د هغو پخوانیو نظامونو په منځ کې چې د اسلام له راتګ مخکې په نړۍ کې عمل کېده، د غلامۍ ډېرې ډولونه وو. دوی د بانکروټ او ناوړه پور اخیستونکي لپاره غلامي حکم کاوه؛ نو پور ورکوونکی کولای شو چې کله پور اخیستونکی بې وزله او ورشکست شي، هغه غلام کړي. دوی د انسان د غلامۍ حکم د هغو جرمونو او تېروتنو په بدل کې هم کاوه چې هغه کړي وي. دوی د آزاد کس لپاره دا هم حکم کاوه چې غلامي ومني، ترڅو خپل ځان بل ته وپلوري، په دې شرط چې هغه به یې د یوې خبرې شوې موده وروسته آزاد کړي. قوي قبیلو ته دا اجازه وه چې افراد یا ضعیف قبیلې غلامان کړي. جګړې او جنګونه په عمومي ډول د بندیانو د غلامۍ فیصله کوله، او که یو هېواد فتح شو، د هغه ټول خلک غلامان کېدای شول. ځینې نظامونو غلامي یوازې هغو کسانو پورې محدوده کړې وه چې په جګړه کې بندي کېدل، سړي، ښځې او ماشومان. هر څوک چې په یوه مشروع جګړه کې بندي شو او هلته غلام شو، غلام ګڼل کېده او د غلام په توګه پېژندل کېده.

The categories of slavery in the ancient systems that were practiced in the world when Islam came were many. They would judge with slavery for the bankrupt debtor; so the creditor, when his debtor became indigent and bankrupt, could enslave him. They would also judge with slavery of the human being as punishment of what he committed of crimes and mistakes. They also ordained for the free person to accept slavery upon himself so he could sell himself to another upon condition that he frees him after a period they agreed upon. The strong tribes allowed themselves to enslave individuals or weak tribes. Wars and battles would determine, in a general way, the enslaving of captives and allow enslaving all the people of a country if they conquered them. Some of them would limit slavery to whom they took as captives in the war of men, women and children. Whoever was taken as a captive in a legal war and was enslaved therein was considered a slave and was acknowledged in his being a slave.

جب اسلام آیا تو اس نے غلامی کے موجود ہونے اور پائے جانے کی صورتوں کے لیے غلامی کے علاوہ شرعی احکام مقرر کیے، اور جنگ کی صورت میں اس معاملے کی تفصیل بیان کی۔ اس نے دیوالیہ مقروض کے بارے میں واضح کیا کہ قرض خواہ کو آسانی کے وقت تک انتظار کرنا چاہیے۔ اللہ سبحانہ و تعالیٰ نے فرمایا:

When Islam came, it imposed for the situations where slavery occurred and existed Shari’ah rules other than slavery, and detailed the matter in the situation of war. It clarified in relation to the bankrupt debtor that the creditor should wait to a time of ease. Allah (swt) said:

دا هم د ګناهونو سزاګانې په تفصیل سره روښانه کړې، په ځانګړې توګه د غلا سزا، چې پخوا د غلامۍ سزا وه، لکه څنګه چې الله (ج) په قرآن کې ښودلې دي:

It also clarified the punishments upon sins with details particularly the punishment of stealing whose punishment used to be slavery which Allah (swt) indicated in the Qur’an:

اسلام د غلا سزا واضحه کړې ده، یعنې د لاس پرې کولو سزا. الله (ج) فرمايي:

So Islam clarified its punishment i.e. for stealing the cutting of the hand. Allah (swt) said:

دا د غلام او مالک ترمنځ هغه تړون یې د آزادۍ پر بنسټ جوړ کړ، نه د غلامۍ پر بنسټ. دا د آزادو خلکو د غلامولو څخه په قاطع توګه منع کړل. ﷺ وفرمایل:

It made the contract between the slave and owner upon freedom, not upon slavery. It forbade the enslaving of free people with a decisive prohibition. He (saw) said:

الله (سبحانه وتعالی) به د آزاد انسان د پلورونکي سره جګړه کوي. او د جنګ په حالت کې، اسلام دې ته ځانګړې توجه ورکړې او د بندیانو د غلامۍ په کولو یې بشپړ مخنیوی وکړ. د هجرت په دوهم کال کې، دې د بندي د حکم وضاحت وکړ، چې یا دوی ته د بې له کومې تبادلې د خوشې کولو په ډول احسان وشي، یا د پیسو په بدل کې فدیه ورکول کیږي، یا د مسلمانانو یا ذمیانو څخه د دوی په شان بندیان په بدل کې ورکول کیږي، په دې توګه د بندیانو د غلامۍ مخنیوی کیږي. الله (سبحانه وتعالی) فرمایي:

So Allah (swt) will dispute with the seller of the free person. As for the situation of war, Islam detailed therein and prevented the enslaving of captives absolutely. In the second year of the Hijrah, it clarified the rule of the captive in that either they are favoured by releasing them without any exchange or either they are ransomed for money or captives like them from Muslims of dhimmis, thereby preventing the enslaving of captives. Allah (swt) said:

دا آیت په دې معنا واضحه ده: خوشي کول یا فدیه، او دې ته بله معنا نشته. عربي ژبه دا لازمه کوي چې د بندي د حکم محدودول په دې دوو کارونو کې وشي، يعنې خوشي کول يا فدیه، ځکه چې «امّا» د دوو کارونو ترمنځ د انتخاب د ورکولو لپاره راځي او په هغو دوو شیانو کې د محدودیت لپاره هم. دلته دا د خوشي کولو او فدیې ترمنځ د انتخاب ورکولو او حکم د همدې دوو ته د محدودولو لپاره راغلې، او دا د «امّا» په کلمه بیان شوې چې د هغې وروسته ذکر شوي شي په محدودولو دلالت کوي.

The ayah is explicit upon this meaning: Release or ransom, and it absolutely does not bear any other meaning. The Arabic language requires restricting the rule of the captive in one of these two matters, release or ransom because “imma” is for giving a choice between two matters and for restriction in the two things. Herein it came giving a choice between release and ransom, and restricting the rule to these two, when it came expressing that with “imma” which gives sense of the restriction in what is mentioned after it:

یوں یہاں ایک سوال اٹھایا جا سکتا ہے جو بعض فقہاء کے لیے الجھن کا باعث بنا، جن سے یہ منقول ہے کہ خلیفہ اگر چاہے تو قیدیوں کو غلام بنا سکتا ہے۔ سوال یہ ہے کہ نبی ﷺ نے اس آیت کے بعد بھی غلام بنایا ہے۔ یہ آیت ہجرت کے دوسرے سال، رسول ﷺ اور قریش کے کافروں کے درمیان جنگ کے آغاز میں نازل ہوئی، اور رسول ﷺ نے حنین میں غلام بنایا۔ اور رسول ﷺ کا فعل شریعت کی حیثیت رکھتا ہے کیونکہ وہ اللہ تعالیٰ کی آیت کی تشریح ہے۔ تو پھر آیت کے ذریعے قیدیوں کو غلام بنانے سے کیسے روکا جا سکتا ہے، جبکہ رسول ﷺ نے اس نزول کے بعد حنین میں غلام بنایا؟ جواب یہ ہے کہ رسول ﷺ کا فعل اور آپ کا قول قرآنی آیات کے بارے میں یا تو اس کے مجمل کی تفصیل کرتے ہیں، یا اس کے مطلق کو مقید کرتے ہیں، یا اس کے عموم کو خاص کرتے ہیں۔ رسول ﷺ کا فعل اور آپ کا قول قرآن کے لیے ناسخ نہیں ہو سکتے۔ جنگی قیدیوں کی آیت نہ مجمل ہے کہ اس کی تفصیل کی جائے، نہ اس کے الفاظ عام ہیں کہ ان کی تخصیص کی جائے، اور نہ مطلق ہیں کہ ان کو مقید کیا جائے۔ پس اگر یہ ثابت ہو جائے کہ رسول ﷺ نے اس کے نزول کے بعد غلام بنایا، تو آپ کا فعل اس کے لیے ناسخ ہوگا، اور یہ جائز نہیں۔ مزید یہ کہ رسول ﷺ کا قیدیوں کو غلام بنانا خبر واحد ہے، جو اس آیت کے خلاف ہے۔

Here a question can be raised which was a position of confusion for some fuqaha from whom it was taken that the Khalifah can enslave captives if he so views. This question is that the Prophet (saw) did enslave after this ayah. This ayah was revealed in the second year after Hijrah at the beginning of the war between the Messenger (saw) and the Quraysh disbelievers, and the Messenger (saw) enslaved in Hunain. And the Messenger’s action is considered legislation as it considered explanation for the ayah of Allah (swt). So how could enslaving of captives be prevented by this ayah even though the Messenger (saw) enslaved after this revelation in Hunain? The response is that the action of the Messenger (saw) and his speech in relation to the Qur’anic ayat is either detailing its mujmal (aggregate), restricting its unrestricted or specifying its generality. The action of the Messenger (saw) and his speech cannot be an abrogation to the Qur’an. The ayah of prisoners of war is neither (mujmal) such that it be detailed, nor are its words the words of generality so that they be specified nor unrestricted so that they be restricted. So if it be authenticated that the Messenger (saw) enslaved after its revelation, his action would be an abrogator for it and this is not permitted. In addition, the Messenger’s enslaving captives is a khabr ahad which contradicts the ayah:

جب خبرِ آحاد قرآن کی قطعی آیات اور احادیثِ متواترہ کے مخالف ہو تو خبرِ آحاد کا علم رد کر دیا جاتا ہے۔ اسی بنا پر اُس روایت پر کوئی توجہ نہیں دی جاتی جو کہتی ہے کہ قیدیوں کی آیت نازل ہونے کے بعد رسول اللہ ﷺ نے غلام بنایا۔ دراصل حنین کی جنگ میں یہ ہوا کہ عورتیں اور بچے مشرکین کے جنگجوؤں کے ساتھ آئے تھے تاکہ ان کی تعداد بڑھے اور ان کے مردوں کا حوصلہ بڑھایا جائے۔ چنانچہ جب وہ میدانِ جنگ میں شکست کھا گئے تو عورتیں اور بچے قیدی بن گئے اور رسول اللہ ﷺ نے انہیں مسلمان جنگجوؤں میں تقسیم کر دیا۔ جب قیدیوں کے بارے میں یہ حکم بدلا گیا تو مسلمانوں نے اپنے اُس حق کو جو انہیں قیدی لونڈیوں (سبایا) پر حاصل تھا، اپنی خوشی سے بخش دیا اور اپنی قیدی لونڈیوں (سبایا) کو ان کی قوم کی طرف واپس کر دیا۔ اس سے یہ ثابت ہوا کہ وہ عورتیں اور بچے جو تعداد بڑھانے اور حوصلہ دینے کے لیے مردوں کے ساتھ میدانِ جنگ میں آتے ہیں، ان کو لونڈی بنانا جائز ہے۔ اس کے باوجود رسول اللہ ﷺ نے خیبر میں ان عورتوں اور بچوں کو غلام نہیں بنایا جو جنگجوؤں کے ساتھ آئے تھے۔ جب آپ ﷺ نے خیبر پر چڑھائی کر کے اسے فتح کیا تو انہیں آزاد افراد کی حیثیت سے چھوڑ دیا اور زمین ان کے ہاتھ میں رہنے دی تاکہ وہ اس پر کاشت کریں اور پیداوار کا آدھا حصہ دیں۔ ابو عبیدہ نے قیدی لونڈیوں (سبایا) کے بارے میں کہا: ’’امام کو ان کے بارے میں اختیار حاصل ہے جب تک وہ تقسیم نہ ہوئی ہوں۔ جب وہ تقسیم ہو جائیں تو ان پر کوئی راستہ باقی نہیں رہتا سوائے اس کے کہ جن کے حصے میں وہ آئی ہوں وہ اپنی خوشی اور اختیار سے انہیں بخش دیں، بالکل ویسے ہی جیسے رسول اللہ ﷺ نے حنین والوں کے ساتھ کیا تھا۔ کسی بھی قیدی لونڈی کو ان میں سے کسی نے واپس نہیں کیا سوائے بخشش اور اپنی خوشی سے، کیونکہ آپ ﷺ نے انہیں تقسیم کر دیا تھا۔ آپ ﷺ نے اہلِ خیبر کے ساتھ ایسا نہیں کیا بلکہ انہیں آزاد افراد کے طور پر چھوڑ دیا، اور نہ ہی ان کو کسی نے بخشا، کیونکہ ان پر تقسیم واقع ہی نہیں ہوئی تھی۔

And when the (khabr ahad) contradicts the definite ayat and ahadith the knowledge of the (khabr ahad) is rejected. Accordingly, there is no consideration to what is narrated about the Messenger (saw) enslaving after the revelation of the ayah of captives. Actually what happened in the battle of Hunain is that the women and children accompanied the fighters of the polytheists to increase their numbers and incite their men, so when they were routed in the battlefield the women and children became captives and the Messenger (saw) divided them between the fighters among the Muslims. When this was revised regarding the captives, the Muslims gifted what they had of the right in the captives (sabaya) voluntarily and returned their captives (sabaya) to their people. This indicated the permissibility of enslaving (sabaya) who are the women and children who accompany the men in the battlefield to increase the numbers and for encouragement. Despite that, the Messenger (saw) did not enslave the women and children who accompanied the fighters in Khayber. When he (saw) invaded Khayber and conquered it, he left them as free persons and left the land under their hands to farm it for half its produce. Abu Ubaidah said about the captives (sabaya): ‘The Imam is given a choice about them as long as they have not been divided. Once they are divided there is no way over them except by gift and free will of those for whom they become like the action of the Messenger of Allah (saw) with the people of Hunain. None of the captives (sabaya) were returned by anyone of them except by gift and free will since he had divided them. He did not do this with the people of Khayber but rather left them as free persons nor were they gifted by anyone as division had not occurred over them.