له واصل بن عطاء، رئيس المعتزلة، چې د حسن بصري له حلقې څخه جلا شو، د هغه مسئلې پرته چې د کبيرې (لويه ګناه) د مرتکب په اړه د حاکم په اړه وه، د علم الکلام څو مسائل داسې نه دي چې د يوناني فيلسوفانو په بحث شوي مسئلې څخه پيل شوي نه وي. د القضاء والقدر مسئله د همدې نوم او همدې مفهوم سره يوناني فيلسوفانو بحث کړې وه او په دې کې يې اختلاف کړی و. دا مسئله د القضاء والقدر، د الجبر والاختيار، او د حرية الإرادة په نومونو يادېږي، چې ټول يو مفهوم لري: هغه کارونه چې انسان يې کوي، ايا په کولو کې يې آزاد دی او که مجبور دی؟ د يوناني فلسفې د ژباړې څخه مخکې مسلمانانو ته دا پوښتنه هيڅکله په ذهن کې نه وه راغلې. دا يوناني فيلسوفان وو چې په دې بحث يې کړی او په کې يې اختلاف کړی و. د ابيقوريانو نظر دا و چې اراده په انتخاب کې آزاده ده، او انسان ټول کارونه د خپلې اراده او انتخاب سره، پرته له کومې جبر څخه کوي. رواقيانو ويلې چې اراده د هغه لارې په اختيارولو مجبوره ده چې ورپسې روانه ده، او له هغې څخه د وتلو وس نه لري. د دوی په نظر انسان په خپله اراده هيڅ نه کوي؛ هر هغه څه چې کوي هغه ته مجبور دی، او د دې وس نه لري چې د کار د کولو يا نه کولو انتخاب وکړي. د اسلام له راتګ او د فلسفي افکارو له نفوذ وروسته، يوه لويه مسئله د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د عدل صفت و. الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ عادل دی؛ د دې عدل له مقدمې څخه د ثواب او عقاب مسئله رامنځ ته کيږي، او له هغې څخه د بنده د خپلو کارونو د ترسره کولو مسئله پيدا کيږي، چې ټول د هغه څېړنې د طريقې سره سم وپلټل شول چې دوی يې د يوې مسئلې او د ټولو فرعي څانګو د څېړلو لپاره غوره کړې وه، او د فيلسوفانو د پوښتنو د اغيز له امله. دوی هغه فلسفي افکار هم یادونه کوي چې د هغو موضوعاتو په اړه یې زده کړي وې چې ردّ یې کاوه. ترټولو مشهور یې د معتزله‌و بحث و، چې دا په دې مسئله کې اصلي بحث دی؛ د نورو متکلمینو بحثونه یوازې د معتزله‌و د نظریاتو د ردّ لپاره راځي. له همدې امله معتزله د قضا و قدر په مسئله، بلکې د علم الکلام په ټولو موضوعاتو کې د بحث پیشقدمان ګڼل کیږي. د معتزله‌و نظر په الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د عدل په اړه دا و چې هغه له ظلم څخه لوړ او پاک دی. د ثواب او عقاب په مسئله کې دوی داسې دريځ غوره کړ چې د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د لوړتيا او د هغه د عدل سره سم وي. دوی دا ادعا وکړه چې د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ عدل بې له دې چې د انسان د اختيار ازادي ومنل شي او دا ومنل شي چې انسان خپلې کړنې پیدا کوي او دا چې هغه د کولو یا نه کولو وس لري، معنا نه لري؛ نو که هغه يو کار په خپله خوښه کوي يا په خپله خوښه پرېږدي، نو د هغه سزا يا ثواب پوهيدل کيږي او عادلانه ده. خو که الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ انسان پیدا کړي او هغه ته په يوه ځانګړې طريقه د عمل کولو مجبور کړي، په دې ډول چې فرمانبردار د فرمانبرداري ته او نافرمان د نافرمانۍ ته مجبور کړي، بيا هغه سزا او ورکړي، نو دا لږترلږه هم عادلانه نه وي. په دې توګه دوی د غيب او شهادت تر منځ قياس وکړ او الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ يې د انسان سره پرتله کړ. دوی د دې دنيا قوانين هم الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ ته تابع کړل، ځکه څنګه چې د يوناني فلسفيانو يوه ډله کړي وو. په دې توګه دوی عدل هغسې الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ ته لازم کړ لکه څنګه چې انسان يې تصور کوي. د بحث اصل د بنده د عمل له امله د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له لوري د ثواب او عقاب په اړه دی. دا هغه موضوع دی چې د بحث په توګه یې نوم «القضا والقدر» یا «الجبر والاختیار» یا «حریت الارادة» ایښی و. د دوی د بحث طریقه د یونانی فلاسفه وو په شان وه: دوی د ارادې [اراده] او د افعالو د پیدا کیدو په اړه بحث وکړ. د ارادې په اړه دوی وویل: موږ ګورو چې هغه څوک چې نیک اراده کوي پخپله نیک دی او هغه څوک چې بد اراده کوي بد دی، هغه څوک چې عدل اراده کوي عادل دی او هغه څوک چې ظلم اراده کوي ظالم دی. نو که د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ اراده د دنیا ټولو نیکیو او بدیو سره تړلې وای، نو نیکي او بدي به د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ لخوا اراده شوي وای، او په دې ترتیب هغه ذات چې اراده یې کړې وای، د نیک او بد، عادل او ظالم صفت به یې مستحق شو، او

With the exception of the issue of ruler regarding the perpetrator of a kabīrah (major sin) over which Wāsil Ibn ‘Atā’, the head of the Mu’tazilah, withdrew from the circle of al-Hasan al-Basrī, we can hardly find any issue from the issues of ‘Ilm al-Kalam which had not originated from an issue that was discussed by the Greek philosophers. The issue of al-qadā’ wa‘l-qadar by this name and with the referent which they discussed had been discussed by Greek philosophers, and they had differed in it. This issue is referred to as the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar and as al-jabr wa‘l-khtiyār, and as hurriyat al-irādah, all of which have the same referent, namely: The actions that man does, is he free to do them or not, or is he compelled? It never occurred to the minds of the Muslims - before the translation of the Greek philosophy - to inquire into this subject matter. It was the Greek philosophers who inquired into it and differed in it. The Epicureans opined that the will is free in choice and that man does all of his actions according to his will and choice, without any compulsion. As for the Stoics, they opined that the will is compelled to take the path it takes, incapable of departing from it. Man, according to them, does nothing in accordance with his will; he is compelled to do whatever he does and does not have the ability to make a choice to undertake an action or not. After the advent of Islam and the infiltration of philosophical thoughts, one of the major issues was the attribute of justice with regards to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ is just; from the proposition of this justice follows the issue of punishment and reward, from which arises the issue of the servant’s commission of his actions, all of which were inquired into, in line with the method of inquiry which they adopted in inquring into an issue as well as into all its offshoots, and due to the influence of the inquisitions of the philosophers i.e the philosophical thoughts they had studied in relation to the topics they were refuting. The most prominent of these was the discussion by the Mu’tazilah, being the original discussion in this matter; the discussions of the other Mutakallimīn come only as a response to refute the views of the Mu’tazilah. Thus the Mu’tazilah are considered the pioneers in discussing the issue of al-qadā’ wa ‘l-qadar, nay in all the topics of ‘Ilm al-Kalam. The Mu’tazilah’s view of the justice of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ was one of subliming Him الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ above injustice. Regarding the issue of punishment and reward, they took a stance which was consistent with the subliming of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and with his Justice. They postulated that the justice of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ would be meaningless without the affirmation of the freedom of the will of man and the affirmation that he creates his actions and that he is capable of doing or refraining from doing; thus if he does (an action) voluntarily or refrains from doing (it) voluntarily, his punishment or reward will be understandable and just. But if Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰcreates man and compels him to act in a certain way by compelling the obedient toward obedience and the disobedient toward disobedience and then punishes him and rewards him, this would not be just in the least. Thus they drew analogy between the unseen and the seen, comparing Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ to man. They subjected the laws of this world to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ precisely as a group of the Greek philosophers had done. Thus they obligated justice upon Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ as it was envisaged by man. The origin of the discussion is the punishment and reward from Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ for the servant’s action. This is the subject matter of the discussion which was given the name ‘al-qadā’ wa‘l-qadar’ or as ‘al-jabr wa‘l-ikhtiyār’ or ‘hurriyat al-irādah’. Their approach to the discussion was that of the Greek philosophers: they discussed volition [irādah] and the creation of acts. Regarding the issue of volition, they said: we see that the one who wills good is himself good and the one who wills evil is evil, the one who wills justice is just and one who wills injustice is unjust. Thus if the Will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ were associated to all good and evil in the world, good and evil would be willed by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and thus the one who willed would merit the description of good and evil, just and unjust, and The Islamic Personality Vol.1 41

دا د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ په اړه یو ناشونی خبره ده. دوی دا هم وویل چې که الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د کافر کفر او د نافرمانه نافرمانۍ اراده کړې وای، نو هغه به دوی له کفر او نافرمانۍ نه منع نه کړی وای، او داسې څه څنګه تصور کیدای شي چې الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د ابولهب لپاره اراده وکړه چې هغه کافر شي، بیا یې ورته امر وکړ چې ایمان راوړي او له کفر یې منع کړ؟ که د مخلوق له جملې څخه کوم یو داسې کار وکړي، نو یقیناً هغه به احمق (ګڼل شوی) وي؛ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له داسې څه نه ډیر لوړ او پاک دی. سربیره پردې، که د کافر کفر او د نافرمانه نافرمانۍ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ اراده کړې وای، نو دوی به د عذاب مستحق نه وای؛ د دوی کارونه په حقیقت کې د هغه الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د اراده تابع به وای… په دې ډول دوی منطقي دلیلونه بیان کړل، او بیا یې د سپیڅلي قرآن نصي دلیلونه ورسره یوځای کړل، د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ دا ارشاد یې ذکر کړ،

this is an impossibility with regard to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. They also said that if Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ had willed the kufr of the kāfir and the disobedience of the disobedient, he would not have prohibited them from kufr and disobedience, and how can it be thinkable that Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ willed for Abu Lahab that he be a kāfir and then ordered him to have imān and prohibited him from kufr? If any one of the creation did this, he certainly would be (deemed) foolish; Exalted is Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ high above such. Further, if the kufr of a kāfir and the disobedience of the disobedient were willed by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ, they would not be deserving the punishment; their acts actually would be in obedience to his الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ Will… Thus they proceeded with logical propositions, and then they followed this up with textual proofs from the Noble Quran, citing the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

او

And

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

دوی د هغو آیتونو تحریف کړ چې د دوی له نظر سره ټکر خوړل، د بیلګې په توګه د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ دا ویناوې.

They manipulated the ayāt that contradicted their viewpoint, for example the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

دوی له دې څخه دا عقیده ونیوله او ترې دفاع یې وکړه، یعنې هغه ځانګړې نظریه چې انسان د اراده ازادي لري چې یو کار وکړي یا له هغې ډډه وکړي. نو که هغه کار وکړي نو دا د هغه د ارادې له مخې دی، او که ډډه وکړي نو دا هم د هغه د ارادې له مخې دی. د کارونو د پیدا کولو په اړه، معتزله وویل چې د بندګانو کارونه د دوی لخوا پیدا کیږي او د دوی د خپل عمل دي، نه د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. دوی ته دا کارونه کول یا له هغې ډډه کول د دوی په واک کې دي، پرته د الله الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د واک له مداخلې. د دې دلیل هغه توپیر دی چې انسان یې د ارادي او غیر ارادي حرکت ترمنځ احساسوي، لکه د هغه چا حرکت چې په خپله خوښه خپل لاس حرکت ورکوي او د هغه چا حرکت چې لړزي، او لکه د هغه چا حرکت چې د منارې پورته ختلو ته روان وي او د هغه چا حرکت چې له هغې څخه ښکته پرېوځي. نو ارادي حرکت د انسان په واک کې دی: دا هغه پیدا کوي؛ خو په غیر ارادي حرکت کې د هغه رول نشته. همدارنګه، که انسان د خپلو کارونو پیدا کونکی نه وای، نو تکلیف به یقیناً باطل شوی وای، ځکه که هغه د عمل کولو یا له عمل ډډه کولو توان نه درلودای، نو له هغه څخه د عمل یا د ډډې غوښتنه عقلي نه وه او دا به د ستاینې، ملامتۍ، ثواب یا عذاب موضوع نه وه. نو دوی د خپلې دې عقیدې د ثبوت لپاره منطقي مقدمو ته ادامه ورکړه، بیا یې ورپسې د متني دلایلو اضافه کړل، او ډیرې آیتونه یې ذکر کړل، لکه د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ دا ویناوې،

They concluded from this the opinion that they held and advocated, namely their well-known view that man has the freedom of will to do an act or refrain from it. Thus if he acts, it is according to his will and if he refrains, it is also according to his will. As for the issue of the creation of acts, the Mu’tazilah said that the acts of the servants are created by them and are of their own doing not of Allah’sالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ; it is in their power to do these acts or refrain from them without any intervention of the power of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. The proof of this is the difference which man feels between the voluntary and the involuntary movement, such as the movement of a person who voluntarily moves his hand and the movement of a trembling person, and such as the difference between the movement of someone going up a lighthouse and another falling from it. Thus the voluntary movement is in the power of man: it is he who creates it; but he has no role in the involuntary movement. Also, if man was not the creator of his acts, the taklīf (obligation to comply with the Sharī’a) would certainly be invalidated, since if he was not capable of acting or refraining from acting, it would not be rational to ask him to act or to refrain from acting and this would not have been the subject of praise, reproach, reward or punishment. Thus, they proceeded with the proof of this opinion of theirs via logical propositions, and then they annexed to this textual proofs, citing many ayāt, like the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

دوی هغه آیتونه تحریف کړل چې د دوی له دې نظره سره ټکر خوړل، لکه د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ دا ارشاد:

They manipulated the ayāt which contradicted this opinion of theirs, like the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

هغوی هغه نظر ومنلو چې د افعالو د پیدا کیدو په مسئله کې یې درلود، یعنې دا نظر چې انسان خپل عملونه په خپله پیدا کوي او دا چې هغه د یو عمل کولو یا له هغه څخه ځان ساتلو توان لري. د مسئلې د بحث کولو او د هغې د څانګو په اړه د متکلمینو د څیړنې میتود سره سم، د افعالو د پیدا کیدو د مسئلې یوه څانګه د سببیت مسئله وه. وروسته له هغه چې معتزله په دې نتیجې ورسیدل چې د انسان افعال د هغه لخوا پیدا کیږي، له دې څخه یوه پوښتنه پیدا شوه: هغه افعال څه حکم لري چې د هغه د عمل څخه رامنځته کیږي؟ ایا هغه هم د هغه لخوا پیدا کیږي؟ یا د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ لخوا پیدا کیږي؟ د بیلگې په توګه، هغه درد چې یو کس هغه وخت احساسوي چې ورته ټکر ورسیږي، هغه خوند چې یو شی د انسان د عمل له امله ترلاسه کوي، هغه پرې چې د چاقو څخه رامنځته کیږي، خوښي، روغتیا، شهوت، تودوخه، سړوالی، لوند والی، ټینګوالی، بزدلي، زړورتیا، لوږه، څښل شوي خوند، او نور. دوی وویل چې دا ټول د انسان د عمل برخه ده، ځکه چې دا انسان دی چې دوی رامنځته کوي کله چې خپل عملونه ترسره کوي. نو دا د هغه د عمل څخه پیدا کیږي او په پایله کې د هغه لخوا پیدا شوي دي.

They concluded with the opinion which they held regarding the issue of the creation of acts, namely the view that man creates his own actions by himself and that he is capable of doing an act or refraining from it. In pursuance of the methodology of inquiry of the Mutakallimīn in discussing the issue as well as its offshoots, one of the offshoots of the issue of the creation of acts was the issue of causality. After the Mu’tazilah had determined that the acts of man are created by him, a question arose from this: what about the acts that result from his action? Are they created by him as well? Or are they created by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ? For example, the pain felt by a person who has been hit, the taste that a thing comes to have as a result of the action of man, the cutting that occurs from a knife, pleasure, health, lust, heat, cold, humidity, solidity, cowardice, courage, hunger, satisfaction, etc. They said that all these are part of the action of man because it is man who causes them when he performs his acts. Thus they are ensuing from his act and as a result are created by him.

دا د القضاء والقدر مسئله ده او د معتزله‌و نظر یې پر دې اړه. د دې خلاصه دا ده چې دا د بنده د عمل د ارادې او هغو صفتونو مسئله ده چې د انسان د عمل په پايله کې په شيانو کې رامنځته کيږي. د دوی د نظر خلاصه دا ده چې بنده په خپلو ټولو عملونو کې ازاد اراده لري او دا هم هغه دی چې خپل عملونه او د هغه صفتونه پيدا کوي چې د هغه د عمل په پايله کې په شيانو کې رامنځته کيږي.

This is the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar and the view of the Mu’tazilah regarding it. The essence of it is that it is the issue of the volition of the act of the servant and the attributes that occur in things as a result of the action of man. The essence of their view is that the servant has free will in all of his actions and that it is he who creates his actions and the attributes that occur in things as a result of his action.

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

دوی به آیاتو تاویل کاوه چې د بنده اختیار او د هغه د عملونو د پیدا کولو دلالت کوي. په دې بنسټ دوی وویل چې هغه صفتونه چې د بنده د عمل څخه پیدا کیږي، لکه خوښي، لوږه، زړورتیا، پرې کول او سوځول وغیره، دا ټول د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له لوري دي.

They would interpret away the ayāt indicating the free will of the servant and his creation of acts. Accordingly, they said that the attributes of things that result from the action of the servant such as pleasure, hunger, courage, cutting and burning etc. are from Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ.

اهل السنة والجماعة هم بھی ظاہر شول او د معتزلہ د ردولو لپاره یې خپلې ځانګړې ستونزې وړاندې کړې. اهل السنة وویل چې د بندګانو ټول کارونه د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د مشیت او ارادې له مخې دي. مشیت او ارادہ، وویل دوی، یو شی دي، یعنې د الحي (ژوندی، یعنې الله الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) یوه ازلي صفت دی، کوم چې د دوو ممکنه کارونو څخه د یوه د پېښېدو په یوه ځانګړي وخت کې د انتخاب لازموي، پداسې حال کې چې قدرت د ټولو په اړه یکسان دی. د بندګانو کارونه د هغه د حکم [حکم] له مخې دي - کله چې هغه سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ یو شی وغواړي، وایي «شه!» او هغه کیږي - او د هغه قضیه، یعنې د هغه قضاء، کومه چې د کار او شرطونو ښکاره کوونکې ده؛ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ فرمایي،

Ahl ul-Sunnah wa‘l-Jama’ah (also) emerged and addressed themselves to refute the Mu’tazilah. Ahl ul-Sunnah said that the acts of the servants are all by the Will and Volition of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. Will and volition, they said, mean the same thing, namely, an eternal attribute of al-Hayy (the Alive, i.e. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ), which dictates the opting for the occurrence of one of two practicables at one specific time while the capability is uniform with regard to all. The acts of the servants are according to his ruling [hukm] - when He الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ Wills something He says ‘Be!’ and it is – and His qadiyyah, that is, His qadā’, which is a denotation of the act plus conditions; Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ says,

د قضا مراد دلته هغه چې پر هغې قضا واقع شوې ده، نه دا چې د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له صفاتو څخه یوه صفت وي. د بنده عمل د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د تقدیر سره سم دی: هر مخلوق ته د هغه د ځانګړې مشخصاتو بیان، په نیکۍ، بدۍ، ګټې، زیان او هغه وخت او ځای چې هغه یې احاطه کړی، او په پایله کې سزا او ثواب. دلته مقصد د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د مشیت او قدرت عمومیت ثابتول دي، ځکه ټول شیان د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له خوا پیدا شوي دي. (دا د الله د قدرت او مشیت لازمولو ته اشاره کوي، چې هیڅ جبر او اجبار نشته.) دوی وویل: که وویل شي چې ستا د نظر له مخې کافر پر خپل کفر مجبور دی او فاسق پر خپل فسق مجبور دی، نو د دوی د ایمان راوړلو او اطاعت کولو مکلفیت به باطل وي، زما ځواب دا دی چې الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له دوی څخه د دوی د خپلې خوښې سره سم کفر او فسق غوښتل، نو دلته جبر نشته؛ دا هماغسې ده لکه الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ چې د دوی اختیاري کفر او فسق مخکې له مخکې پیژندلی و، نو د ناممکن شي لازمېدل ...

The intent of qadā’ here being the subject affected by the qadā’ and not an attribute from amongst the attributes of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. The act of the servant is according to the arrangement [taqdīr] of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ: the characterisation of every created entity with its own specification as regards goodness, badness, usefulness, harmfulness and the time and place that contain it, and the consequent punishment and reward. The intention here is to affirm the generality of the Will and Capability of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ because all (things) are created by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ (This dictates the Capability and the Will (of Allah) for no compulsion or imposition.) They said: if it is said that according to your view a kāfir is compelled in his kufr and a fāsiq is compelled in his fisq and thus their obligation to have imān and be obedient would not be valid, our reply is that Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ wanted from them kufr and fisq according to their own volition, thus there is no compulsion; this is just as الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ foreknew their voluntary kufr and fisq, thus the incumbency of the impossible does not The Islamic Personality Vol.1 45

د بندګانو د کړنو په اړه، دوی د معتزلو او جبریه‌و په ځواب کې وویل: بندګان اختیاري کړني لري چې د اطاعت په صورت کې پرې اجر ورکول کیږي او د نافرمانۍ په صورت کې پرې سزا ورکول کیږي. دوی روښانه کړل چې دوی دا ولې اختیاري بللې، په داسې حال کې چې ساتي چې الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د کړنو یوازینی پیدا کوونکی او عملي کوونکی دی؛ نو وویل: د بندې د کړنې پیدا کوونکی الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ دی. د بندې قدرت او اراده په ځینو کړنو کې رول لري، لکه د وهلو حرکت، مګر په نورو کې نه لري، لکه د (غیر اختیاري) لړزیدو حرکت. څرنګه چې د دوی دا نظر دی چې الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د ټولو شیانو پیدا کوونکی دی او بنده یوازې د کسب کوونکی دی، دوی دا روښانه کړه او وې ویل: د بندې د قدرت او اراده متوجه کول کړنې ته کسب [کسب] دی، او وروسته الله د کړنې په اغیزمن کولو کې پیدا کول دي. ورته تکمیل د دوو قدرتونو لاندې دی، مګر په دوو مختلفو لوریو کې. کړنه د الله الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ له خوا د اغیزې په لوري بشپړیږي او د بندې له خوا د کسب په لوري بشپړیږي. په بل عبارت، الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ په دوامداره توګه کړنه د بندې د قدرت او اراده پر بنسټ پیدا کړې، مګر د بندې د قدرت او اراده له لارې نه؛ دا ترکیب کسب دی. دوی خپل نظر په هماغو آیتونو سره ثابت کړ چې جبریه د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د کړنو د پیدا کولو او د هغو پر کنټرول د ثبوت لپاره وړاندې کړي، او د بندې کسب یې د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د دې قول په واسطه ثابت کړ،

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

دوی خپل ځان داسې ګڼل چې د معتزله او جبرية نظرياتو څخه يې ځان بېل کړی دی. په حقيقت کې د دوی نظر او د جبرية نظر يو او ورته دی. د دوی د کسب نظريه بشپړه ناکامي وه. نه دا د عقل سره سمون لري، ځکه د دې لپاره هېڅ عقلي دليل نشته، او نه د نصوصو سره سمون لري، ځکه د شرعي نصوصو کې د دې لپاره هېڅ نصي دليل نشته. دا يوازې د معتزله او جبرية د نظرياتو د پخلاينې يوه ناکامه هڅه ده. په لنډيز کې، د قضاء او قدر مسئله د متکلمينو تر منځ يوه لويه مسئله وه، او ټول يې د بنده د عمل او هغو صفاتو په اړه څېړنه متمرکزه کړه چې بنده د خپلو کړنو په پايله کې په شيانو کې اغيزه کوي. د دوی د څېړنې اساس د بنده عمل او هغه صفات وو چې هغه د خپل عمل په پايله کې اغيزمن کوي: ايا دا (عمل او صفات) الله سبحانه وتعالى پيدا کړي دي، که بنده؟ او ايا دا د الله سبحانه وتعالى د اراده له مخې کېږي، که د بنده د اراده له مخې؟ دا څېړنه د "قضاء وقدر" يا "جبر و اختيار" يا "حرية الإرادة" د مسئلې د يونانې فلسفې څخه د معتزله له خوا په اخيستلو او دا يې د عدل د صفت سره سم د يو نظر له مخې بحث کولو له امله رامنځته شوه، کوم چې د الله سبحانه وتعالى لپاره لازم ګڼل شوی. دې ته د جبرية او اهل السنة د ښکاره کېدو لامل وګرځېد چې د معتزله نظرياتو رد کړي، او دوی دا کار د ورته اصولو او ورته بنسټ له مخې وکړ. ټولو دا مسئله د الله سبحانه وتعالى د صفاتو له مخې بحث کړه، نه يوازې د موضوع له مخې. انہوں نے اللہ سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کی مشیئت اور اس کی قدرت کو بندے کے فعل پر اور ان صفات پر لاگو کیا جنہیں بندہ اشیاء میں مؤثر ہوتا ہے؛ ان کے تحقیق کا موضوع یہ بن گیا: کیا یہ اللہ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کی قدرت اور مشیئت کے ذریعے ہیں، یا یہ بندے کی قدرت اور مشیئت کے ذریعے ہیں؟ 46 قضاء و قدر کا مسئلہ کیسے پیدا ہوا؟ القضاء والقدر، اس طرح، بندے کے افعال اور ان صفات کا نام ہے جو انسان اپنے عمل کے نتیجے میں اشیاء میں پیدا کرتا ہے۔ پس قضاء بندوں کے افعال ہیں اور قدر اشیاء کی صفات ہیں۔ قضاء کا بندوں کے افعال ہونا ان کی اس بحث اور اختلاف سے ظاہر ہے، یعنی ان کا یہ کہنا کہ بندہ اپنے ذاتی قدرت اور مشیئت سے فعل انجام دیتا ہے، اور ان کا یہ کہنا جنہوں نے ان کا رد کیا کہ فعل اللہ سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کی قدرت اور مشیئت سے متأثر ہوتا ہے نہ کہ بندے کی قدرت اور مشیئت سے، اور ان کا یہ کہنا جنہوں نے دونوں گروہوں کا رد کیا کہ بندے کا فعل اللہ سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کی جانب سے فعل کی تخلیق کے ذریعے واقع ہوتا ہے، اس وقت جب بندے کی قدرت اور مشیئت اس فعل کے لیے ہو، نہ کہ بندے کی قدرت اور مشیئت کے ذریعے۔ یہ اس بات کی دلیل ہے کہ قضاء کا معنی بندوں کے افعال ہیں۔ قدر کا اشیاء میں بندے کے ذریعے پیدا کردہ صفات ہونا ان کی اس بحث اور اختلاف سے ظاہر ہے: جب انہوں نے بندے کے افعال کے نتیجے میں حاصل ہونے والی چیزوں پر بحث کی تو انہوں نے ان صفات پر بحث کی جنہیں وہ پیدا کرتا ہے؛ چنانچہ انہوں نے کہا: اگر ہم شکر میں نشاستہ ڈالیں اور دونوں کو پکائیں تو حلوہ بن جاتا ہے: کیا حلوے کا ذائقہ اور رنگ ہماری تخلیق ہے یا اللہ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کی تخلیق؟ کیا ذبح کے وقت روح کا نکلنا، دھکیلنے پر پتھر کی حرکت، آنکھیں کھولنے پر ہماری بینائی، گرنے پر ٹانگ کا ٹوٹنا اور علاج پر اس کا صحت یاب ہونا وغیرہ، یہ سب کس کی تخلیق ہیں؟ ایا دا ټول زموږ د پیدا کولو څخه دي، که د الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ د پیدا کولو څخه دي؟

They considered themselves as having repudiated the views of the Mu’tazilah and the Jabriyyah. In reality their view and that of the Jabriyyah is one and the same. Their notion of acquisition was a complete debacle. It is neither in accordance with the intellect since there is no rational proof for it, nor is it in accordance with the texts since there is no textual proof for it among the shar’i texts. It is no more that a failed attempt to reconcile the views of the Mu’tazilah and the Jabriyyah. In summation, the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar was a major issue amongst the Mutakallimīn, and all of them focused their inquiry on the act of the servant and the attributes resulting therefrom, that is, the attributes which the servant effects in things as result of his actions. Their basis for the inquiry was the act of the servant and the attributes which he affects as result of his action: is it Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ who created both (the act and the attributes) or it the servant, and does this occur via the will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ or via the will of the servant? The cause which gave rise to this inquiry is the adoption of the issue of ‘al-qadā’ wa‘l-qadar’ or ‘al-jabr wa‘l-ikhtiyār’ or ‘hurriyat al-irādah’ from the Greek philosophy by the Mu’tazilah, and their discussion of it from a perspective that they deemed consistent with the attribute of Justice neccisitated upon Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. This led to the emergence of the Jabriyyah and Ahl ul-Sunnah to refute the views of the Mu’tazilah, which they did according to the same precepts and on the same basis. All of them discussed the issue from the perspective of the attributes of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ not from the perspective of the subject alone. They applied the Will of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and His Capability to the act of the servant and to the attributes which the servant affects in things; their subject of inquiry became: are these through the capability and will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰor are they via the capability and will of the servant? 46 How the Issue of al-Qadaa’ wa‘l-Qadar Emerged Al-qadā’ wa‘l-qadar is, thus, the acts of the servant and the attributes of things which man effects in things as a result of his action. Thus qadā’ is the act of the servants and qadar is the attributes of things. The fact that the qadā’ is the acts of the servants is evident from their discussion and divergence with regards to it, that is, their saying that the servant carries out the act through his own capability and will, and the saying of those who refuted them that the act is affected by the capability and will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ, not the capability and will of the servant, and the saying of those who refuted both groups that the act of the servant is effected through the creation of the act by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰat the time of the capability and will of the servant for the act, not by means of the capability and will of the servant. This indicates that the meaning of qadā’ is the acts of the servants. The fact the qadar is the attributes effected by the servant in things is evident from their discussion and divergence with regards to it: when they discussed what results from the acts of the servant, they discussed the attributes that he effects; thus they said: if we add starch to sugar and cook the twain, pudding results: is the taste and the colour of pudding of our creation or is it of the creation of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ? Is the exiting of the rūh upon slaughter, the movement of a stone upon pushing, our vision upon opening our eyes, the breakage of a leg upon falling down and it health upon healing etc.: are all these of our creation or of the creation of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ?