا یې د یوې ځانګړې ډلې لپاره حق نه دی ګرځولی چې بلې ډلې ته یې حق ونه لري، او نه یې د یوې جماعت لپاره داسې حق ګرځولی چې بلې جماعت ته پرې نږدې کړي، ځکه بیعت د ټولو مسلمانانو په ذمه فرض دی. پیغمبر ﷺ فرمایلي دي:

As for the first issue, Allah (swt), has given the authority to the Ummah and he (swt) made the appointment of the Khalifah a right and duty for all Muslims; and He did not make it a right for one particular group excluding another, nor for a jama‘ah leaving another jama‘ah aside, since the bay’ah is a duty upon all the Muslims. The Prophet (saw) said:

اور یہ حکم ہر مسلمان کے لیے عام ہے۔ لہٰذا بااثر لوگوں کو خلیفہ مقرر کرنے کا خصوصی حق حاصل نہیں، اور وہ باقی مسلمانوں کو نظرانداز نہیں کر سکتے۔ اسی طرح کسی خاص شخص کو بھی یہ خصوصی حق حاصل نہیں۔ بلکہ یہ حق تمام مسلمانوں کے لیے ہے، بغیر کسی استثنا کے، اور اس میں فاسق (بدکار) اور منافقین بھی شامل ہیں، بشرطیکہ وہ بالغ مسلمان ہوں؛ کیونکہ اس معاملے میں شرعی نص عام انداز میں آیا ہے، اور اسے کسی خاص گروہ تک محدود کرنے والی کوئی چیز نہیں آئی سوائے اس کے کہ نابالغ بچوں سے بیعت نہ لی جائے جو ابھی بلوغت کی عمر کو نہیں پہنچے۔ لہٰذا اس نص کو عام معنی ہی میں لیا جانا چاہیے۔

And this is general for every Muslim. Therefore, the influential people do not possess the exclusive right to appoint the Khalifah and cannot ignore the rest of the Muslims. Nor do specific persons have the exclusive right. Rather, this right is for all the Muslims with no exception, it even includes the fajirs (wicked people) and munafiqeen (hypocrites), provided they are mature Muslims because the Shari’ah text came in a general form in this instance and nothing came to limit it (make it specific to certain people) except the refusal of the pledge from the young who have not yet reached the age of puberty. So the text has to be taken generally.

مګر دا شرط نه دی چې ټول مسلمانان دا حق عملي کړي. که څه هم دا یو فریضه ده، ځکه چې بیعت فرض دی، خو دا فرض کفایه ده، نه فرض عین. نو که څو مسلمانان دا فریضه ترسره کړي، نو د نورو مسلمانانو څخه دا مسؤلیت ساقط کیږي. خو ټولو مسلمانانو ته باید دا وړتیا ورکړل شي چې د خلیفه په ټاکلو کې خپل حق وکاروي، پرته لدې چې دا حق کاروي که نه. په بل عبارت، هر مسلمان باید د خلیفه په ټاکلو کې ګډون وکولای شي. نو موضوع دا ده چې مسلمانانو ته داسې امکان برابر شي چې هغه فریضه ترسره کړي چې الله (ج) د دوی په غاړه کېښودې ده، په داسې ډول چې دا فریضه له دوی څخه ساقط شي. موضوع د ټولو مسلمانانو په عملي ګډون د دې فریضې په ترسره کولو کې نه ده، ځکه هغه فریضه چې الله (ج) وټاکله دا ده چې مسلمانانو ته د دوی د رضا په اساس خلیفه قایم شي، او دا لازم نه دی چې ټول مسلمانان دې ترسره کړي. له دې څخه دوه مسلې راځي: یوه دا چې د خلیفه په قیام کې د ټولو مسلمانانو رضا تر لاسه کیږي. دویمه دا چې د ټاکنې په اړه د ټولو مسلمانانو رضا تر لاسه نه کیږي. په دواړو صورتونو کې خو مسلمانان د ټاکنې کې د ګډون وړتیا لري.

However, it is not a condition that all Muslims practise this right. While it is a duty, because the bay’ah is fard, it is fard kifayah (obligation of sufficiency) and not fard ain (individual obligation). Thus, if some of the Muslims fulfill it, the duty drops from the rest of the Muslims. But all Muslims must be enabled to practice their right in electing the Khalifah, regardless of whether they use their right or not. In other words, every Muslim must be able to participate in selecting the Khalifah. So the issue is to enable the Muslims to carry out the duty of establishing the Khalifah which Allah (swt) prescribed upon them, in such a way that this duty falls (from their shoulders). The issue is not the actual participation of all the Muslims in conducting this duty. This is because the duty which Allah (swt) has prescribed is to establish the Khalifah for the Muslims by their consent, and it is not a requirement for all Muslims to perform it. Two matters result from this: One of them is that the consent of all the Muslims in the establishment of the Khalifah is achieved. Secondly, the consent of all the Muslims about the appointment is not achieved. The Muslims are however enabled (to participate in the appointment) in both cases.

د طریقے (طریقہ) او اسلوب ترمنځ توپیر دا دی چې طریقه هغه عمل دی چې پخپله د اصل یا د هغه عمل د څانګې په توګه ګڼل کیږي چې د خپل اصل لپاره عمومي دلیل نه لري؛ بلکې دې ته ځانګړی دلیل وي. اسلوب هغه عمل دی چې د یو عمل څانګه ده، یعنی د اصل څانګه، چې دې اصل باندې عمومي دلیل نشته. له همدې کبله طریقه باید د شرعي دلیل پر بنسټ ولاړه وي، ځکه دا یو شرعي حکم دی، نو باید پرې عمل وشي او مسلمانان د دې په اړه اختیار نه لري، مګر کله چې د هغې حکم اباحه (جواز) وي. دا د اسلوب څخه توپیر لري، کوم چې شرعي دلیل پرې نه ولاړ وي؛ بلکې د خپل اصل د حکم په جملې کې شامل وي. له همدې امله د یو ځانګړي اسلوب تعقیب واجب نه دی، حتی که رسول ﷺ ...

The difference between method (tareeqah) and style is that the method is an action which is considered by itself as an origin, or a branch to an action that does not have a general evidence for its origin; rather its evidence is specific to it. The style is an action which is a branch to an action—i.e. the origin—upon which there is no general evidence. Therefore, the method must depend upon a Shari’ah evidence because it is a Shari’ah rule, thus it must be adhered to and Muslims have no choice concerning it unless its rule is ibaha (of permissibility). This is different from the style which does not depend on a Shari’ah evidence; rather it is included in the rule of its origin. Therefore, it is not obligatory to follow a particular style even if the Messenger (saw)

بلکه مسلمان ته اجازه ده چې هر ډول طریقه وکاروي، څو چې هغه د عمل د ترسره کولو لامل شي، او په دې توګه دا د عمل یوه څانګه ګرځي. له همدې امله ویل شوي دي چې طریقه د عمل د ډول له مخې ټاکل کیږي.

did so. Rather a Muslim is allowed to use any style as long as it leads to the performance of the action, and thus it becomes a branch to the action. Thus it is said that the style is defined by the type of action.