جوچې د قرآن هغه برخه ده چې د متواتر نقل له لارې موږ ته رسیدلې ده او موږ پوهیږو چې دا د قرآن ده، هغه حجت دی. خو هغه څه چې د افرادو له لارې موږ ته رسیدلي دي، لکه د ابن مسعود مصحف او نور، حجت نه دي. دا ځکه چې نبي ﷺ مکلف و چې هغه څه چې د قرآن له جملې څخه ورته وحی شوي دي، یوې داسې ډلې ته ولولي چې د هغوی خبره به قطعي حجت ثابت کړي، او هغه کسان چې د خبرې په واسطه قطعي حجت ثابتیږي، دا تصور نه شي کیدای چې دوی په دې توافق وکړي چې هغه څه چې اورېدلي دي نه نقلوي. نو که د قرآن کومه برخه داسې وي چې د هغې ډلې له لارې نه وي نقل شوې چې د خبرې په واسطه حجت ثابتېږي، بلکې یوازې د افرادو له لارې نقل شوې وي، نو هغه نه ګڼل کیږي، ځکه چې په انفرادي ډول نقل شوې ده، چې دا د هغه څه سره مخالف دی چې رسول ﷺ ورته مکلف شوی و، او د هغه طریقې سره هم مخالف دی چې رسول ﷺ قرآن د ډیرو مسلمانانو ته د یاد کولو لپاره لوست، او دوی هغه کسان دي چې د هغوی د خبرې په واسطه حجت ثابتیږي، سربیره پر دې چې الله ﷻ د لیکلو امر هم کړی و. نو دا حکم په دې حالت باندې نه صدق کوي چې یو یا ډیر کسان چې د هغوی د خبرې په واسطه قطعي حجت نه ثابتیږي، د قرآن کومه برخه نقل کړي، له همدې امله هغه څه چې د افرادو له لارې د قرآن نه نقل شوي، اصلاً حجت نه دي. دا ممکن وویل شي چې: د رسول ﷺ په وخت کې د قرآن حافظان د کمښت له امله د تواتر شمیر ته نه رسیدل، او د هغه جمع کول د افرادو څخه د هغه انفرادي آیتونو د اخیستلو په واسطه وو، له همدې امله د صحابه کرامو مصاحف یو له بل سره توپیر لري، او که رسول ﷺ دا یوې داسې ډلې ته لوست چې د خبرې په واسطه حجت ثابتیږي، نو داسې به نه وای. د دې خبرې ځواب څو لارو څخه دی: لومړی: د قرآن لوستل د ډیرو کسانو ته چې د هغوی خبره حجت ثابتوي، د صحابه کرامو له جملې څخه هیچا او نه د مسلمانانو له جملې څخه هیچا پرې اختلاف نه دی کړی. او همدا راز قرآن کریم هغه معجزه ده چې د رسول الله ﷺ د صداقت قطعي ثبوت کوي، او د هغه چا لپاره چې دې ته نه وي لیدلی، د تواتر په ذریعه د دې رسېدل (پيغام رسول)، هغه خبر چې یوازې د یو کس له لارې رسېږي، د ده لپاره قطعي دلیل نه جوړوي؛ که داسې نه وای، نو د رسول الله ﷺ په تصدیق کولو لپاره به هم دلیل نه وای.

What is transmitted to us of the Quaran as motawaatir transmission and we know that it is of the Qur’aan; is the hujjah (proof). As for what was transmitted to us by individuals like the mushaf of Ibn Mas’oud and others are not hujjah, that is because the Prophet (SAW) was assigned to recite what was revealed to Him of the Qur’aan onto a group of people a decisive proof would establish for their saying, and those whom the decisive hujjah would establish by their saying it could not be supposed that they agree not to transmit what they heard, so if anything of the Qur’aan exists not transmitted by a group who’s saying would establish a hujjah, but transmitted by individuals; is not considered because it came individually transmitted, contrary to what the Messenger (SAW) was assigned with, and contrary to the way the Qur’aan used to be recited by the Messenger (SAW) to a number of Muslims to memorize it, and they are of whom the proof is established by their saying, beside His order to write It. So it does not apply to this situation that one or a number of people that the decisive proof could not be established by their saying transmitted anything of the Quaran, therefore, what was transmitted of the Quaran by individuals is not a proof at all. It could be said that: the memorizers of the Qur’aan at the time of the Messenger (SAW) did not reach the number of the tawaator for their fewness, and Its gathering was by receiving Its individual verses from individuals, therefore, the masaahif of the Sahabah differ from each other, and if He (SAW) recited It onto a group of people a proof would establish by their saying, it wouldn’t be like that. The answer to that is from a few directions: Firstly: the recital of the Qur’aan onto a number of people whom their saying would establish a proof is not disputed over by anyone of the Sahabah, nor is it disputed over by anyone of the Muslims. Also the Qur’aan is the miracle showing decisively the truthfulness of the Messenger (SAW), and its non-conveyance to the one who did not see it by the mutawaatir; makes it (that which is transmitted individually) not a decisive proof for himself, then it would not be a proof to believe the Prophet (SAW).

دوهم: ثابته ده چې کله چې آیت یا آیتونه ده ﷺ ته نازلیدل، نو هغه به د وحی لیکونکي را بلل ترڅو هغه ولیکي، او دا به یې د مسلمانانو په یوه شمیر باندې تلاوت کاوه چې د هغوی د خبرې لپاره قطعي دلیل ثابت شي، او دا به یې هغو مسلمانانو ته تلاوت کاوه چې ده ته راتلل یا د هغه سره لمونځونه کوله، نو د قرآن د تلاوت عملي صورت دا دی چې دا یو کس ته نه، بلکې د مسلمانانو یوې ډلې ته تلاوت شو، نو هغو کسانو چې دا اورېدل د تواتر درجې ته ورسېدل، او په دې ترتیب د تلاوت حقیقت دا دی چې دا هغو کسانو ته تلاوت کېده چې د هغوی د خبرې لپاره قطعي دلیل ثابت شي۔ دریم: خبره د ټول قرآن د ژور کولو په اړه نه ده، بلکې د انفرادي آیتونو د نقل په اړه ده، نو که وفرض کړو چې د ټول قرآن حافظان د ﷺ په وخت کې د تواتر درجې ته ونه رسېدل؛ دا دې معنا نه لري چې د انفرادي آیتونو نقل هم د تواتر په درجه نه و، نو د هر آیت حافظان د تواتر شمېر ته ورسېدل، سربېره پر دې چې دا د لیکلو په ذریعه هم ثبت شوي، او د قرآن هر آیت د ﷺ څخه په متواتر نقل سره نقل شوی. له همدې امله دا ویل صحیح نه دي چې: د ﷺ په وخت کې د قرآن حافظان د تواتر شمېر ته نه ورسېدل۔ څلورم: د قرآن راټولول د رسول ﷺ څخه د هغه نقل کولو څخه جلا خبره ده، ځکه نقل د رسول ﷺ څخه په خوله اورېدل دي، او دا هغه موضوع ده چې په بحث کې ده. په یوه مصحف (کتاب) کې د قرآن د آیتونو راټولول، د دې لپاره نه و چې ثابته شي چې دوی قرآن دي، بلکې د دې لپاره و چې د نورو آیتونو په پرتله د هغوی وړاندې یا شاته کېدل معلوم شي، او څېړنه د هغوی د اوږدوالي او لنډوالي په اړه وه۔ مزید برآں، قرآن کا جمع کرنا وہ نہیں تھا کہ حفاظ جو کچھ یاد رکھتے تھے اسے لکھا جائے، بلکہ وہ صفحات جمع کرنا تھے جو رسول اللہ ﷺ کی موجودگی میں لکھے گئے تھے، اور انہیں ہر سورت میں اسی ترتیب سے ایک دوسرے کے بعد رکھنا تھا جیسا کہ رسول اللہ ﷺ نے حکم دیا تھا، اور انہیں قرآن کے حفاظ کے پاس موجود (یادداشت) سے ملانا تھا، اور پھر سب کو ایک جگہ جمع کرنا تھا۔ لہٰذا جمع کرنے کا مسئلہ نقل (روایت) کے مسئلے سے مختلف ہے، اور زیرِ بحث بات نقل ہی کی ہے، اس لیے قرآن کے جمع کرنے کا معاملہ یہاں ذکر نہیں ہونا چاہیے۔ رہا مصاحف (قرآنی نسخوں) کے درمیان فرق، تو ان میں جو کچھ آحاد (یعنی ایک ایک دو دو کی خبر سے منقول) ہے وہ قرآن نہیں، اور نہ وہ دلیل ہے، اور جو کچھ متواتر ہے وہ اسی (قرآن) میں سے ہے اور دلیل ہے۔ پس مسئلہ مصحف سے متعلق نہیں، بلکہ اس مصحف میں موجود آیات سے متعلق ہے۔ چنانچہ اگر کوئی آیت رسول اللہ ﷺ سے تواتر کے ساتھ منقول ہو، یعنی ان سے ایسی جماعت نے روایت کی ہو جو تواتر کی حد کو پہنچتی ہو، جن کی بات سے قطعی دلیل قائم ہو جائے، تو وہ قرآن میں سے شمار ہوگی اور دلیل ہوگی، اور جو اس طرح نہ ہو وہ قرآن میں سے شمار نہیں ہوگی۔ لہٰذا عثمانؓ کا پورا مصحف قرآن ہے، کیونکہ اس میں موجود تمام آیات متواتر طور پر منقول ہیں، ان لوگوں سے جن کی بات سے قطعی دلیل قائم ہو جاتی ہے۔ جبکہ ابن مسعودؓ کے مصحف میں جو آیات تواتر سے منقول ہیں وہ قرآن شمار ہوں گی، اور جو آیات انفرادی طور پر منقول ہیں، جیسے یہ آیت: {فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ} (تین دن کے مسلسل روزے)، وہ قرآن شمار نہیں ہوں گی اور دلیل نہیں ہوں گی۔ اس بنا پر قرآن کے حفاظ اور صحابہؓ کے مصاحف پر کھڑا کیا گیا اعتراض ردّ ہو جاتا ہے، اور یہ بات ثابت ہو جاتی ہے کہ جو متواتر ہے وہی قرآن ہے، اور جو انفرادی طور پر منقول ہو وہ قرآن میں سے نہیں۔ اور جس چیز کی طرف توجہ دلانا ضروری ہے وہ یہ ہے کہ قرآن کو رسول اللہ ﷺ سے مشاہدے کے ذریعے، یعنی جب وحی اس کے ساتھ نازل ہوتی تھی، منتقل کیا گیا، اور اسے لکھ کر اور زبانی یاد کر کے محفوظ کیا گیا۔ پس صحابہ کرام رضی اللہ عنہم نے قرآن کو رسول اللہ ﷺ کی طرف منسوب روایت کے طور پر بیان نہیں کیا بلکہ اسے منتقل کیا، یعنی وہی کچھ منتقل کیا جو نازل ہوا تھا، اور وہ جسے رسول اللہ ﷺ نے لکھنے کا حکم دیا تھا۔ یہ حدیث کے برخلاف ہے، کیونکہ حدیث کو رسول اللہ ﷺ کی طرف سے بیان کیا گیا، نہ کہ اس وقت لکھا گیا جب آپ ﷺ نے اسے فرمایا تھا، اور نہ ہی اس کے بیان کے دوران لکھا گیا، بلکہ وہ تابعین کے تابعین کے زمانے میں لکھی اور مدون کی گئی۔ قرآن اسی وقت لکھا اور محفوظ کیا گیا جب وحی اس کے ساتھ نازل ہوئی، اور صحابہ نے وہی منتقل کیا جو وحی کے ذریعے نازل ہوا تھا۔ اسی لیے کہا جاتا ہے کہ صحابہ نے قرآن ہم تک بطورِ تواتر منتقل کیا۔