د مجتهدینو د شاګردانو له دورې وروسته مقلدین او د مذهبونو پیروان راغلل. دوی د هغې لارې نه تعقیب وکړ چې د مذهبونو ائمه او علماء د اجتهاد او د احکامو په استنباط کې تللي وو. نه یې هغه لاره ونیوله چې د مجتهدینو شاګردانو د دلیلونو په مطالعه، د استنباط د زاویې په توضیح، د احکامو په تفریع او د مسائلو په تشریح کې غوره کړې وه. د هر امام پیروان یا د هر مذهب علماء یوازې په دې اندیښمن وو چې خپل مذهب وساتي، د هغه فروع او اصول په ټولو مسائلو کې وساتي. دوی دې ته علاقه نه درلوده چې د دلیل صحت وڅیړي او راجح دلیل مرجوح دلیل باندې ترجیح ورکړي، حتی که هغه د دوی د مذهب خلاف وای.

After the era of the students of mujtahidin came the adherents and followers of the mazhabs. They did not continue on the path which the imams and scholars of mazahib followed in Ijtihād and in the inference (istinbat) of rules. Nor did they continue on the path taken by the students of the mujtahidin in terms of studying the evidence, clarifying the angle of eduction and the branching out of the rules and exposition of issues. The followers of each imam or the scholars of each mazhab were only concerned about supporting their own mazhab, supporting its furu’ and usul in all of the issues. They were not interested in studying the soundness of the dalīl and outweighing the preponderant evidence over the weaker evidence even if it went against their mazhab.

ځینې وختونه دوی د هغه نظر د سمون دلایلو ثابتولو او د مخالف نظر دلایلو د ردولو په اړه اندېښمن وو، او ځینې وختونه د دوی علاقه د مذهبونو د ائمه او علماؤ د ستاینې ته وقف وه. دا کار د مذهبونو علماؤ ته مشغولتیا جوړه کړه او دوی یې له اصلي سرچینې څخه، یعنې له قرآن او سنت څخه واړول. د دوی له ډلې یو سړی د قرآن یا سنت متن ته نه مراجعه کوله، مګر یوازې د دې لپاره چې د خپل امام د مذهب ملاتړ کوونکې څه ومومي. په همدې ډول د دوی مطالعات یوازې د خپلو مذهبونو په چوکاټ کې محدود شول. د مطلق اجتهاد لپاره د دوی جوش او د قواعدو د استنباط لپاره اصلي سرچینو ته مراجعه کمزورې شوه. د اجتهاد لپاره د دوی ځواک یوازې د خپل مذهب یا یوې مسألې پورې محدود شو، یا په ساده ډول بې له څیړنې تقلید ته پاتې شول. د تقلید پر تکیه دومره ورسیده چې ویل یې: هر آیت یا حدیث چې زموږ د علماؤ د ویناوو، یعنې زموږ د مذهب خلاف وي، نو یا باید د هغه تفسیر داسې وشي چې زموږ سره سم شي، یا دا منسوخ دی. دوی د یوه مذهب پیروي په مسلمان باندې فرض وګرځوله. او د اسلامي ادارو لکه الأزهر کې یې زده کړه پیل کړه، د «جوهرة التوحيد في وجوب التقليد» د مؤلف دا خبره هم په همدې ډول ده:

Sometimes they were concerned with establishing the proofs for the correctness of the view they have adopted and invalidate the proofs against it and at other times their interest was devoted to extolling the imams and the scholars of the mazhabs. This preoccupied the scholars of the mazahib and distracted them from the primary source which is the Qur’ān and Sunnah. A person among them did not refer to the text of the Qur’ān or Sunnah except for the purposes of finding anything that will support the mazhab of his imam. Accordingly, their studies were confined to their mazhabs. And their zeal for absolute Ijtihād and reference to the primary sources in order to derive rules from them became weak. Their eagerness for Ijtihād was restricted to their mazhab or to one issue or simply to make Taqlīd without scrutiny. Their dependence on Taqlīd reached the point where they said: any ayah or hadīth which goes against what our scholars have said – i.e, our mazhab- it is to be interpreted (to accord with what we say) or it has been abrogated. They made the following of a mazhab an obligation on the Muslim. And they began to study in Islamic institutions such as al-Azhar, the saying of the author of Jawhara al-Tawheed fi wujub al-Taqlīd:

بلکې دوی باور درلود چې د اجتهاد دروازه باید د مسلمانانو لپاره وتړل شي. دوی ساتل چې اجتهاد جواز نه لري، تر هغې چې د علماؤ ډیر کسان، هغه څوک چې د اجتهاد وړتیا او استعداد درلود، جرأت ونه کړي چې اجتهاد وکړي یا ووایي چې دوی مجتهدان دي. دا زوال د هجري څلورمې پېړۍ په پای کې پیل شو، که څه هم د شپږمې پېړۍ په پای او د اوومې پېړۍ په پیل کې تر یوې اندازې پرمختګ هم وشو. مجتهدین او عالمان هغه وخت موجود وو چې د القفّال په څېر کسان د اجتهاد د دروازې د تړلو وکالت کاوه. په هرصورت، د اوومې پېړۍ له پیل څخه تر دیارلسمې پېړۍ د پای پورې زوال بشپړ شو، خو د اسلام د حدودو په دننه. زوال د فکر په برخه کې و، خو فقهي نظرونه بیا هم اسلامي پاتې شول. څه چې د دیارلسمې پېړۍ وروسته، یعنې له ۱۲۷۴ هجري کال څخه تر اوسه پورې، زوال داسې حد ته ورسېد چې د شریعت احکام له غیر اسلامي قوانینو سره ګډ شول او وضعیت د زوال په بدترین حالت ته ورسېد.

Rather, they believed that the door of Ijtihād should be closed for the Muslims. They held that Ijtihād was not permitted until many of the ‘Ulamā from amongst those who were qualified for Ijtihād and who had the aptitude for Ijtihād did not dare to perform Ijtihād or say that they were mujtahids. This decline started towards the end of the 4th century A.H, although in the beginning until the end of the 6th century and the beginning of the 7th there was some progress. Mujtahidin and scholars were present at a time when the likes of al-Qaffal were advocating the closing of the door of Ijtihād. However, from the beginning of the 7th century until the end of the 13th century A.H the decline was complete but it was within the limits of Islam. The decline was in thought but the jurisprudential opinions remained Islamic. As for after the 13th century i.e, from 1274 A.H. till now, the decline has reached the point where the Sharī’ah rules have become mixed with unIslamic laws and the situation reached the worst possible state of decline.

د فقهي انحطاط همدا وجه وه چې خلکو ته د شریعت احکامو باندې عمل کول ګران شول. نو کله چې د اسلامي شریعت د ټولې نړۍ لپاره کافي وه، نو دا د هغې پیروانو ته هم ګرانه کړه، تر دې چې دوی مجبور شول چې داسې نور قوانین قبول کړي چې د هغې سره برابر نه وو. ډیرو متقي مسلمانانو د داسې یوې شریعت ته رجوع پیل کړه چې د اسلامي شریعت نه وه. د عثماني دولت په پای کې د اسلام نه پوهیدل او جاهل فقهاوو د مسلمانانو د شاتګ او د دوی د دولت د پای اصلي سبب وګرځید. ځینې فقهاء سخت دریځه وو او تل د هر نوي شي د منع کولو فتوا ته تیار وو او د هر مفکر د فکرونو مخنیوی یې کاوه. یو له هغو عجیبو او افسوسناکو پېښو څخه دا وه چې کله قهوه پیدا شوه نو ځینو علماوو د هغې د منع کولو فتوا ورکړه، او کله چې سګرټ راڅرګند شو نو د هغې د حرمت فتوا یې ورکړه، او کله چې خلکو فېس (ټوپۍ) واغوستله نو فقهاوو فتوا ورکړه چې دا اغوستل حرام دي، او کله چې چاپخانه راغله او دولت پریکړه وکړه چې د قرآن کریم نسخې چاپ کړي، نو ځینو فقهاوو د دې چاپ کولو مخنیوی وکړ. تلیفون ایجاد شو او ځینو فقهاوو خلکو ته د هغې له لارې د خبرو کولو منع کړل، او نور ډیر مسایل هم پسې راغلل. تر دې چې په اسلامي فقه کې پایله دا شوه چې مسلمانان د هغې څخه بالکل بې خبره شول. موضوع د شریعت احکامو د زده کړې څخه د لویدیځو قوانینو د زده کړې ته واوښته. او د حقوقو ښوونځي جوړ شول؛ هغه ښوونځي چې د مسلمانو هیوادونو کې موجودیت یې د دوی لپاره شرمیدونکی داغ و، او د عثماني دولت په پای کې — اسلامي دولت او د هغه مشر د مسلمانانو خلیفه — پریکړه وکړه چې د قانون په مدون کولو کې د لویدیځ فقهې تقلید وکړي. نو دوی په ۱۲۸۲ هجري کې مجله د مدني قانون په توګه معرفي کړه، او په ۱۲۹۳ هجري کې د دې د پلي کولو لپاره یو لوی فرمان صادر شو، او د دې څخه مخکې دوی په ۱۲۷۴ هجري کې عثماني جزایي قانون تنظیم کړی و. دوی دا د حدودو، جنایاتو او تعزیراتو پر ځای معرفي کړه. او په ۱۲۷۶ هجري کې... ه. دوی د حقونو او تجارت قانون متعارف کړ. بیا دوی د خلافت نظام په بشپړ ډول له منځه وړو لپاره اساسي قانون متعارف کړ، په ۱۲۹۴ ه. کال کې۔ خو دا نظام له منځه ولاړ، بیا په ۱۳۲۶ ه. (۱۹۰۸ ع) کال کې بیرته راژوندی شو۔ مګر دوی هڅه وکړه چې دا نظام له اسلام سره برابر کړي او د خلافت نظام یې وساتی۔ په دې ډول فقه (پوهه) ضعیف شوه او د متنونو بڼه یې ونیوله، د شریعت احکام پریښودل شول، او د اسلام پر نوم د نورو انساني منابعو قوانین، په دې بهانه چې دوی له اسلام سره توافق لري، منل شول۔ یوه غلطه تصور خپور شو چې هر هغه څه چې له اسلام سره سم وي، له هر انسان څخه اخیستل کیدای شي، او د علماوو غیرت کمزوری شو، او ټول مقلدان شول۔ خو دا د اسلام د سیوري لاندې راتلل ګڼل کیده۔ مګر د خلافت له پای ته رسیدو او کافرانو، انګریزانو او فرانسویانو، د مسلمانو هیوادونو په نیولو وروسته، مسلمان هیوادونه د ملي بنسټ پر بنسټ جوړ شول، که عرب وي، ترک وي یا ایراني او نور۔ اسلامي فقه د خلکو له اړیکو او له تعلیم او زده کړې څخه له منځه لاړه۔ دا یوازې ځینو هیوادونو کې زده کیده، لکه د مصر الازهر، د عراق نجف، د تونس زیتونه، مګر دا د یونانی فلسفې په شان زده کیدله۔ انحطاط داسې کچې ته ورسید چې حیران‌کوونکی وو، ځکه اسلامي فقه د خلکو له اړیکو څخه ورک شوه۔