اور مزید یہ کہ نبی کریم ﷺ کی زندگی کفار، مشرکین اور اہلِ کتاب کے ساتھ فکری کشمکش کی زندگی رہی۔ مکہ اور مدینہ میں آپ ﷺ کے بارے میں بہت سے واقعات نقل ہوئے ہیں جن میں آپ ﷺ نے کفار کے ساتھ گفتگو کی اور انفرادی طور پر، گروہوں کی صورت میں اور وفود کے ساتھ ان سے بحث و مباحثہ کیا۔ یہ فکری کشمکش جو قرآنِ مجید کی آیات اور رسول اللہ ﷺ کی احادیث اور آپ ﷺ کے طرزِ عمل میں نمایاں ہے، مسلمانوں نے اسے پڑھا اور سنا؛ لہٰذا یہ فطری تھا کہ وہ دوسرے ادیان کے لوگوں سے گفتگو کریں، ان کے ساتھ فکری کشمکش میں شامل ہوں اور ان سے بحث کریں۔ ان کے دین کے احکام ایسی گفتگو کا تقاضا کرتے ہیں؛ اسلامی دعوت کی نوعیت — کفر کے ساتھ اس کا ٹکراؤ — اس کے اور کفر کے درمیان ایسی کشمکش، گفتگو اور استدلال کے وقوع پذیر ہوئے بغیر آگے نہیں بڑھ سکتی۔ جہاں تک اس بات کا تعلق ہے کہ اس کشمکش نے فکری رنگ کیسے اختیار کیا، تو خود قرآن عقل کے استعمال کی دعوت دیتا ہے اور عقلی دلیل اور حسی شواہد پیش کرتا ہے۔ اس کے عقیدے کی طرف بلانا صرف عقل پر مبنی ہے، نصوص کی دلیل پر نہیں۔ لہٰذا یہ ناگزیر تھا کہ بحث اور کشمکش فکری رنگ اختیار کرے اور اسی سے متصف ہو۔
Further, the life of the Prophet صلى الله عليه وسلم had been a life of intellectual struggle with all of the kuffār, the mushrikīn and the People of the Book. Many incidents were reported about him in Makkah and Madinah in which he discussed with the kuffār and debated with them as individuals, groups, and delegations. This intellectual struggle which is prominent in the ayāt of the Qur’ān and in the ahādith of the Messenger صلى الله عليه وسلم and in his conduct was read and heard by the Muslims; it was thus only natural for them to discuss with the people of other religions and to engage with them in an intellectual struggle and to debate with them. The ahkām of their religion call for such discussion; the nature of the Islamic Call - its clash with kufr - will not progress without the occurrence of such struggle, discussion and argumentation, between it and kufr. As for that what makes this struggle adopt an intellectual character, the Qur’ān itself calls for the use of the intellect, and it cites intellectual proof and sensory evidence. The call to its ‘aqīdah is based exclusively on the mind, not on textual evidence. Thus it was inevitable for the debate and the struggle to take an intellectual character and to be marked by the same.
دوهم: بعضی فلسفي او کلامي مسائل د نستوري عیسويانو او د هغوي په شان نورو ډلو له لارې مسلمانانو ته راورسیدل، او د ارسطو منطق مسلمانانو ته معلوم شو؛ ځینې کسان د فلسفې ځینو کتابونو سره آشنا شول. ډیر کتابونه له یوناني ژبې اول سریانۍ ژبې ته او بیا عربۍ ژبې ته ژباړل شوي؛ وروسته بیا له یوناني ژبې څخه په مستقیم ډول عربۍ ته ژباړه وشوه. دا کار د فلسفي افکارو د شتون ملاتړ وکړ. نور ځینې ادیان، په ځانګړې توګه یهودیت او عیسویت، یوناني فلسفه د یو وسلې په توګه وکاراوه او مسلمانانو ځمکو ته یې راوست. دا ټول شیان فلسفي افکار زیږولو، او مسلمانان یې د مطالعې لپاره وهڅول.
Secondly: Certain philosophical and theologial issues had leaked to the Muslims from the Nestorian Christians and their like, and the logic of Aristotle was known amongst the Muslims; some had become familiar with certain books of philosophy. Many books were translated from Greek into Syriac and then into Arabic; later, translation was made from Greek (directly) into Arabic. This supported the presence of philosophical thoughts. Some other religions, specifically Judiasm and Christianity, had resorted to Greek philosophy as a weapon and brought it into the (Muslim) lands. All of this generated philosophical thoughts, pushing the Muslims to study them.
دې ځایه دا دوه عاملونه، یعنی د استدلال په اړه د اسلام احکام او نظریات، او د فلسفي افکارو شتون، هغه عوامل وو چې مسلمانان یې د فکري بحثونو او فلسفي افکارو ته وهڅول، دا افکار یې زده کړل او په خپلو خبرو اترو او مناقشو کې یې د مواد په توګه وکارول، او دې کار ته یې جواز ورکړ. خو دا ټول کار یوه هممهاله فلسفي مطالعه نه وه، بلکه یوازې د ځینو فلسفي افکارو مطالعه وه چې د عیسویانو او یهودو د رد لپاره وکارول شي، ځکه مسلمانان نه شو کولی ځواب ورکړي مګر وروسته لدې چې د یوناني فلاسفو دلیلونو، په ځانګړې توګه هغو دلیلونو سره چې د منطق او الهیاتو پورې اړه لري، آشنا شوي وای. د همدې له امله دوی ته امر وشو چې د بهرنیو فرقو او د هغوی دلیلونو او برهانونو مطالعه وکړي. په دې ډول د مسلمانانو هیوادونه هغه ځای شو چیرې چې ټول نظریات او ټولې ادیانې وړاندې کیدې او په اړه یې بحث کیده. بې شکه، بحث فکر او تفکر ته هڅوي او ډېر داسې مسایل راولي چې فکر کول یې راپاروي او هره ډله دې ته اړ کوي چې هغه څه غوره کړي چې په خپله سم بولي. دا بحث او فکر د هغو خلکو د راپیدا کیدو کې ډېر مؤثر و چې د څېړنې، استدلال او خبرو اترو لپاره یې نوې لاره یا میتود غوره کړ. هغه فلسفي افکار چې دوی زده کړي وو، د دوی د ثبوت کولو په طریقه او د ځینو افکارو په اړه ډېر اغېز وکړ. په پایله کې د علم الکلام علم وده وکړه، یو ځانګړی علمي څانګه شو، او د اسلامي سیمو مسلمانانو کې د متکلمینو ډله راڅرګنده شوه.
Thus these two factors, the rules and thoughts of Islam concerning argumentation and the presence of philosophical thoughts, were the factors which pushed the Muslims to shift to intellectual discussions and philosophical thoughts, learning them and using them as material in their discussions and debates, and they justified this. Yet all of this was not a comprehensive philosophical study but merely a study of (some) philosophical thoughts to refute the Christians and Jews, because it would not have been possible for the Muslims to rebut except after they had familiarised themselves with the arguments of the Greek philosophers, especially those related to logic and theology. Because of this they were urged to study the foreign sects and their arguments and proofs. Thus the Muslim lands became a ground where all opinions and all religions were presented and debated. Undoubtedly, debate provokes pondering and thinking and gives rise to multiple issues that provoke contemplation and lead each group to adopt what it deems most correct. This debate and thinking was extremely instrumental in the emergence of people who took a new path/methodology in inquiry, argumentation and discussion. The philosophical thoughts which they had learnt influenced them greatly, in their method of proving and in some of their thoughts. As a result the science of ‘Ilm al-Kalām [Islamic Scholasticism] developed, becoming a specialised branch of knowledge, and there emerged in the Islamic Lands amongst the Muslims the group of Mutakallimīn [Scholastics].
جو متکلمین دراصل اسلام کا دفاع کرتے تھے، اس کے احکام کی وضاحت کرتے تھے اور قرآن کے افکار کو واضح کرتے تھے، وہ زیادہ تر قرآن سے متاثر تھے، اور جس بنیاد پر وہ اپنی بحث قائم کرتے تھے وہ قرآن ہی تھا۔ تاہم، چونکہ انہوں نے قرآن کے دفاع کے لیے فلسفہ سیکھا تھا اور اسے اپنے مخالفین کے خلاف ایک ہتھیار کے طور پر استعمال کرتے تھے، اس لیے انہوں نے تحقیق، تصدیق اور دلیل قائم کرنے کا ایک خاص طریقۂ کار اختیار کیا۔ یہ طریقہ قرآن، حدیث اور صحابہ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ کے طریقۂ کار سے مختلف تھا، اور یونانی فلاسفہ کے تحقیق، تصدیق اور دلیل کے طریقے سے بھی مختلف تھا۔
Since these Mutakallimīn were essentially defending Islam, explaining it rules and, and elucidating the thoughts of the Qur’ān, they were mostly influenced by the Qur’ān, and the basis on which they built their discussion was the Qur’ān. Yet, since they had learnt philosophy in order to defend the Qur’ān and used it as a weapon against their adversaries, they evolved a particular methodology of inquiry, verification and evidencing; an approach which was different to the methodology of the Qur’ān, the Hadīth and the Sahābah رَضِيَ اللهُ عَنْهُ, and also different to the methodology of the Greek philosophers in their inquiry, verification and evidencing.
څو چې د دوی د قرآن د لاره پرې کولو خبره ده، نو د قرآن طریقه خپل دعوت په فطري بنسټ ولاړ کوي؛ دا د فطرت (فطرې احساس) پر بنسټ ولاړ دی او خلکو سره د همدې فطرت سره سم خبرې کوي. په ورته وخت کې قرآن عقلي بنسټ هم لري؛ دا د عقل پر بنسټ ولاړ دی او عقل ته خطاب کوي. الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ فرمايي،
As for their divergence from the methodology of the Qur’ān, then the Qur’ān’s approach bases its call on an instinctive [fitrī] basis; it is based on this instinct [fitrah] and it addresses the people in a manner consistent with this fitrah. At the same time the Qur’ān is based on the intellectual basis; it is based on the mind and addresses the intellect; Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ says,