سنت او حدیث دواړه یو معنا لري. د سنت معنا هغه څه دي چې د الله رسول ﷺ څخه د هغه د وینا، عمل او تایید په اړه روایت شوي وي. هغه څه چې د صحابه کرامو په اړه روایت شوي هم د سنت برخه ګڼل کیږي، ځکه دوی د نبي ﷺ سره ژوند کاوه، د هغه ﷺ خبرې اورېدې، د هغه ﷺ عملونه یې ولیدل او هغه څه یې بیان کړل چې لیدلي او اورېدلي یې وو. حدیث د شریعت یو متن ګڼل کیږي، ځکه الله ﷻ فرمایلي دي:

The word Sunnah and hadīth have the same meaning. The meaning of the word Sunnah is what has been reported from the Messenger of Allah  of his saying, action and consent. Whatever has been reported about the Sahabah  is also considered part of the Sunnah because they used to live with the Prophet , listen to his  saying, witness his  actions and narrate what they saw and heard. The hadīth is considered a Sharī’ah text because Allah  said:

او هغه وویل:

And He  said:

ډېر داسې آیتونه چې د قرآن کریم څخه دي، مجمل (دوه مانا لرونکي یا نامکمل بیان) راغلي دي، چې د هغو تفصیل حدیث بیان کړی دی. د مثال په توګه، د لمانځه پورې اړوندې آیتونه مجمل راغلي، خو د پیغمبر ﷺ عملي کړنې دي چې د لمانځه وخت او طریقه روښانه کوي. همدارنګه د قرآن کریم ډېری احکام مجمل نازل شوي، او رسول ﷺ به هغه تشریح کاوه. ده ﷺ وفرمایل:

Many ayat of the Qur’ān have come as mujmal (ambivalent) for which the hadīth has provided the details. For example, the ayat related to prayer came as mujmal (ambivalent), but it is the actions of the Prophet  that clarifies the time and manner of prayer. In this way, many of the ahkām in the Qur’ān were revealed as mujmal (ambivalent) and the Messenger  used to explain them. He  said:

صحابه کرامؓ هغه کسان وو چې د پیغمبر ﷺ خبرې یې اورېدلې او د هغه کړنې او حالت یې لیدلی و. کله چې د یوې آیت په پوهېدو کې یوه ستونزه پیښه شوه یا د هغه د تفسیر یا د هغې څخه د یوه حکم په اړه یې اختلاف وکړ، نو د روښانتیا لپاره به یې د نبوي احادیثو ته رجوع کوله. په پیل کې مسلمانان د حافظې او دقیقې روایت پر بنسټ تکیه کوله، پدې توګه چې دا علم یې د الله ﷻ د کتاب د ځانګړو کولو په څېر ځانګړی کاوه. د وخت په تېرېدو سره اسلام خپور شو او سیمې پراخې شوې، صحابه کرام په مختلفو سیمو کې خپاره شول، ډېری یې مړه شول او د روایت دقت کم شو. له همدې امله د حدیثونو ثبت کول او په لیکلي ب‍ڼه ساتل ضروري شول.

The Sahabah  were the ones who heard the sayings of the Prophet  and they saw his  actions and condition. When they came across a problem in understanding an ayah or they disagreed about its tafsīr or a ruling from it, they would refer to the prophetic ahadīth for clarification. In the beginning, the Muslims used to rely on memory and accurate transmission without looking at what they have written, by memorising this knowledge like their memorisation of the Book of Allah . With time Islam spread and the lands grew, and the Sahabah  spread across the regions and most of them died and the accuracy in transmission diminished, it therefore became necessary to document the hadīth and preserve them in writing.

د حدیث د تدوین دوره د صحابه کرامو د زمانې پورې رسیږي. د دوی په منځ کې ځینې کسان داسې وو چې لیکل به یې کول او د خپلو لیکلو شویو مطالبو څخه به یې روایت کاوه. د ابوهریرہ رضي الله عنه په اړه روایت شوي دي چې هغه وویل:

The era of compiling the hadīth goes back to the period of the Sahabah. There were a number of persons amongst them who used to write and narrate from what they had written. It has been narrated about Abu Hurairah  that he said:

مګر هغه صحابه چې حدیثونه یې لیکلي وو، شمیر یې لږ و. ډیری صحابه حدیثونه زړه کې ساتل، ځکه چې د اسلام په پیل کې د حدیث لیکل منع وو. مسلم خپل صحیح کې د ابو سعید الخدري له لارې روایت کړی چې هغه وویل: رسول الله ﷺ وفرمایل:

However, those Sahabah who did write down the ahadīth were few in number. Most of the Sahabah used to memorise thee ahadith by heart since they were forbidden from writing the hadīth in the beginning of Islam. Muslim reported in his Sahih on the authority of Abu Sa'eed al-Khudri  that he said that the Messenger of Allah  said:

دا هغه سبب دی چې ځکه صحابه کرامو احادیث نه لیکل، او یوازې د یادولو او پاملرنې پر بنسټ یې تکیه کوله. صحابه کرامو د حدیث د زده کړې په اړه ډېره پاملرنه کوله. دا ثابته ده چې ډېرو صحابه کرامو ډېرې روایتونه قبول کولو ته ځان نه رسوه. ابن شهاب د قبیصه څخه روایت کوي چې د هغه نیکه ابوبکر ته راغله او د میراث د خپلو حقونو په اړه یې پوښتنه وکړه. هغه وویل: زما په یاد نه راځي چې قرآن کریم کې ستاسو لپاره څه ذکر شوي وي، او زه نه پوهېږم چې رسول الله ﷺ ستاسو لپاره څه ذکر کړي وي، بیا یې خلکو ته پوښتنه وکړه. مغیره ودرېد او وې ویل: ...

This is the reason why the Sahabah  desisted from writing down ahadīth, and they were content just to rely on memorisation and paying attention. The Sahabah paid careful attention to learning the hadīth. It has been established that many Sahabah  refrained from accepting numerous reports. Ibn Shihab narrated from Qabisa that her grandmother came to Abu Bakr , asking about her rights in inheritance. He said: I did not find anything mentioned in the Qur’ān for you and I do not know that the Messenger of Allah  mentioned anything for you, then he asked the people. al-Mughira stood up and said:

هغه وفرمایل: ایا تاسو سره داسې څوک شته چې دا خبره تائید کړي؟ نو محمد بن مسلمه هم همدې خبرې ته شاهدي ورکړه، نو ابوبکر ‌رضی‌الله‌عنه د هغې لپاره همدغه حکم پلی کړ.

He  said: Do you have anyone who can corroborate this? So Muhammad ibn Maslama  bore witness to the same thing so Abu Bakr  implemented this ruling for her.

الجریری د ابو نضرہ څخه روایت کوي، هغه د ابو سعید څخه روایت کوي چې ابو موسی عمر ته دروازې شاته درې ځلې سلام واچاوه، خو هغته د داخلیدو اجازه ورنه کړل شوه. نو هغه بیرته راوګرځید. عمر یو سړی د هغه د راوستلو لپاره ولیږه او ورته وویل: ولې بیرته راوګرځیدې؟ هغه وویل: ما د الله رسول ﷺ ته دا وویل اوریدلی دی:

Al-Jariri narrated from Abu Nadra who narrated from Abu Sa'eed that Abu Musa greeted Umar with the Salam three times from behind the door but he was not given permission to enter. So he returned. Umar  sent someone for him and asked him why did you return back? He  said: I heard the Messenger of Allah  say:

عمر جواب ورکړ: «تاسو باید دې موضوع کې یو دلیل راولئ، که نه نو زه به تاسو سزا درکړم.» ابو موسی زموږ ناست ځای ته راغی او مخ یې خولۍ کړی و. موږ وویل: «ستا سره څه شوي دي؟» نو هغه موږ ته خبر ورکړ او وې پوښتل: «ایا ستاسو څخه څوک دا حدیث اورېدلی دی؟» موږ ځواب ورکړ: «هو، موږ ټولو دا حدیث اورېدلی دی.» نو موږ د خپلو څخه یو سړی ولېږه، تر دې چې هغه عمر ته ورسېد او هغه ته یې خبر ورکړ. علي وویل: «که زه د الله د رسول ﷺ څخه یو حدیث اوریدلی وای چې الله ماته په هغه کې ګټه ورکړې وای، او که څوک زما سره د هغه په اړه خبرې کولې، زه به له هغه څخه قسم غوښتی وای، او که هغه ماته قسم درکړی وای نو زه به ورباندې باور کړی وای.» له دې څخه موږ د صحابه‌وو د حدیث په روایت کې پاملرنه او د خبرونو په منلو کې د هغوی ډېره احتیاط وینو. حتی روایت شوی دی چې عمر د فاطمه بنت قیس روایت ته ډېره پاملرنه ونه کړه (چې وایي: هغې ښځې ته چې په دریو طلاقونو سره په بشپړه توګه طلاق شوې وي، نه نفقه ده او نه اوسېدل). هغه وویل: «موږ د خپل رب کتاب یا د خپل پېغمبر ﷺ سنت د یوې ښځې د خبرې لپاره نه پرېږدو، ځکه موږ نه پوهېږو چې هغې دا په یاد ساتلې ده که هېره کړې ده.» دا دا معنا نه لري چې (عمر د هغې حدیث پرېښود) ځکه چې هغه ښځه ده، بلکې معنا یې دا ده چې موږ به کتاب او سنت د داسې چا د خبرې لپاره نه پرېږدو چې نه یې ځانګړی پوهېږو چې هغه دا په یاد ساتلې ده که هېره کړې ده. علت (سبب) دا دی چې هغې دا په یاد ساتلې که نه، نه دا چې هغه ښځه وه.

‘Umar replied: “You must bring me an evidence about this matter otherwise I will punish you.” Abu Musa came to us while we were sitting down and his face was sweaty. We said: “What is the matter with you?” So he informed us and asked: “Did anyone of you hear this Hadith?” We replied: “Yes, all of us have heard this (Hadith).” So we sent a man from amongst us till he came to Umar and told him. Ali  said: “If I heard a Hadith from the Prophet of Allah  which Allah  benefited me with it, and if anyone talked to me about it, I would ask for an oath from him, and if he gave it to me then I would trust him.” From this we see the care of the Sahabah  in the narration of hadīth and the extreme care they excercised in accepting reports. It has even been narrated that Umar  did not give much attention to the narration of Fatimah ibn Qays (which states) that there is no maintenance (nafaqa) or lodging for the woman who has been irrevocably divorced with three pronouncements. He  said: We shall not abandon the Book of our Lord or the Sunnah of our Prophet  for the speech of a woman for we do not know if she has memorised it or forgotten it. This does not mean (that Umar left her hadīth because) she is a woman, rather what it means is that we will not leave the Book and Sunnah for the speech of someone for whom it is not known whether she has memorised it or forgotten it. The illah (reason) is whether she memorised it or not, and not because she was a woman.

جب د عثمان رضي الله عنه د قتل وروسته فتنه پیدا شوه او مسلمانان یو له بل سره اختلاف وکړ، او د دې په پایله کې مختلف ډلې جوړې شوې، نو هر ډلې ځان ته داسې دلایل په لټه کې شوه او هغه احادیث یې نقل کول چې د دوی دعوو ته ملاتړ وکړي. ځینې کسان کله چې یو قول د ملاتړ یا د یوې خبرې د ثبوت لپاره حدیث ته اړتیا لیدل، نو پخپله یې یو حدیث جوړاوه. په دې فتنې کې دا ډول جعلي احادیث ډیر شول. کله چې فتنه ختمه شوه، مسلمانانو احادیثو د څیړلو کار پیل کړ، او وموندل چې دا جعلي جوړونې ډیرې خپرې شوې دي. نو دوی د جعلي احادیثو د جلا کولو لپاره په زیار سره کار وکړ، ترڅو له صحیحو احادیثو څخه یې وباسي.