رزق د ملکیت څخه توپیر لري، ځکه رزق یوه ډالۍ [عطاء] ده؛ له همدې امله د «رزق» فعل «اعطاء» معنا ورکوي. څخه مراد ملکیت دا دی چې انسان د شریعت له خوا اجازه شوي هغو وسیلو له لارې چې په دې سره مال ترلاسه کېږي، څه شی تر واک لاندې راولي. رزق یا حلال وي یا حرام؛ ټول یې رزق بلل کېږي. نو هغه پیسې چې یو قماربازه د قمار په لوبه کې له بل څخه ګټي، رزق دی، ځکه دا هغه مال دی چې الله هر هغه څوک ته ورکوي چې د هغو حالاتو په لټه کې شي چې په کې مال ترلاسه کېږي.

Rizq is different to ownership because rizq is a gift [‘atā’]; thus the verb ‘razaqa’ means ‘to give [a’tā]’. As for ownership it is to possess something through any of the mediums permitted by the Sharī’ah whereby wealth can be possessed. Rizq can be lawful [halāl] or unlawful [harām]; all of it is termed rizq. So the money won by a gambler from another in a gambling match is rizq, because it is money that Allah  gives to each person when he pursues any of the situations in which money is obtained.

په خلکو کې یو داسې نظر خپور دی چې دوی پخپله خپل رزق برابروي، او هغه حالات چې په کې مال یا ګټه ترلاسه کوي، دوی هغه د خپل رزق سبب ګڼي، که څه هم په ژبو وايي چې الرزاق الله دی. دوی فکر کوي چې هغه کارکوونکی چې د خپل زیار او هڅې له لارې ټاکلې مزدوري کورته وړي، پخپله خپل رزق برابروي، او کله چې هڅه کوي چې له بېلابېلو لارو په دې مزدوري کې زیاتوالی راولي، دوی ګوري چې دا زیاتوالی هم هغه راوستی دی. دوی فکر کوي چې هغه سوداګر چې د خپلې سوداګرۍ له کوښښونو ګټه کوي، پخپله د خپل ژوند رزق برابروي، او هغه ډاکټر چې ناروغان درملنه کوي، خپل ژوند جوړوي. په دې ډول دوی ګوري چې هر څوک یو داسې کار تعقیبوي چې له هغې پیسې ترلاسه کوي، او هغه پخپله خپل رزق برابروي. نو د دې خلکو لپاره د رزق اسباب ښکاره او ملموس دي، او دا هغه حالات دي چې مال ته رسیدنې ته لار هواروي، او هغه څوک چې ځان دې حالاتو ته ژمن کوي، هماغه به دا مال ترلاسه کړي، که رزق د ځان لپاره وي او که د بل چا لپاره. خلک دا نظر له دې امله غوره کوي چې هغه حالات نه پوهیږي چې رزق ترې راځي. د حالاتو او سبب ترمنځ د توپیر نه کولو له امله دوی دا حالات سبب ګڼي. حقیقت دا دی چې دا لارې چې رزق ترې راځي، په حقیقت کې د رزق د ترلاسه کېدو حالات دي، نه د رزق سبب. که دا د رزق ریښتینی اسباب وای، نو باید هېڅکله په رزق ورکولو کې ناکام نه شوای، خو ښکاره ده چې دوی ناکامېږي. دا حالات شایي موجود وي، خو له دې څخه هېڅ رزق نه راوځي، او رزق شاید د دې حالاتو له شتون پرته هم ترلاسه شي. که دا حالات سبب وای، نو پایله، یعنې رزق، یقیني ځکه واقع کېدله. چونکه رزق یقینی نتیجه نه ده — دا یوازې هغه وخت راځي کله چې شرایط موجود وي، او ممکن ده چې شرایط موجود وي خو رزق رامنځ ته نشي — دا ښيي چې دا شرایط علتونه نه دي، بلکې یوازې هغه حالات دي چې په کې رزق ترلاسه کیږي. یو کارکوونکی ممکن ټوله میاشت کار وکړي، خو د یوې پخوانۍ پور د ادا کولو، یا هغو کسانو باندې د مصرف له امله چې د نفقې ورکول یې په غاړه دي، یا د مالیاتو د ورکولو له امله د خپل (متوقع) عاید څخه محروم شي. په دې حالت کې هغه شی چې رزق راوړي، یعنې د کارکوونکي کار، موجود و، خو رزق ترلاسه نه شو، ځکه چې هغه خپلې معاشات ونه اخیستل. ممکن په القدس کې د یو داسې کس په کور کې یو داسې شخص وي چې پوسټمن ورته د امریکا د یو خپل وړاندې د مرګ خبر راوړي، او دا چې دی به یوازینی وارث وي او ټول مال به ده ته ورسیږي، نو باید هغه پخپله یا د منل شوي وکیل له لارې ورباندې واک ترلاسه کړي. دا رزق ده ته راغی، او دی حتی نه پوهیده چې راځي. یا ممکن د هغه د کور یوه غاړه ولوېږي او هلته پټ پیسې ومومي، نو هغه یې واخلي. که هغه حالات چې د انسانانو له خوا رامنځ ته کیږي په رښتیا سره د رزق علت وای، نو هغه به ناکام نه شول؛ او رزق به یوازې هغه وخت تر لاسه کیده کله چې دا حالات موجود وای. دا ډیر ښکاره ده چې دوی ناکامه کیږي، او دا ښيي چې دوی شرایط دي، نه علتونه. هغه پېښې چېرې چې رزق پرته له کوم ښکاره علت څخه ترلاسه شوی، شمېر یې نه لري؛ د خوراک او سفر پېښې، او د بل چا لپاره د چمتو شوي خوراک پرېښودل، او نورې پېښې چې ښيي چې هغه حالات چې په کې معمولاً رزق ترلاسه کیږي، د رزق ترلاسه کولو حالات دي، نه د هغه علتونه.

A view which prevails amongst people is that they are the ones who provide for themselves, and they consider the circumstances in which they earn wealth - that is, money or profit - as the cause of their provision [rizq] even if they say by their tongues that the Razzāq [the one who provides/sustains] is Allah . They think that the employee, who takes home a set wage through his hard work and effort, is the one who provides for himself, and when he exerts every effort or tries through various means to supplement his wage, they see that he was the one who procured this increase. They think that the tradesman, who makes profit as a result of his trade endeavours, is the one who provided for his own sustenance, and the doctor, who treats the ill, is making his own living. In this manner, they see that each person pursues an occupation from which he earns money. He is the one who provides for himself. Thus the causes of provision, for these people, are perceptible and tangible, and they are the circumstances which lead to the procurement of wealth, and the person who commits himself to these circumstances, he is the one who will earn this wealth whether he himself or someone else is the receipient of the provision. People have come to hold this view because they do not grasp the reality of the circumstances [hālāt] from which their provision come. They take them to be the cause because of their inability to differentiate between the cause and the circumstance. The fact is that these means from which the provision comes, are actually circumstances in which the rizq is obtained and not a cause of the rizq. If they were the true causes of rizq then they should not fail at all in producing that rizq, but it can clearly be seen that they do fail. These circumstances may well exist but no provision comes out of it, and rizq may be obtained without such circumstances existing at all. If these circumstances were the cause then the result, namely, rizq, would definitely occur. Since the rizq is not a definite result - it only comes when the circumstances exist or the rizq might fail to materialise despite their presence - this indicates that they are not the causes but only the circumstances under which the rizq is obtained. An employee may work for a whole month but he is prevented from his (expected) income due to the settling of a previous debt, or spending money on those whose maintenance he is obliged to provide for, or by paying taxes. In this case, the circumstance which brings the provision, namely, the employee’s work, was present but the rizq was not obtained since he did not get his wages. There may be someone in his house in al-Quds, to whom the postman brings the news that so-and-so relative of his in America has died, leaving him as the sole inheritor, and that all of his wealth will pass into his hands so he should gain possession of it himself or through a recognised agent. This rizq came to him and he did not even know it was coming. Or a side of his house might collapse and he finds money hidden there, so he takes it. If the circumstances, which derive from human beings, are indeed the cause of rizq then they would not fail; and no rizq would be procured except when these circumstances are present. It is quite apparent that they do fail, which indicates that they are conditions and not causes. The incidents in which rizq has been obtained without any apparent cause are innumerable; incidents of food and travel, and leaving prepared food for another one; and other incidents which indicate that the circumstances in which rizq is usually obtained are, circumstances of (obtaining) rizq and not its causes.

مزید برآں، رزق کے حصول کے ان اسباب کو، جب وہ موجود ہوں، رزق کا سبب قرار دینا ممکن نہیں، اور نہ ہی اُس شخص کو جو ان اسباب میں مشغول ہو، اُس ذریعے کے طور پر سمجھنا درست ہے جس سے رزق لایا گیا، کیونکہ یہ قرآنِ مجید کے اُس نص کے خلاف ہے جو معنی اور ثبوت دونوں اعتبار سے قطعی ہے۔ جب کوئی چیز ایسی قطعی نص کے مخالف ہو تو انسان پر لازم ہے کہ بلا کسی تردد کے قطعی نص کو اختیار کرے اور دیگر تمام آراء کو ترک کرکے ایک ہی (درست) رائے کو اپنائے۔ چونکہ جو چیز قطعی دلیل سے ثابت ہو، وہ اللہ کی طرف سے ہوتی ہے، اس لیے اسے اپنانا اور دوسروں کو ترک کرنا واجب ہے۔ پس وہ حق جس کے آگے مسلمان کو سر تسلیم خم کرنا چاہیے یہ ہے کہ رزق اللہ کی طرف سے ہے، نہ کہ انسانوں کی طرف سے۔

Furthermore, it is not possible to consider the circumstances in which the rizq is procured, when they are present, as causes of rizq, nor to consider the person who engages in these circumstances as being the medium by which the rizq was brought because that contradicts the text of the Qur’ān which is definite in meaning and authenticity. When anything contradicts a text which is definite in meaning and authenticity, one is duty bound to adopt the definite text without any hesitation whatsoever, and all other opinions are rejected for the one (correct) opinion. Since anything that is proven from definitive evidence, it comes from Allah  and one is obliged to adopt it and reject the others. Therefore, the truth to which the Muslim should submit is that the rizq is from Allah  and not from human beings.

دېرې داسې آیتونه شته چې په ښکاره ډول ښيي - او دوی د تفسیر وړ نه دي - چې رزق یوازې د الله تعالی له خوا دی، نه د انسانانو له خوا. همدا خبره موږ ته بشپړ یقین ورکوي چې هغه څه چې موږ د رزق د راتګ له ډولونو او وسیلو څخه ګورو، دا یوازې هغه حالات دي چې د دې لپاره پیښیږي چې رزق راشي. په همدې ډول، الله تعالی فرمایي،

There are many ayāt which clearly show - and they are not open to interpretation - that rizq is from Allah  only and not from human beings. This is what makes us absolutely certain that what we see from the styles and means by which the rizq comes, that they are only circumstances which occur so that the rizq may come. Thus, Allah  says,

له دې څخه پرته نور هم داسې ډېر آیتونه شته. دا آیتونه د معنا او ثبوت له پلوه قطعي دي، او یوه داسې معنا لري چې تشریح نه منی، یعنې دا چې رزق یوازې د الله تعالی له لوري دی، او یوازې الله تعالی دی چې رزق ورکوونکی دی [الرزاق]. نو رزق یوازې د الله تعالی په واک کې دی.

Apart from these there are many such ayāt. They are definite in meaning and authenticity and carry only one meaning which is not open to interpretation, namely, that rizq is from Allah  alone, and that Allah  alone is the one who provides sustenance [al-Razzāq]. Thus rizq is in the hands of Allah  alone.

البته الله تعالیٰ بندگانو ته د عمل کولو حکم کړی دی، او دوی ته د هغو اسبابو د اختیار کولو توان ورکړل شوی دی چې په هغو سره رزق حاصلیږي. دوی باید په خپل اختیار سره د هغو ټولو اسبابو پسې ولاړ شي چې له لارې رزق راځي. مګر دا اسباب د رزق علت نه دي، او نه بندګان دا رزق پیدا کوونکي دي، لکه څنګه چې د آیتونو په متن کې په ښکاره ډول بیان شوي دي. بلکه الله تعالیٰ همدا دی چې په دغو اسبابو کې بندګانو ته د دوی روزي ورکوي، پرته له دې چې رزق حلال وي یا حرام، الله تعالیٰ دا واجب کړی وي، منع کړی وي یا مباح کړی وي، او پرته له دې چې رزق حاصل شي یا نه شي. سره له دې، اسلام دا روښانه کړې ده چې مسلمان ته د هغو اسبابو پسې تلل چې په هغو سره رزق لاس ته راځي، په کومه طریقه جواز لري او په کومه طریقه جواز نه لري. همدارنګه اسلام د ملکیت لارې روښانه کړي دي، نه د رزق علتونه، او ملکیت یې په همدغو لارو محدود کړی دی. هیڅ مسلمان ته روا نه ده چې کومه روزي او مال له شرعي لارې پرته ولري، ځکه یوازې همدا شرعي رزق دی، او هر هغه څه چې دې ته مخالف وي حرام دی، که څه هم رزق - حلال وي که حرام - له الله تعالیٰ څخه دی.

However, Allah  has ordered His servants to undertake actions and they have been given the ability to choose to pursue the circumstances in which the rizq is procured. They are the ones who should pursue, in accordance with their choice, all of the circumstances in which the rizq comes. However, these circumstances are not the cause of rizq nor are the servants the ones who bring forth this rizq, as clearly stated in the text of the ayāt. Rather, Allah  is the one who gives them their provision in these circumstances irrespective of whether the rizq is halāl or harām, whether Allah  has obliged, forbade or permitted it, and irrespective of whether the rizq resulted or not. Nonetheless Islam has clarified the manner in which it is allowed or not allowed for the Muslim to pursue the circumstances in which rizq is obtained. Thus, it clarified the means of ownership and not the causes of rizq, and restricted ownership to these means. It is not permitted for any Muslim to possess any provisions except through a legal means because only this is the lawful rizq and anything which go against it is harām; even though the rizq - whether halāl or harām - is from Allah .

یوه پاتې پوښتنه پاتې ده، هغه دا چې آیا د یو انسان رزق هغه ټول څه دي چې هغه یې مالک دی، که څه هم هغه له هغې څخه ګټه نه ده اخیستې، یا د هغه رزق یوازې هغه څه دي چې هغه ترې ګټه اخیستې ده؟ ځواب دا دی چې د قرآن کریم آیتونه ښیې چې د انسانانو رزق هغه ټول څه دي چې هغه یې خاوند دی، پرته لدې چې هغه له دې څخه ګټه اخیستې وي که نه. الله تعالیٰ فرمائي،

دا آیتونه د "رزق" دا اصطلاح د هغه هر څه لپاره صراحت لري چې یو انسان یې مالِک وي، که هغه له دې څخه ګټه اخلي او که نه. رزق یوازې د هغه څیز سره محدود نه دی چې له هغه څخه بشپړه ګټه اخیستل کیږي، ځکه چې آیتونه عام دي او د دوی دلالتونه هم عام دي. دا ونه ویل شي چې کله یو څوک ستا مال له تا څخه اخلي، که غلا له لارې وي، که جبري تصرف له لارې وي یا خیانت له لارې، نو هغه ستا رزق له تا څخه اخیستی دی. بلکه ویل باید شي چې هغه خپل رزق له تا څخه اخیستی دی. نو کله چې یو انسان مال ترلاسه کوي، نو هغه خپل رزق اخیستی دی. کله چې مال له هغه څخه اخیستل کیږي، نو دا هغه څه نه دي چې د هغه دي چې اخیستل کیږي؛ بلکه هغه څوک چې مال ترلاسه کوي د هغه رزق له هغه څخه اخیستی دی. هیڅوک د بل چا رزق نه اخلي؛ بلکه انسان د بل چا څخه خپل رزق اخلي.

These verses are clear in their use of the noun ‘rizq’ for everything that a person owns, whether he derives benefit from it or not. Rizq has not been specified to only that from which benefit is derived exclusively, because the ayāt are general and their indications are general. It should not be said when someone takes your money from you, whether through stealing, forced appropriation or embezzlement, that he has taken your rizq from you. Rather it should be said that he took his rizq from you. So when a human being acquires wealth he has taken his rizq. When the wealth is taken from him, it is not his that is taken; rather the one who acquires the wealth has taken his rizq from him. No one takes the rizq of someone else; rather the person takes his own rizq from someone else.