فقه د اسلامي پوهو له مهمو او ډېرې لويې اغېز لرونکو څانګو څخه دی. دا د اسلامي کلتور له مهمو څانګو څخه یوه څانګه ده. دا ځکه چې اسلامي کلتور قرآن او سنت دی، او هغه هر څه دي چې د قرآن او سنت د پوهېدو لپاره تکیه ورباندې کېږي او وضع کېږي. که څه هم اسلامي کلتور د عربي ژبې، حدیث او تفسیر علومه هم شامل دي، خو له هغه څخه تر ټولو څرګند شی هغه افکار دي چې د ژوند د لیدلوري او د ژوند د ستونزو د حلولو لارو سره اړیکه لري. په بل عبارت، دا په عقایدو او شرعي احکامو کې ښکاره کېږي، ځکه دا یو عملي کلتور دی چې د ژوند د ستونزو سره د مقابلې لپاره غوره شوی، او په ډېرو حالتونو کې د عقایدو او حلونو، یعنې احکامو، په اړه افکار لري. فقه د دغو احکامو د پوهې څخه بل څه نه دي.

Fiqh is one of the most important Islamic disciplines having the greatest effect on society. It is one of the most important branches of the Islamic culture. That is because the Islamic culture is the Qur’ān and Sunnah and whatever is relied upon and laid down in order to understand the Qur’ān and Sunnah. Even though the Islamic culture includes the sciences of the Arabic language, hadīth and tafsīr, the most prominent thing that appears from it are the thoughts which relate to the viewpoint about life and the solutions which treat the problems of life. In other words, it appears in the beliefs (‘aqaid) and Sharī’ah rules because they are a practical culture adopted to face lifes problems which, in most cases, contains thoughts about beliefs and solutions i.e, the rules. Fiqh is nothing other than the knowledge of these rules.

اسلامي کلتور او د شریعت د احکامو زده کړه د هغه وخت څخه پیل شوه چې رسول الله ﷺ ولیږل شو. رسول الله ﷺ یوازینی مرجع و د شریعت د احکامو لپاره، ځکه چې هغه د دې لپاره ولیږل شو چې خلکو ته د الله دین وروښيي. هغه ﷺ وفرمایل:

The Islamic culture and the learning of Sharī’ah rules began from the time the Messenger  was sent. The Messenger  was the only reference point for the Sharī’ah rules because he was sent to teach people Allah’s deen. He  said:

هغه وفرمایل:

He  said:

له څخه پرته، د رسول الله ﷺ څخه پرته هیڅ مسلمان ته دا حق نه دی چې د کومې نظریې یا حکم په اړه په خپلواکه توګه خپله رایه وړاندې کړي۔ د رسول الله ﷺ د شتون له امله چې هغوی په منځ کې و، هغه څه چې ورسره مخ کیدل د هغه څخه پوښتنه کول اسانه و، بیا هم د هیچا لپاره دا روا نه وه چې د کومې پیښې په اړه خپله شخصي رایه ورکړي۔ له همدې امله، کله چې به یوه پیښه پیښه شوه، یا اختلاف راپورته شو، یا د یوه له دوی سره نظر پیدا شو، نو هغوی به رسول الله ﷺ ته مراجعه کوله۔ او هغه به رایه ورکوله، د دوی اختلافات به یې حل کول او پوښتنې به یې ځوابولې، ځینې وختونه په یوې آیت سره او ځینې وختونه په یوې حدیث سره۔ څه چې راپور شوي دي چې ځینو صحابه کرامو د رسول الله ﷺ په وخت کې اجتهاد کړی و او په ځینو اختلافونو کې د خپل اجتهاد له مخې یې فیصلې کړي، یا دا چې د ځینو پیښو په اړه یې د خپل اجتهاد له لارې حکم استنباط کړی و، دا خبره دا اجتهادونه د شریعت د احکامو سرچینه نه جوړوي۔ بلکې دا د رسول الله ﷺ د امر سره سم د شریعت پوهه ده۔ دا د شریعت عملي تطبیق دی، چې هغه مجتهدینو د قرآن او سنت په پوهه تکیه کړې ده۔ دا هغه حالت څرګندوي چې په کې دا اجتهادونه ترسره شوي دي۔ راپور شوي دي چې نبي کریم ﷺ علي بن ابي طالب رضي الله عنه د قاضي په توګه یمن ته واستاوه۔ هغه ورته وویل: (...)

With the exception of the Messenger  no Muslim has the right to independently put forward an opinion regarding any viewpoint or ruling. Due to the Messenger’s  presence among them referring to him regarding anything they came across was easy, It was still not permitted for any of them to give his personal opinion regarding any event. That is why, when they came across an event or a dispute arose or one of them had an idea they would refer to the Messenger . And he  would give an opinion, settle their disputes and answer their questions, sometimes with an ayah and sometimes with a hadīth. As for what has been reported that certain Sahabah exercised Ijtihād in the time of the Messenger  and pronounced judgements according to their own Ijtihād in certain disputes or that they deduced the rule regarding certain events through their own Ijtihād. This does not make these Ijtihāds a source for Sharī’ah rules. Rather they constitute an understanding of the Sharī’ah in accordance with the order of the Messenger . They constitute the application of the Sharī’ah, relying on the Qur’ān and Sunnah as understood by those mujtahidin. This is demonstrated by the circumstance in which these Ijtihāds took place. It has been reported that the Prophet  sent ‘Ali ibn Abi Talib  to Yemen as a judge. He  told him:

روایت شده است چې پیغمبر ﷺ معاذ بن جبل را ته یمن ولېږه، او هغه ته یې وفرمایل:

It has been reported that the Prophet  sent Mu’az ibn Jabal to Yemen and he  said to him:

روایت شوی چې یو شمیر خلک د یوې کټۍ (کوڅې/کوټې) په اړه سره اختلاف کاوه، نو حذیفه د دوی ترمنځ د قضاوت لپاره ولېږل شو۔ بخاري او مسلم د عمرو بن العاص په روایت سره نقل کوي چې هغه د نبي ﷺ څخه اورېدلي و چې فرمایل:

It is reported that some people were disputing over a hut between themselves so Hudhayfa was sent to judge between them. Bukhari & Muslim report on the authority of ‘Amr bin al-‘Aas that he heard the prophet  say:

د دې ټولو روایتونو او نورو ورته مثالونو دا ښيي چې هغه اجتهادونه چې مسلمانانو د رسول الله ﷺ په زمانه کې کړي، د هغه د امر سره سم وو. له همدې امله هغه د دوی سرچینه وو. نو د رسول الله ﷺ زمانه داسې یوه زمانه وه چې د ټولې اسلامي کلتور سرچینه پکې موجوده وه. دا حالت د هغه له استازولۍ څخه تر وفات پورې دوام وموند، په داسې یوه موده کې چې له شلو دوو کلونو او څو میاشتو څخه زیاته نه وه، په دې موده کې ټول قرآن نازل شو او لوړ سنت بشپړ شو. دا یوازې هغه متنونه دي چې د اسلام د فکرونو، احکامو او کلتور سرچینه ګڼل کیږي.

All of these reports and other such examples indicate that the Ijtihādat that the Muslims performed during the days of the Messenger  were in accordance with his  order. Therefore, he was their source. Thus, the time of the Messenger  was a time in which the source of the entire Islamic culture existed. That continued from the time he was sent until his death, in a period of time not exceeding twenty two years and a few months in which the whole Qur’ān was revealed and the sublime Sunnah was completed. These are the only texts considered as the source of thoughts, rules and culture in Islam.

د پیغمبر ﷺ د وفات سره د هجرت په یوولسمه کال د صحابه کرامو دور پیل شو. دا د تفسیر او د هغو مسئلو لپاره د استنباط د دروازو د پرانیستلو دور دی چې څرګند نص نه درلود. صحابه کرامو ولیدل چې د قرآن او سنت ټول نصوص په خلکو کې په پراخه توګه خپاره نه وو، ترڅو هر څوک یې په اسانۍ ترلاسه کولای شي، ځکه چې د قرآن متنونه په ځانګړو پاڼو کې ولیکل شوي او د پیغمبر ﷺ په کور او د ځینو صحابه کرامو په کورونو کې ساتل کېدل، او سنت لا تر اوسه نه و لیکل شوی. دوی وموندل چې د قرآن او سنت نصوص هغو پېښو او مسئلو لپاره احکام ټاکلي چې د تشریع په وخت کې واقع شوي وې. د هغو پېښو او مسئلو لپاره احکام نه دي ټاکل شوي چې یوازې د واقع کیدو احتمال لري. په مسلمانانو کې داسې اړتیاوې، پېښې او مسئلې پیدا شوې چې د پیغمبر ﷺ په وخت کې نه وې واقع شوې، نو د راتلونکو ستونزو لپاره داسې نصوص نه وو چې حکم یې بیان کړي. همدارنګه دوی ولیدل چې هر مسلمان دا وړتیا نه لري چې د قرآن او سنت نصوصو ته ځان مراجعه کړي او هغه حکم چې دوی ښیې وپوهیږي، ځکه چې عام خلک نصوص نه شي پوهېدای پرته له هغه چا څخه چې د اسلام احکام درته روښانه کړي. له همدې امله دوی پوه شول چې دوی ته د قرآن کریم او د پیغمبر ﷺ احادیثو خپرول د مسلمانانو تر منځ واجب دي. نو دوی د قرآن د راټولولو مسئولیت په غاړه واخیست او د دې راټولونې څخه یې ډیرې نقلونه جوړ کړل چې د مسلمانانو ترمنځ یې خپاره کړل، او د سنت د روایت د باوري والي او د راویانو د څیړنې د باورپورتیا لپاره یې احتیاطي تدبیرونه ونیول. دوی دا هم وپوهیدل چې د قرآن او سنت د نصوصو ضروري توضیح او تشریح مسلمانانو ته ښودل ورباندې واجب دي. پس دوی د دین تعلیم خلکو ته ورکول پیل کړ، بیا دوی دا نظر واخیست چې د هغو پیښو او مسئلو لپاره چې خلکو ته پیښیږي او د هغو لپاره چې کوم واضح نص نشته، خلکو ته شرعي حکمونه ورکړي. په دې ترتیب دوی د هغو پیښو لپاره چې واقع شوې وې، ضروري احکام استنباط کول پیل کړل. د دې له امله دوی د دین مکلفیت په غوره ترین شکل ځان ته واخیست۔

With the death of the Messenger  in the eleventh year of the Hijra began the age of the Sahabah. It is an age of tafsīr and the opening of the doors of deduction (istinbat) for issues that did not possess a (clear) text. The Sahabah saw that not all of the texts of the Qur’ān and the Sunnah were disseminated widely amongst the people such that they were accessible to each and every person because the texts of the Qur’ān were written down on special parchments preserved in the house of the Messenger  and preserved in the houses of certain Sahabah and the Sunnah had not been written down yet. They found that the texts of the Qur’ān and Sunnah legislated rules for events and issues which took place at the time of legislation. Rules were not legislated for events and issues that only had a possibility of taking place. Needs, events and issues took place amidst the Muslims which did not take place during the time of the Messenger , there were no texts for the the problems arising later which would state their ruling. Likewise, they saw that not every Muslim was qualified to refer to the texts of the Qur’ān and Sunnah by himself and understand the ruling indicated by them, since the masses cannot understand the texts except by means of someone who will make them understand the rules of Islam. Therefore, they realised that it was incumbent on them to disseminate the Noble Qur’ān and the ahadīth of the Messenger  among the Muslims. So they undertook the responsibility of compiling the Qur’ān and from this compilation they made many copies which they circulated amongst the Muslims and they took precautions ensuring the trustworthiness of the narration of the Sunnah and the trust in the scrutiny of the narrators. They also realised that it was incumbent on them to demonstrate to the Muslims the necessary clarification and explanation of the texts of the Qur’ān and Sunnah. So they began to teach people the deen, then they took the view that they should provide people with legal verdicts for the events and issues happening to them for which there was no (clear) text. Thus, they began to deduce rules which were necessary for the issues that took place. Due to this they undertook the obligation of the deen in the best manner possible.

ورته همدغه شان، کله چې د ګډ ونډې (مشترک برخې) په مسئله کې اختلاف وکړ، کله چې یوه ښځه داسې مړه شوه چې میړه، مور، اخیانی ورونه (یعنی د مور لوري ورونه) او حقیقي ورونه پریږدي. عمر به میړه ته نیمایی، مور ته شپږمه برخه او اخیانی ورونو ته دریمه برخه ورکوله. نو حقیقي ورونو ته هیڅ نه پاتې کیده. ده ته وویل شو: فرض کړه چې زموږ پلار یو خر وو. ایا موږ له یوې مور څخه نه یو؟ نو هغه خپل نظر بدل کړ او دوی ته یې برخه ورکړه. دوی به د هغه مصلحت پیژندل چې لپاره یې نص راغلی و، که چیرې دا له نص څخه پوهیدل کیده. بله بیلگه داده چې الله ﷻ وفرمایل:

Similarly when they disagreed about the question of joint share, when a woman died leaving a husband, mother, uterine brothers and full brothers. ‘Umar used to give the husband half, the mother a sixth, and the uterine brothers a third. So nothing remained for the full brothers. It was said to him: Suppose our father was a donkey. Are we not from one mother? So he changed his view and gave them a share. They used to acquaint themselves with the maslaha (benefit) for which the text came, if it was understood from the text. Another example is when Allah  said:

پس الله تعالی هغه کسان چې زړونه یې اسلام ته مایل کیدل (مؤلفة القلوب) د زکات له مصرفونو څخه ټاکلي دي. دا ثابته ده چې پیغمبر ﷺ هغو خلکو ته پیسې ورکولې چې زړونه یې له اسلام سره نرم شوي وو. د رسول الله ﷺ له وفات وروسته له عمر رضي الله عنه څخه روایت دی چې هغه د هغو کسانو ورکول منع کړل چې زړونه یې اسلام ته مایل شوي وو (المؤلفة قلوبهم). هغه دوی ته وویل:

So Allah  made those whose hearts have to be a reconciled (towards Islâm) an expenditure from the sources of zakat. It has been established that the Prophet  used to give money to people whose hearts had been reconciled with Islam. After the death of the Messenger  it is narrated about ‘Umar that he forbade the payment of those whose hearts had been reconciled (al-mu’allaftu qulubuhum). He told them:

عمر کا نظریہ یہ تھا کہ دلوں کی تالیف (اسلام کی طرف مائل کرنے) کا سبب یہ تھا کہ ریاست کمزور تھی، کیونکہ لفظ ’تالیفِ قلوب‘ اسی پر دلالت کرتا ہے۔ آخر دلوں کی تالیف کب کی جاتی ہے سوائے اس کے کہ لوگوں کو ان کی ضرورت ہو؟ عمر نے یہ رائے اختیار کی کہ جب اسلام مضبوط ہو گیا تو دلوں کی تالیف کی ضرورت ختم ہو گئی، اور جب تالیف کی ضرورت نہ رہی تو ’علّت‘ (شرعی سبب) باقی نہ رہا، اور اسی وجہ سے ’حکم‘ بھی لاگو نہ رہا۔

Umar was of the view that the reconcilings of hearts towards Islam was there because the state was weak because the expression, for the expression ‘reconciling hearts’ (ta’leeful al-qulub) indicates this. For when do you reconcile hearts except when you are in a state of need for them (the people) ? Umar took the opinion that the need to reconcile hearts ended when Islam became strong, without the need to reconcile hearts, the ‘illah (legal cause) does not apply and due to this the hukm also does not apply.

صحابہ کرام کسی مسئلے میں جب شرعی نصوص کے بارے میں لاعلم ہوتے تو تحقیق کرتے اور لوگوں سے پوچھتے، اور وہ (رضی اللہ عنہم) حجاز میں جمع ہو کر قرآن و سنت پر بحث و مباحثہ کیا کرتے تھے۔ اگر وہ جس مسئلے کی تلاش میں ہوتے اس کا حکم قرآن و سنت میں نہ پاتے تو مسلمانوں سے پوچھتے کہ آیا ان میں سے کسی کو معلوم ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے اس مسئلے میں کیا فیصلہ فرمایا تھا؟ اسی لیے وہ ایک دوسرے کی طرف رجوع کرتے اور مسائل پر بحث کرنے اور ان میں رائے دینے کے لیے جمع ہوتے۔ ابوبکر اور عمر (رضی اللہ عنہما) بھی احکام استنباط کرتے اور لوگوں کی طرف رجوع کرتے۔ امام البغوی نے اپنی کتاب "مصابیح السنۃ" میں روایت کیا ہے:

The Sahabah used to investigate and ask the people about the Sharī’ah texts regarding matters they did not know and they (may Allah be pleased with them) used to be all gathered together in the Hijaz, discussing the Qur’ān and Sunnah. If they did not find a hukm in the Qur’ān and Sunnah for the issue they were looking for they would ask Muslims if any of them knew what the Messenger of Allah  passed as a judgement for the issue. That is why they used to refer to each other and get together to discuss the issues and give an opinion for it. Abu Bakr and ‘Umar used to deduce rules and refer to the people. Al-Baghawi has narrated in his Masabih al-Sunnah:

اگر هغه د رسول الله ﷺ یوه سنت ونه موندله، نو د خلکو مشرانو او د دوی له منځ څخه غوره کسان یې راټول کول او له دوی سره یې مشوره کوله. که دوی په یوه موضوع کې اجماع لرله، نو هغه به د هماغه له مخې حکم کاوه. روایت شوي دي چې عمر به د صحابه‌وو سره مشوره کوله، سره لدې چې د فقه پوهه یې لرله، تردې چې کله به یوه پیښه ده ته راوړل کیده نو ویل به یې: علي را وبولئ، زید را وبولئ. هغه به له دوی سره مشوره کوله او اختلاف به یې د هغه څه له مخې فیصله کاوه چې دوی پرې متفق وو. د صحابه‌وو د یو بل ته مراجعه کولو له امله، د دوی ترمنځ د رایو اختلاف لږ و، ځکه هر صحابي خپل نظر او هغه دلیلونه چې راوړي یې وو، نورو صحابه‌وو ته بیانول. د دوی نظر په ټولیزه توګه سم او درست و، او هر یو د بل ته مراجعه کوله. که څه هم په ځینو احکامو کې د دوی رایې توپیر درلود، خو دا اختلاف لږ و، او دا د پوهې کې و، نه د پوهیدو د طریقې کې.

If he failed to find a Sunnah of the Messenger of Allah  he gathered the heads of people and the best amongst them and consulted them. If they had a consensus on a matter he would judge with that. It has been reported that ‘Umar used to consult the Sahabah despite his knowledge of fiqh to the extent that when an incident would be refered to him he would say: Call ‘Ali for me, call Zayd. He used to consult them and settle the dispute with whatever they were agreed upon. Due to the Sahabah’s reference to each other differences of opinion between them were rare because each Sahābi expressed to another Sahābi his own perspective and the evidences he educed. Their view on the whole was true and correct and each one referred to the other. And even though their views differed in certain rules but their differences were rare and it was in their understanding and not in the method of understanding.

کله چې فتوحات پراخې شوې او صحابه کرام په بېلابېلو ښارونو کې خپاره شول او دا صحابه کرام سره یو ځای کېدل ستونزمن شول، نو هر هغه پېښې ته چې د کومې نصې نه وه، هر صحابي خپله رایه ورکوله، د نورو ته له بيانولو يا د نورو ته رجوع کولو پرته، ځکه چې ښارونه يو له بله لرې وو او د يو ځای کېدو ستونزه وه، همدارنګه له دې امله چې هغه پېښه چې په ښار کې پېښېده د هغې پر بنسټ قضاوت کولو ته اړتيا وه. په هر مسلماني ښار کې يو يا څو صحابه وو. دوی د احکامو مرجع وو. دوی هغه احکام استنباط کول چې د کوم نص نه وو، او د نص د توضيح او تشريح دنده يې په غاړه اخيستې وه، لکه څنګه چې د خلکو ته د قرآن او سنت د زده کړې مسوليت يې هم په غاړه اخيستی وو. سنت لا تر دې وخته نه و ليکل شوی، نو د يوې پېښې په اړه د صحابه کرامو رايې توپير لرلې، او هر يو د هغه دليل لرلو چې استنباط يې کړی و او هغې سره يې فتوا ورکوله. په هرصورت دا ټولې رايې شرعي احکام وو او ټولو لپاره منل شوې وې، ځکه چې اختلاف يې يوازې د پوهې په کې و. په اړه د اجتهاد د طريقې نو دا وه چې د قرآن او حديث نصوصو ته کتل کېده، متنونه څېړل کېدل، او دا ډاډ ترلاسه کېده چې معتبر مصلحتونه هغه دي چې يوازې شريعت يې ښودلي دي، او پېښو او مصلحتونو ته قياس کېده. د اجتهاد د طريقې يووالي د پوهې د توپير اغېز ته اجازه نه ورکوله. برعکس دا د فقه د ودې او پراختيا يو له لاملونو نه و. د دوی فتوې د پېښو او پيښو سره سم وې. د دوی د اختلاف دايره نه پراخېده او نه يې د فروعو (د فقه د څانګو) حد تېر کاوه. د صحابه کرامو اختلاف په فروعو کې د دوو لاملونو په سبب دی: