جب د اموي دورې د پای او د عباسي دورې د پیل په وخت کې د کلام عقیدې فلسفي مسئلې د مسلمانانو په ذهنونو کې ننوتې، نو الحسن البصري، غیلان الدمشقي او جهم بن صفوان په شان عالمانو مختلف علمي مسئلې مطرح کړې. بیا د دوی وروسته هغه عالمان راغلل چې د ارسطو منطق سره آشنا وو، او د یونانی فلسفې ځینې کتابونه چې ژباړل شوي وو، دوی ورسره اشنا شول. د علمي مسئلو مطالعه پراخه شوه او دوی د هغه علم مطالعه پیل کړه چې کلام په نامه یادیږي. دوی عالمان واصل بن عطا، عمرو بن عبید، ابو الهذیل العلاف او النظام وو. مګر د دوی مطالعه بشپړه فلسفي مطالعه نه وه، بلکې د فلسفي افکارو پراخه مطالعه وه، تر دې چې دوی د مختلفو فلسفي نظریاتو سره په ښه توګه آشنا شول، او د هرې ډلې د فلاسفه و نظر یې په ځینو مسئلو کې، هغه هم د تعقیب له لارې، نه په ټولو مسئلو کې معلوم کړ. د ځینو فلسفي مطالعو سره په محدود کیدو سربېره، دوی خپل ځانونه د قرآن کریم په عقیده پوري هم محدود کړل. له همدې امله دوی له اسلام نه ونه وتل، بلکې په استدلال کې پراخه شول او په دلیلونو کې یې خپل ځانونه ازاد وګڼل، خو یوازې د داسې شیانو د ثابتولو لپاره چې ایمان قوي کړي او د الله تعالی په عقیده کې د بشري صفاتو د عناصرو د لرې کولو غوښتنه وکړي. په پایله کې، د دوی د عقیدو اختلاف سره سره، په عقیدو کې هیڅ انحراف پیښ نشو، نو ټول مسلمانان پاتې شول چې د اسلام دفاع یې کوله.

When philosophical issues relating to theology infiltrated the minds of the Muslims, during the end of the Ummayad reign and the beginning of Abbasid rule, certain scholars like al-Hasan al Basri, Ghaylan al-Dimashqi and Jahm ibn Safwan began to address various scholastic issues. Then, after them came scholars who were acquainted with Aristotelian logic and they familiarised themselves with some of the books of Greek philosophy after they had been translated. The study of scholastic issues expanded and they began to study the science known as Kalam. They were scholars such as Wasil ibn 'Ata, 'Amr ibn 'Ubayd, Abu Hudhayl al-'Allaf and an-Nazzaam. However, their studies were not complete philosophical studies but the expanding study of philosophical thoughts until they became well-versed with different philosophical views, and that of the view of each group of philosophers in some issues by pursuing them and not all issues. In addition to confining themselves to some philosophical studies they restricted themselves to their belief in the Qur’ān. That is why they did not leave the fold of Islam, rather they expanded in reasoning, and they gave themselves free reign in the proofs, but only to establish that which will strengthen imān and a desire to eliminate anthropomorphic elements from the belief in Allah . As a result, no deviation occurred in the beliefs despite their differing dogmas, so all of them remained Muslims who were defending Islam.

بعد از متکلمین هغه کسان راغلل چې تر دې حده نه رسیدل چې ډلې او مذهبونه جوړ کړي، او حتی مسلمانانو هم په ډله ییز ډول دوی نه تعقیب کړل، که څه هم ځینو افرادو د دوی مطالعې ته مخه کړه. دوی هغه کسان دي چې د مسلمانانو له ډلې څخه د متکلمینو وروسته د مسلمانو هیوادونو کې راغلل؛ دوی مسلمان فیلسوفان دي. داسې بریښي چې هغه څه چې دوی ته د مسلمانانو په منځ کې د شتون اجازه ورکړه، د فلسفي افکارو پوهه او د فلسفې کتابونه وو چې په هغه دوره کې یې خلکو ته دا مطالعې جذاب کړې. داسې بریښي چې هغه څه چې دا کسان د مسلمانانو په منځ کې د شتون اجازه ورکړه، دا وو چې په هغه دوره کې د فلسفي افکارو مطالعه او د فلسفې کتابونه خلکو ته علاقه پیدا کړه. نو ځینو کسانو دا مسؤلیت ځان ته واخیست چې د دې افکارو د مطالعې دایره پراخه کړي. په دې ترتیب دوی دا افکار ژور او پراخه توګه مطالعه کړل، هغه مطالعه چې همه اړخیزه او بې قیده وه. دوی د هر لیک (فکر) بشپړ تعقیب وکړ. دوی د فلسفې په اندازه مطالعه وکړه چې خپل ځانونه د فلسفي فکر کولو او فلسفي محصول تولید لپاره وړ کړي. د فلسفې په دې ژورو او پراخو مطالعو، په ځانګړې توګه د یوه ځانګړي ډول یوناني فلسفې له امله، مسلمانانو کې د فیلسوفانو شتون رامنځته شو. لومړی پیژندل شوی مسلمان فیلسوف یعقوب الکندي (د ۲۶۰ هجري) و. د هغه وروسته مسلمان فیلسوفان یو په پی بل راڅرګند شول. په دې ترتیب فیلسوفان یوازې د متکلمینو د شتون او د هغو فیلسوفانو د میتودولوژۍ له خپریدو او مطالعې، بحث او جدل ته د ځای پیدا کولو وروسته راڅرګند شول. د ډېرو متکلمینو او علماوو په نظر فلسفه ناوړه شوه. له هغې دمخه مسلمانانو کې فیلسوفان نه وو. له همدې امله د مسلمانو سیمو علماوو کې متکلمین او فیلسوفان دواړه وو. په هرصورت متکلمینو او فیلسوفانو ترمنځ توپیر شتون لري. متکلمین د ځینو فلسفي افکارو سره ښه آشنا وو. جہاں تک فلاسفہ کا تعلق ہے، وہ فلسفے کے علماء تھے۔ یہی وجہ تھی کہ فلاسفہ متکلمین کو جاہل سمجھتے تھے۔ فلاسفہ کا خیال تھا کہ متکلمین سفسطہ اور جدل کے لوگ ہیں۔ اور وہ، یعنی فلاسفہ، ہی وہ لوگ تھے جنہوں نے درست فلسفیانہ مسائل کا عقلی طور پر مطالعہ کیا۔

Then after the Mutakallimūn came the individuals who did not reach to the stage of becoming groups and mazhabs, and even the Muslims did not follow them in mass although individuals preferred their studies. They are the ones who came after the Mutakallimūn from amongst the Muslims in the Muslims countries, they are the Muslim philosophers. It seems that what allowed them to exist amongst Muslims is that knowledge of philosophical thoughts and the books of philosophy which made these studies attractive to the people in that age. It seems what allowed these people to exist amongst the Muslims is that during that age the study of the philosophical thoughts and books of philosophy gained interest among the people. So some people took on the responsibility of widening the study of such thoughts. Thus, they studied these thoughts in a deep and extensive way, a study that was comprehensive and unrestricted. They followed every line (of thought) in its entirety. They studied an appropriate amount of philosophy to qualify themselves to think philosophically and produce philosophical output. It was due to these deep and extensive studies in philosophy, especially a specific type of Greek philosophy that led to the presence of philosophers amongst Muslim. The first known Muslim philosopher was Ya'qub al Kindi (d.260 H). After him the Muslim philosophers emerged one after another. Thus, the philosophers did not emerge except after the presence of the Mutakallimūn and after the methodology of those philosophers had become prevalent and had become the subject of study, debate and polemics. In the eyes of many Mutakallimūn and Ulama, philosophy became intolerable. Before that, there were no philosophers amongst Muslims. Hence, there were mutakallamin and philosophers amongst the Ulama in the Muslim lands. However, there is a difference between Mutakallimūn and the philosophers. The Mutakallimūn were well versed with some philosophical thoughts. As for the philosophers, they were scholars of philosophy. That is why the philosophers used to look upon the Mutakalimun as ignorant. The philosophers thought the Mutakallimūn were people of sophistry and polemics. And they, that is, the philosophers were the one who rationally studied the sound philosophical issues.

ټول متکلمین او فلاسفه د عقیدې (الهیاتو) مطالعه کوله، که څه هم د متکلمینو او د فلاسفو د طریقې تر منځ توپیر شتون لري. دا توپیر په لنډه توګه داسې بیان کیدای شي:

All the Mutakallimūn and philosophers studied theology, although there is a difference between the method of the Mutakallimūn and that of the philosophers. The difference can be summarised as follows:

1. متکلمین په اصولو د ایمان باور درلود، دوی دا اصول د حق په توګه منل او په هغو ایمان یې درلود. بیا دوی خپل عقلي دلایل وکارول ترڅو دغه اصول ثابت کړي. نو دوی دوی په منطقي دلیلونو سره په عقلي توګه ثابت کړل. دوی د منطق د طریقې له لارې عقلي څیړنه د خپلو عقیدو د ثابتولو وسیله وګرځوله، ځکه دوی د اسلام بنسټیزو اصولو ته مخکې ایمان درلود، او دوی راغلل چې هغه څه چې په هغو یې باور درلود، ثابت کړي، نو د دې لپاره یې دلیلونه او استدلالونه جوړ کړل.

1. The Mutakallimūn had conviction in the principles of imān and they acknowledged them to be the truth and believed in them. Then they used their rational evidences to prove them. So they proved them rationally with logical proofs. They used the rational study through the style of logic as a means to prove their beliefs, because they already believed in the basic principles of Islam and they came to form arguments and proofs to establish what they believed in.

۲. د متکلمینو مطالعات یوازې د دوی د عقیدې د دفاع او د خپلو مخالفانو د دلیلونو د ردولو پورې اړوند مسایلو پورې محدود وو، که دا مخالفان مسلمانان وو - دوی د معتزلې، مرجئې، شیعه، خوارجو او نورو د پوهې سره اختلاف درلود - او که غیر مسلمانان وو لکه عیسویان، یهودیان، مجوس او نور، که څه هم د دوی د بحثونو تر ټولو برجسته اړخ د مسلمانانو د متکلمینو او فلاسفه‌گانو ځوابولو لپاره وو. ۳. د متکلمینو مطالعات اسلامي وو، او دوی، د خپلو اختلافونو او تضادونو سره سره، د اسلامي نظرونو په توګه ګڼل کیږي. هر مسلمان چې د دوی له یو نظر څخه قانع شي، د یو اسلامي نظر په اړه د قناعت لرونکی ګڼل کیږي. او هغه څه چې ورباندې قانع شوی، د اسلامي عقیدې په توګه ګڼل کیږي.

2. The studies of the Mutakallimūn were restricted to issues relating to the defence of their creed and refutation of the arguments of their opponents whether they were Muslims - they disagreed with the understanding of the Mu'tazila, murji'a, Shi'a, khawarij and others - or whether they were non-muslims such as the Christians, Jews, Magians and others, although the most prominent aspect of their discussions was for the purpose of responding to the Mutakallimūn and philosophers amongst the Muslims. 3. The studies of the Mutakallimūn were Islamic and they, despite their differences and contradiction, are considered as Islamic opinions. Any Muslim who is convinced of one of their opinions is considered to have had conviction in an Islamic opinion. And whatever he was convinced of was considered as the Islamic creed.

دا د متکلمینو طریقه ده او دا ترې داسې ګڼل کیږي. او د فلاسفه‌ګانو طریقه، هغه لنډه کیدای شي داسې بیان شي:

This is the methodology of the Mutakallimūn and this is how it is considered. As for the methodology of the philosophers, it can be summarised as follows:

1. فلاسفه مسائل را به خاطر تحقیق و پژوهش مطالعه می‌کردند. روش مطالعه و اصول آن‌ها عبارت بود از بررسی مسائل بر اساس آنچه برهان قاطع نشان می‌دهد. دیدگاه آن‌ها در الهیات، دیدگاهی بود دربارهٔ وجود مطلق و آنچه ذات آن ایجاب می‌کند. آن‌ها مطالعهٔ خود را با جستجوی آنچه به برهان قاطع می‌انجامد آغاز می‌کردند و گام به گام پیش می‌رفتند تا به نتیجه، هر چه باشد، برسند و به آن یقین پیدا کنند. این هدف و اساس فلسفه است. بحث‌های آن‌ها کاملاً فلسفی است و از نظر محتوای بحث هیچ ارتباطی با اسلام ندارد، هرچند ممکن است در برخی موضوعات پیوندی با آن دیده شود. آن‌ها در بحث‌های خود اغلب اموری نقلی را می‌پذیرفتند که برای درستی یا نادرستی آن‌ها دلیل عقلی اقامه نمی‌شد، موضوعاتی مانند قیامت و معاد جسمانی. و غالباً برخی اندیشه‌ها را از فلسفهٔ یونان می‌گرفتند و بر اساس آن‌ها دربارهٔ مسائل حکم می‌دادند، هرچند با تأثیر عقیدهٔ اسلامی‌شان. و اغلب می‌کوشیدند برخی مسائل فلسفه را با مسائل اسلامی سازگار کنند، اما این افزوده و نتیجهٔ مسلمان بودن و متأثر بودن آن‌ها از اسلام بود. ولی این تأثیر، تأثیری عقلی نبود که اسلام را مبنا قرار دهد، چنان‌که در مورد متکلمان چنین بود. بلکه این تأثیر تا حد زیادی شبیه تأثیر مسیحیت بر فیلسوفان مسیحی و تأثیر یهودیت بر فیلسوفان یهودی است، زیرا مفاهیم ریشه‌دار در ذهن، تا حد زیادی بر مطالعه اثر می‌گذارند یا تأثیری بر آن دارند. اما مبنایی که بر آن پیش می‌رفتند، حول وجود مطلق و آنچه ذات آن ایجاب می‌کند، می‌گشت. تأثیر واقعی آن‌ها فلسفهٔ یونان بود. ذهنیت آن‌ها بر اساس فلسفهٔ یونان شکل گرفته بود. پس پس از رسیدن به پختگی در فلسفهٔ یونان، دربارهٔ اندیشه‌های فلسفی نوشتند. د دوی د فلسفې او اسلام ترمنځ هیڅ اړیکه نه وه.

1. The philosophers studied the issues for the sake of research. Their method of study and its fundamentals are the study of issues as indicated by the demonstrable proof. And their view of theology was the view concerning the Absolute Being and whatever it’s Essence necessitated. They begin their study by searching for what would lead to demonstratable proof; proceeding step by step until they arrive at the result whatever it may be and have conviction in it. This is the aim and the basis of philosophy. Their discussions are purely philosophical having no relationship to Islam in terms of the discussion even though one may witness that it has a connection to some subjects. They would frequently admit textual things in their discussions for which a rational proof cannot be established to prove it correctness or invalidity, subjects such as the Resurrection and the bodily Ressurection. And often they would take up certain ideas from the Greek philosophy issuing judgments on matters based on them albeit with the influence of their Islamic ‘aqīdah (creed) in them. And often they would attempt to reconcile certain issues of philosophy with Islamic issues; however this was an addition to, and a result of them being Muslims effected by Islam. But the effect was not an intellectual one where they made Islam as the basis as was the case with the Mutakallimūn. Rather, the effect is akin to a great extent to the effect of Christianity on the Christian philosophers, and the effect of Judaism on the Jewish philosophers, since the deep rooted concepts will greatly affect the study or have some effect on it. As for the basis on which they proceeded, it is around the Absolute Being (al-wujud al-mutlaq) and what it necessitated for its Essence. Their true influence was the Greek philosophy. Their mentality had been formulated according to Greek philosophy. So they wrote about the thoughts of philosopy after gaining maturity in the Greek philosophy. There was no relationship between Islam and their pholoshophy.

2. مسلمان فلاسفہ اسلام کے دفاع میں کھڑے نہیں ہوئے تھے۔ وہ صرف حقائق کے تعین اور ان کے لیے دلائل فراہم کرنے کے لیے کھڑے ہوئے تھے۔ نہ ہی وہ مخالف نظریات کو نقل کرنے اور اسلام کے دفاع میں ان کی تردید کرنے میں داخل ہوئے، اگرچہ ممکن ہے کہ وہ اسلام سے متاثر ہوئے ہوں۔ لہٰذا عقلی مطالعہ ہی اساس اور موضوعِ بحث تھا، اور ان کے مطالعے میں اس کے سوا کچھ موجود نہ تھا۔

2. The Muslim philosophers did not stand in defence of Islam. They only stood to determine facts and furnish proofs for them. Nor did they enter into reporting opposing views and refuting them in Islam's defence even though they may have been influenced by Islam. Therefore, rational study was the basis and the subject matter and nothing apart from these was present in their study.

3. د مسلمان فلاسفه‌وو مطالعات غیر اسلامي مطالعات دي. بلکه دا یوازې فلسفي بحثونه دي او د اسلام سره هیڅ اړیکه نه لري. په بحث کې د اسلام لپاره ځای نه لري. دوی د اسلامي نظریو په توګه نه ګڼل کیږي او د اسلامي کلتور برخه هم نه ده.

3. The studies of the Muslim philosophers are non-islamic studies. Rather they are purely philosophical discussions and have no relationship to Islam. It has no place for Islam in its discussion. They are not considered Islamic opinions and they are not part of the Islamic culture.

د متکلمینو د طریقې او د مسلمان فیلسوفانو د طریقې ترمنځ توپیر دا دی. او دا د مسلمان فیلسوفانو واقعیت دی. د الکندي، الفارابي، ابن سینا او نورو مسلمان فیلسوفانو په شان د هغه فلسفې ته چې دوی پرې بوخت وو، د اسلامي فلسفې نوم ورکول ظلم، د واقعیت مخالفت او د اسلام پر وړاندې جعل دی. دا ځکه چې دا فلسفه د اسلام سره هیڅ اړیکه نه لري، بلکه د اسلام سره په بنسټ او د ډیرو تفصیلاتو له مخې په بشپړ ډول ټکراو لري. په بنسټ کې د ټکراو په اړه، دا فلسفه د کائنات څخه ماورا خبرې کوي، یعنې د مطلق وجود (الوجود المطلق) په اړه، چې دا د اسلام خلاف دی، ځکه اسلام یوازې د کائنات او د هغه شیانو په اړه خبرې کوي چې احساس کیدای شي. دا د الله ج د ذات او د کائنات څخه ماورا شیانو په اړه بحث منع کوي. دا مسلمان ته امر کوي چې په بشپړ ډول ورته تسلیم شي او د هغه حد پر مخه ودرېږي چې ایمان یې امر کوي، پرته له دې چې د دې څخه تیر شي او عقل ته اجازه ورکړي چې په اړه یې بحث وکړي. په تفصیلاتو کې، د دې فلسفې ډیر داسې بحثونه دي چې اسلام یې کفر بولي. داسې بحثونه شتون لري چې نړۍ ازلي مخکې شتون (قدم العالم) لري او دا ازلي ده. او داسې بحثونه شتون لري چې ثابتوي چې د جنت خوند روحاني دی نه جسماني. او داسې بحثونه شتون لري چې ساتي چې الله ج د تفصیلي چارو څخه ناخبره دی، او نور داسې نظریات چې د اسلام په نظر کې یقینا کفر ښئي.

This is the difference betwen the methodology of the mutakallimun and the methodology of the Muslim philosophers. And this is the reality of the Muslim philosophers. It is injustice, contradiction of the reality and fabrication of Islam to call the philosophy which the likes of al- Kindi, al-Farabi, Ibn Sina and others from the Muslim philosophers were preoccupied with, as Islamic philosophy. This is because it has no connection to Islam; rather it totally contradicts Islam whether in terms of the basis or in terms of many of its details. As for the contradiction it terms of the basis, this philosophy discusses that which is beyond the universe, that is, regarding the Absolute existence (al-wujud al-mutlaq) which is contrary to Islam which discusses what is in the universe and things that can be sensed only. It prohibits discussion about the essence of Allah  and that which is beyond the universe. It orders the Muslim to submit to it totally and stop at the limit of what imān enjoins without going further and without allowing the mind to attempt to discuss it. As for the details, there are many discussions in this philosophy which Islam considers as disbelief (kufr). Ther are discussions which hold the world to be eternally pre existent (qadm al-'alam) and that it is eternal (azali). And there are discussions which assert that the pleasure of Paradise is spiritual and not corporeal. And discussions which mantain that Allah  is ignorant of detailed aspects and other such notions which definitely manifest kufr in the view of Islam.

په دې توګه څنګه ادعا کیدای شي چې دا فلسفه اسلامي ده، د دې ښکاره ټکر په پام کې نیولو سره؟ سربیره پر دې چې په اسلام کې اصلاً هیڅ فلسفه نشته، ځکه دا عقلي بحث یوازې حسي شیانو پورې محدودوي او عقل ته منع کوي چې د کائنات بهر شیانو په اړه بحث وکړي، چې په دې سبب ټول بحثونه یې له فلسفې لرې دي، ځکه چې دا د فلسفې څخه بېل میتود تعقیبوي. په اسلام کې داسې کومه امکان نشته چې فلسفي مطالعات دې پکې وشي. له همدې امله په اسلام کې د "اسلامي فلسفه" په نوم څه شی نشته. په اسلام کې د قرآن کریم او د نبوي سنت مطالعه ده. دا دوه یوازې د عقیدې او احکامو، که دا د امر، نهي یا خبر په توګه وي، بنسټ دي. [ikhbar]

How can it be claimed that this philosophy is Islamic given this clear contradiction? In adition to the fact that there is abolutely no philosophy in Islam because it restricts the rational discussion to the sensible objects and prohibits the mind from discussing that what is beyond the universe, which makes all its discussions remote from philosophy, following a method different to it. There is no possibility given in it that there should be any philosophical studies. That is why there is nothing called as Islamic philosophy. In Islam there is the study of the Qur’ān and the prophetic Sunnah. They are the only basis of Islam in terms of the ‘aqīdah (creed) and rules [ahkam], whether in terms of an order [amr], prohibition [nahi] or information [ikhbar]