ده ذلال تعریف یې کفر کړی دی، چې د عقیدې کې د ظن (ګومان) په پیروۍ کېږي. له همدې امله دا ښیي چې د آیت موضوع عقایدو ده. بل لحاظ څخه دا ثابته شوې ده چې رسول ﷺ د واحد روایت په اساس فیصله کړې ده. د هغه په زمانه کې مسلمانانو د واحد خبر (خبر الآحاد) له لارې د حکم شرعي منلو، او رسول ﷺ هم دا منلې ده. له همدې امله د رسول ﷺ حدیث دا آیتونه په غیر حکم شرعي کې، یعنې په عقایدو کې مشخص کړي دي. نو د رسول ﷺ حدیث په دې فرض سره چې ځینې آیتونه په شکل کې عام (عامّ) دي، حکم شرعي له دغو آیتونو څخه بهر کړی دی.
So He defined the Dhalal as Kufr, which happens after following conjecture (Zann) in belief. Thus, this indicates that the subject matter of the ayat is the ‘Aqa’id. From another angle, it has been established that the Messenger judged using the solitary report. In his time, the Muslims accepted the Hukm Shar’i by the solitary report (Khabar al-Ahad) and he accepted that. Thus the Hadith of the Messenger specified these verses in other than Hukm Shar’i i.e. in the Aqa’id. Therefore, the Hadith of the Messenger excluded Hukm Shar’i from the verses on the assumption that some of the verses are general (‘Aamm) in form.
جہاں تک اس بات کا تعلق ہے جو نبی ﷺ سے روایت کی گئی ہے کہ آپ ﷺ نے بادشاہوں کی طرف تنہا قاصد بھیجے اور اپنے عاملوں کی طرف تنہا پیغام رساں بھیجے، اور جو روایت ہوئی ہے کہ صحابہ کرام ایک ہی پیغام رساں کی خبر کو شرعی حکم کی خبر دینے میں قبول کرتے تھے، جیسے کعبہ کی طرف رخ کرنے کا حکم، شراب کی حرمت کا حکم، اور رسول اللہ ﷺ کا علی ؓ کو لوگوں کی طرف بھیجنا تاکہ وہ انہیں سورۃ التوبہ پڑھ کر سنائیں، اور اسی طرح کے دیگر واقعات، تو یہ خبرِ واحد کے عقیدے میں قبول کیے جانے پر دلالت نہیں کرتے، بلکہ یہ دعوت کی تبلیغ (تبلیغ) میں خبرِ واحد کے قبول کیے جانے پر دلالت کرتے ہیں، خواہ وہ شرعی احکام کی تبلیغ ہو یا خود اسلام کی تبلیغ۔ یہ دعویٰ نہیں کیا جانا چاہیے کہ اسلام کے پیغام کی تبلیغ کو قبول کرنا عقیدے کی تبلیغ ہے، کیونکہ اسلام کی تبلیغ کو قبول کرنا ایک خبر کو قبول کرنا ہے، عقیدے کو قبول کرنا نہیں۔ اس کی دلیل یہ ہے کہ جس شخص تک کوئی خبر پہنچائی جائے اسے اپنی عقل استعمال کرنی ہوتی ہے اس چیز کے بارے میں جو اس تک پہنچی ہے۔ اگر اس پر اس کے لیے قطعی دلیل قائم ہو جائے تو اسے اس پر ایمان لانا چاہیے، اور اگر وہ اس کا انکار کرے گا تو اس سے مؤاخذہ ہوگا۔ چنانچہ اسلام سے متعلق کسی خبر کا رد کرنا کفر شمار نہیں ہوتا، بلکہ وہ اسلام کا انکار جس پر اس کے لیے قطعی دلیل قائم ہو چکی ہو، وہی کفر کا فعل شمار ہوتا ہے۔ لہٰذا اسلام کی تبلیغ عقیدے کا حصہ شمار نہیں ہوتی۔ تبلیغ میں ایک شخص کی خبر کو قبول کرنے میں کوئی اختلاف نہیں۔ تمام مذکورہ واقعات اس پر دلالت کرتے ہیں کہ پیغام پھیلانا یا تو اسلام، قرآن یا احکام کی تبلیغ تھی۔ جہاں تک عقیدے کی تبلیغ کا تعلق ہے، خبرِ واحد سے اس کے استنباط پر کوئی دلیل موجود نہیں۔
As for what has been reported about the Prophet that he sent single envoys to the rulers and single messengers to his 'Amils and what has been reported that the Sahabah used to accept the saying of a single Messenger in informing them of the Sharī’ah rule such as (the order to) face the Ka'ba, the order prohibiting alcohol, the Messenger's sending of 'Ali to the people to read to them sura 'al-Tawba' and so on. This does not indicate the acceptance of the khabar al-ahad in ‘aqīdah but the acceptance of khabar al-ahad in conveing (tabligh) the Dawah, whether in conveying the Sharī’ah rules or conveying Islam itself. It should not be claimed that accepting the conveyance of the message of Islam is a conveyance of the ‘aqīdah. Since accepting the conveyance of Islam is an acceptance of a report and not the acceptance of ‘aqīdah. As evidenced by the fact that the one to whom a report is conveyed must use his intellect regarding that which has reached him. If decisive evidence is established for him upon it, he should believe in it and he will be accounted if he disbelieves in it. Thus, the rejection of a report about Islam is not considered kufr, but the rejection of Islam for which the decisive evidence has been established for him is what is considered to be an act of kufr. Therefore, conveying Islam is not considered part of ‘aqīdah. There is no dispute about the acceptance of a report of a single person in conveyance. All the reported incidents indicate that spreading the message constituted either the conveyance of Islam, Qur’ān or the rules. As for the conveyance of ‘aqīdah, there is no evidence for educing it from the khabar al-ahad.
لهذا يجب أن يكون دليل العقيدة قطعيًّا، أي دليلًا يقينيًّا، لأن العقيدة يقينية وجازمة، ولا تكون يقينية وجازمة إلا إذا استُمدت من دليل قطعي. ولذلك يجب أن يكون الدليل القرآنَ أو الحديثَ المتواتر، بحيث يكون كلاهما قطعيَّ الدلالة. ويجب أخذه في العقيدة وفي أحكام الشريعة، ومن رفضه فقد اتُّهم بالكفر، وكذلك من أنكر ما يدل عليه، سواء كان اعتقادًا أو حكمًا شرعيًّا.
Therefore, the evidence of the ‘aqīdah must be certain, i.e, definite evidence. Because the ‘aqīdah is definitive and decisive. It is not definitive or decisive unless derived from definite evidence. Therefore, the evidence must be Qur’ān or Hadith mutawatir such that both are definite in meaning. It has to be taken in ‘aqīdah and Sharī’ah rules. The one who rejects it is charged with kufr as well as the one who denies what it indicates, whether it is a belief or a Sharī’ah rule.
لیکن که دلیل خبرِ واحد (خبر الآحاد) پر مبنی وي، نو دا قطعي نه وي. که دا صحیح وي، نو دا د لوړ احتمال نښه کوي، او د هغې له لارې راغلی عقیده (عقائد) د ظني په توګه منل کیږي، نه د قطعي په توګه. داسې عقائدو ته ایمان لرل جائز نه دي، ځکه دا قطعي نه دي. دا ځکه چې عقیده د قطعیت او یقین خبره ده، پداسې حال کې چې خبرِ واحد یوازې احتمال بنیاد کوي. هغه څوک چې خبرِ واحد رد کوي کافر نه ګڼل کیږي، خو دا جائز نه دی چې دا تکذیب شي، ځکه که دا جائز وي نو د ظني دلیلونو څخه استنباط شوي ټول احکامِ شریعت به هم تکذیب کیدای شي، او دا داسې یوه خبره ده چې هیڅکله هیڅ مسلمان په دې خبرې نه دی کړې.
However, if the evidence is based on a solitary report (Khabar al-Ahad), then it would not be definite (Qat’i). If it is sound (Sahih) then it would indicate high probability and the creed (‘Aqa’id) brought by it would be accepted as speculative, but not as definite. It is not permitted to believe in such ‘Aqa’id as it would not be decisive. This is because ‘aqīdah is a matter of decisiveness and certainity, while the solitary report (Khabar al-Ahad) only indicates probability. The one who rejects the solitary report (Khabar al-Ahad) is not considered a Kafir. However it is not allowed to belie it because if it was allowed to belie it then it would be allowed to belie all the Ahkam Sharī’ah inferred from the speculative (zanni) evidences, a matter of which no Muslims ever talked about.
په دې موضوع کې خبر الاحاد د قرآن په شان دی. قرآن امت ته د تواتر (نسل په نسل پرله پسې روایت) له لارې رسیدلی دی، نو مسلمانان باید په دې ایمان ولري، او څوک چې دا انکار وکړي هغه کافر ګڼل کیږي. په هغو آیتونو کې چې د خبر الاحاد له لارې روایت شوي، دا نه ګڼل کیږي چې له قرآن څخه دي، او نه د دې په منلو باندې ایمان لازم دی. که څه هم دا آیتونه د قرآن په توګه روایت شوي، خو په یوازینۍ روایت (خبر الاحاد) سره روایت شوي دي، او دا د دې سبب ګرځي چې د دوی د قرآن له برخې کیدو اعتبار له منځه ولاړ شي، او له همدې امله د دوی په منلو باندې ایمان لازم نه وي. دا د هغه په شان دی چې ویل کیږي له آیت ... ?
In this matter, Khabar al-Ahad is like the Qur’ān. The Qur’ān was delivered to the Ummah by Tawatur (recurrent narration), so the Muslims must believe in this and whoever denies this is considered a Kafir. However those Ayahs of the Qur’ān narrated through Khabar al-Ahad are not considered as being from the Qur’ān nor must we believe in them. Though these Ayahs were narrated as Qur’ān, they were narrated through solitary report (Khabar al-Ahad) and this negates their validity of them being from the Qur’ān and therefore negates the obligation of believing in them. This is like the so-called ayah