د حکم سره تړلو مهمو پوښتنو کې، چې لومړیتوب لري او توضیح ته اړتیا لري، یوه داسې پوښتنه ده چې د حکم صادرول چا ته منسوب کیږي، یعنې حاکم څوک دی؟ د دې معلومولو پر بنسټ د حکم او د هغې د ډولونو پیژندنه ولاړه ده. دلته "حاکم" څخه مقصد هغه اجرایوي واک نه دی چې د خپل واک په زور ټول کارونه اداره کوي. بلکې مقصد هغه ذات دی چې د کړنو او شیانو پر حکم صادولو حق لري، ځکه هرڅه چې حسي طور احساس کیدای شي، یا د انسان کړنې دي یا د هغو شیانو څخه دي چې د انسان له کړنو پرته دي. انسان، د دې کائنات په کې د ژوند لرونکی په توګه، د مطالعې موضوع دی، او د حکم صادولو سبب یوازې همده ده او په همده پورې اړه لري. له همدې امله د انسان د کړنو او د هغو پورې تړلو شیانو پر حکم لازم دی. نو دا حق چې یوازې د چا لپاره دی، آیا الله دی یا انسان پخپله؟ په بل عبارت، آیا دا شرع ده یا عقل؟ هغه څه چې موږ ته د الله حکم پېژندلو اجازه ورکوي شرع ده، او هغه څه چې انسان پرې قضاوت کوي عقل دی. نو پر کړنو او شیانو کوم څه قضاوت کوي، شرع که عقل؟

Among the most important of inquiries related to the hukm, one of priority and requiring explanation, is the knowledge of who it is the issuing of the hukm returns to, that is, who is the hākim? Upon the knowledge of this rests the knowledge of the hukm and its types. The intent of ‘hākim’ here is not the executive authority who executes all the affairs with the authority it possesses. Rather, the intent of hākim is the one who possesses the right of issuing the hukm upon actions and things, because all that exists of the sensorially perceivable comprises either of the actions of the human or of the things which are other than the actions of the human. The human, by his description of being alive in this universe, is the subject of the study, and the issuing of the hukm is only because of him and is related to him. Therefore the hukm upon the actions of the human and upon the things related to these actions is necessary. Who then is the one who alone has the right to issue the hukm upon that: it is Allah, or the human himself? In other words, is it the shar’ or the intellect [‘aql]? That which allows us to know the hukm of Allah is the shar’, and that which the human judges by is the intellect. So what judges (upon the actions and things), the shar’ or the intellect?

جہاں تک اس حکم کے نتیجے کا تعلق ہے، یعنی وہ چیز جو افعال اور اشیاء پر فیصلے کے طور پر صادر کی جاتی ہے، تو وہ حسن اور قبح ہیں، کیونکہ 'حکم صادر کرنے' کا مقصد انسان کا کسی فعل کے بارے میں موقف متعین کرنا ہے: آیا وہ اسے کرے یا چھوڑ دے، یا کرنے اور چھوڑنے کے درمیان اختیار رکھے۔ اسی طرح اس کے افعال سے متعلق اشیاء کے بارے میں اس کا موقف متعین کرنا ہے: آیا وہ انہیں استعمال کرے، چھوڑ دے، یا استعمال اور ترک کے درمیان اختیار رکھے۔ اس موقف کی تعیین کا انحصار اس چیز کے بارے میں اس کی رائے پر ہے کہ آیا وہ حسن ہے، قبیح ہے، یا دونوں میں سے کوئی نہیں۔ پس مطلوبہ حکم کا نتیجہ حسن و قبح ہے۔ تو سوال یہ ہے کہ حسن و قبح کا فیصلہ عقل کے لیے ہے یا شرع کے لیے؟ اس حکم کے صادر کرنے کے حوالے سے کوئی تیسری صورت نہیں ہے۔ اس کا جواب یہ ہے کہ افعال اور اشیاء پر حکم کئی پہلوؤں سے ہو سکتا ہے۔ یہ حکم ان کی حقیقت کے پہلو سے ہو سکتا ہے، یا انسان کی فطرت اور اس کے فطری میلانات کے موافق یا مخالف ہونے کے پہلو سے ہو سکتا ہے، یا اس پہلو سے ہو سکتا ہے کہ ان کا کرنا قابلِ تعریف اور ان کا چھوڑنا قابلِ مذمت ہے، یا وہ نہ قابلِ تعریف ہیں نہ قابلِ مذمت، یعنی ان کے کرنے یا چھوڑنے پر ثواب و عذاب، یا ثواب و عذاب کی عدم موجودگی کے پہلو سے۔ پس افعال اور اشیاء پر حکم کے یہ تین پہلو ہیں: ایک، ان کی حقیقت، یعنی وہ کیا ہیں؛ دوسرا، انسانی فطرت کے ساتھ ان کی ہم آہنگی یا عدم ہم آہنگی؛ اور تیسرا، ثواب یا عذاب اور تعریف یا مذمت کے اعتبار سے۔

As for the result of this hukm, that is, the thing issued as a judgment upon the actions and the things, it is the husn [beauty] and the qubh [ugliness], because the intent of ‘issuing the hukm’ is the specifying of the stance of the human towards an action: should he do it or leave it, or choose between doing it and leaving it, and the specifying of his stance towards the things related to his actions: should he use them, or leave them, or choose between using and leaving. The specifying of this stance of his depends on his view about the thing: is it hasan or qabīh or neither. Thus the result of the sought hukm is the husn and qubh. So is the judgment of husn and qubh for the intellect or the shar’? There is no third option with regards to the issuing of this hukm. The answer to that is that the hukm on the actions and things can be from a number of perspectives. It can be from the perspective of its reality, or from the perspective of its accordance or discordance with the nature of the human being and his innate [fitri] inclinations, or from the perspective of its commission being praiseworthy and its omission being blameworthy or it being neither praiseworthy or blameworthy, that is, from the perspective of reward and punishment for its commission or omission or the lack of reward or punishment. Thus these are the three perspectives of the hukm upon the actions and things: one, their reality, what is it; two, their harmony, or the lack thereof, with the nature of the human; and three, with regards to reward or punishment and praise or reproach.

جہاں تک اشیاء پر حکم کا تعلق ہے، پہلے رخ سے یعنی ان کی حقیقت کے اعتبار سے، اور دوسرے رخ سے یعنی انسان کی فطرت کے ساتھ ان کی موافقت یا مخالفت کے اعتبار سے، تو اس میں کوئی شک نہیں کہ یہ سب انسان ہی کے لیے ہے، یعنی عقل کے لیے، نہ کہ شرع کے لیے۔ عقل ہی ان افعال اور اشیاء پر ان دونوں پہلوؤں کے اعتبار سے فیصلہ کرتی ہے۔ شرع ان میں سے کسی پر بھی فیصلہ نہیں کرتی، کیونکہ ان امور میں شرع کا کوئی کردار نہیں۔ مثال کے طور پر علم حسن ہے اور جہالت قبیح ہے؛ ان دونوں کی حقیقت ان کی بالترتیب فضیلت اور کمی میں ظاہر ہے۔ اسی طرح مالداری حسن ہے اور محتاجی قبیح ہے، وغیرہ۔ نیز ڈوبتے ہوئے کو بچانا حسن ہے اور ناحق مال چھیننا قبیح ہے۔ انسانی فطرت ظلم سے دور ہوتی ہے اور ہلاکت کے کنارے پر کھڑے شخص کو بچانے کی طرف مائل ہوتی ہے۔ یہ سب باتیں اس چیز کی حقیقت کی طرف لوٹتی ہیں جسے انسان حواس سے محسوس کرتا ہے اور جسے اس کی عقل سمجھتی ہے، یا پھر یہ انسان کی اس فطری جبلت کی طرف لوٹتی ہیں جس کے ذریعے وہ محسوس کرتا ہے اور جسے اس کی عقل سمجھتی ہے۔ لہٰذا حسن و قبح کے بارے میں فیصلہ کرنے والی عقل ہے نہ کہ شرع، یعنی ان دونوں پہلوؤں سے افعال اور اشیاء پر حکم لگانا انسان ہی کا کام ہے؛ ان میں حاکم انسان ہے۔

As for the hukm upon things from the first perspective, their reality, and the second perspective, their harmony or discord with the nature of the human, then there is no doubt that all of this is for the human himself, that is, for the intellect and not the shar’. The intellect is what judges upon the actions and the things with regards to these two perspectives. The shar’ does not judge upon either of them, because the shar’ has no role in them. For example that knowledge is hasan and ignorance is qabīh; the reality of the two is apparent in their excellence and deficiency respectively. Similarly that affluence is hasan and poverty is qabīh, and so forth. Also that the rescuing of those drowning is hasan and the unjust taking of wealth is qabīh. Human nature inclines away from oppression and inclines towards the saving the one on the brink of destruction. All of these return to the reality of the thing which man can sensorially perceive and which his intellect can comprehend, or they return to the innate nature of man by which he feels and which his intellect comprehends. Therefore it is the intellect which judges with regards to husn and qubh, and not the shar’, that is, the issuing of the hukm upon actions and things from these two perspectives is for the human; the hakim in them is man.

جہاں تک دنیا میں اعمال اور چیزوں پر تعریف و مذمت کے نقطۂ نظر سے، اور آخرت میں ثواب و عذاب کے نقطۂ نظر سے فیصلے کا تعلق ہے، تو بلاشبہ یہ حق صرف الله کا ہے، انسان کا نہیں؛ یعنی یہ فیصلہ شرع کا ہے، عقل کا نہیں۔ مثال کے طور پر ایمان کا حسن، کفر کا قبح، اطاعت کا حسن، نافرمانی کا قبح، جنگ میں جھوٹ بولنے کا حسن، اور جنگ کے سوا کسی اور صورت میں کافر حکمران سے جھوٹ بولنے کا قبح، وغیرہ۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ عقل (سوچ) کی حقیقت یہ ہے کہ اس کے لیے حِسّ (حواس کا ادراک)، واقعہ، پہلے سے حاصل شدہ معلومات اور ذہن درکار ہیں۔ حِسّ عقل کے عناصر کا ایک لازمی حصہ ہے، چنانچہ اگر انسان کسی چیز کا ادراک نہ کر سکے تو اس کی عقل کے لیے اس پر فیصلہ دینا ممکن نہیں، کیونکہ عقل کا فیصلہ صرف اسی چیز تک محدود ہے جو حواس سے محسوس کی جا سکے، اور جو چیز حواس سے محسوس نہ ہو اس پر فیصلہ دینا اس کے لیے ممکن نہیں۔ ظلم کا یہ پہلو کہ وہ تعریف کے لائق ہے یا مذمت کے، ایسی چیز نہیں جسے انسان حواس سے محسوس کر سکے، کیونکہ وہ حِسّی طور پر قابلِ ادراک نہیں، لہٰذا عقل کا اسے سمجھنا اور اس پر حکم لگانا ممکن نہیں۔ اگرچہ انسان اپنی فطرت کے تحت کسی چیز کی طرف یا اس سے دور رہنے کا میلان محسوس کر سکتا ہے، لیکن محض احساس کسی چیز پر عقل کے حکم کے لیے مفید نہیں؛ بلکہ حِسّ کا ہونا لازمی ہے۔ اس لیے عقل کے لیے کسی چیز یا فعل پر حسن یا قبح کا حکم لگانا ممکن نہیں۔ پس عقل کے لیے اعمال یا چیزوں پر تعریف یا مذمت کا حکم لگانا جائز نہیں۔

As for the judgment upon the actions and things from the perspective of praise and reproach in the world, and reward and punishment in the hereafter, then without doubt it is for Allah alone, and not for the human, that is, it is for the shar’, not for the intellect. For example the husn of imān, the qubh of kufr, the husn of obedience, the qubh of disobedience, the husn of lying during war, and its qubh with the kafir ruler in other than war, and so forth. This is because the reality of the intellect (thinking) is (that it requires) sense-perception [ihsās], the reality, previous information and the mind. Sense-perception is an essential part of the elements of the intellect such that if the human being cannot perceive a thing it is not possible for his intellect to issue judgment upon it, because the judgment of the intellect is restricted to that which is sensorially-perceivable and it is not possible for it to issue judgment on that which is not sensorially-perceivable. The nature of oppression as to whether it is worthy of praise or reproach is not from that which man can sensorially perceive, because it is not something sensorially-perceivable, so the intellect understanding it and giving judgment on it is not possible. This even though man may feel, through his innate nature, an inclination towards or away from it, but feeling alone does not benefit the issuing by the intellect of the hukm upon a thing; nay, sense-perception is a must. Therefore, it is not possible for the intellect to issue judgment of husn or qubh upon a thing or action. Thus, it is not permissible for the intellect to issue its judgment of praise or reproach upon actions or things.

نه د ستاینې یا ملامتۍ د حکم صادرول د انسان په فطري تمایلاتو باندې ایښودل جایز دي، ځکه دا تمایلات هغه څه ستایي چې د دوی سره سمون لري، او هغه څه ملامتوي چې د دوی خلاف دي. خو ممکنه ده چې هغه څه چې د دوی سره سمون لري له هغو شیانو وي چې ملامتۍ ته لائق دي، لکه زنا، همجنس پرستي او د خلکو غلامي کول؛ او ممکنه ده چې هغه څه چې د دوی خلاف دي ستایلي شي، لکه د دښمنانو سره جهاد کول، له ناخوښو شیانو سره صبر کول، او هغه وخت حق خبرې کول چې ډېر سخت زیان یقیني وي. نو د حکم صادرول د تمایلاتو او خواهشاتو سره ایښودل دا معنا لري چې هغوی د هغه بنسټ وګرځول شي چې پرې د شیانو او کارونو ستاینه او ملامتۍ اعتبار کیږي. دا یقیناً یو غلط بنسټ دی، او له همدې امله د هغوی پر بنسټ قضاوت هم غلط دی، ځکه دوی داسې غلط قضاوتونه کوي چې له حقیقت سره مخالف وي، سربیره پر دې چې دوی ستاینه او ملامتۍ د خواهشاتو او هوسونو پر بنسټ قضاوت کوي، نه د هغه پر بنسټ چې باید وي. له همدې امله د فطري تمایلاتو لپاره د ستاینې یا ملامتۍ حکم صادرول جایز نه دي، او نه د عقل لپاره دا جایز دي. همدارنګه د ستاینې یا ملامتۍ د حکم صادرول انسان ته ایښودل هم جایز نه دي. هغه ذات چې د ستاینې یا ملامتۍ خپل حکم صادروي، په حقیقت کې الله دی، نه انسان؛ دا شرع ده، نه عقل.

Nor is it permissible to place the issuing of the hukm of praise or reproach with the innate human inclinations because these inclinations issue the judgment of praise upon what is in accordance with them and of reproach on what goes against them, and it may be that that which accords with them is of that which is worthy of reproach, like fornication, homosexuality, and enslavement of people; and it be may that that which goes against them is praiseworthy, like fighting the enemies, patience upon disliked things and the speaking of the truth in situations where severe harm is bound to eventuate. Thus placing the (issuing) of the hukm with the inclinations and desires means placing them as a basis upon which praise and reproach (of things and actions) is considered. They are definitely an erroneous basis of consideration, and therefore judging by them is erroneous, because they make erroneous judgments that contradict the reality, over and above the fact that they judge praise and blame on the basis of whims and desires not on the basis of what it should be. Therefore it is not permissible for the innate inclinations to issue judgment of praise or reproach, nor is it permissible for the intellect to do so. Thus is it not permissible to place the issuing of the hukm of praise or reproach with the human being. The one who issues His hukm of praise or reproach is indeed Allah, and not man; it is the shar’, not the intellect.

که انسان د ستاینې او ملامتیا په اړه د کارونو او شیانو قضاوت پخپله وکړي، نو قضاوت به د شخصیتونو او زمانو د توپیر سره توپیر ومومي. انسان دې ته توان نه لري چې په قطعي ډول قضاوت وکړي. له همدې کبله په دې اړه قضاوت د الله تعالی لپاره دی. دا خبره ښکاره ده چې انسان نن یو شی حسن ګڼي، خو سبا یې قبیح ګڼي، پرون یو شی قبیح ګڼي او نن همغه شی حسن ګڼي. له همدې امله انسان په یوه شي د قضاوت کې اختلاف لري او په قطعي ډول قضاوت نشي کولی. نو د هغه قضاوت ناسم دی، او له همدې امله روا نه ده چې د ستاینې یا ملامتیا قضاوت عقل یا انسان ته وسپارل شي.

If man is left to judge upon actions and things with regards to praise and reproach, the judgment would differ with the difference in personalities and times. It is not in the capability of man to conclusively judge. Therefore the judgment in this regard is for Allah. It is evidently apparent that man judges things to be hasan today but then judges them to be qabīh tomorrow, that he judges things to be qabīh yesterday and judges the same things to be hasan today. Thus man is at variance in judgment upon the same thing and cannot conclusively judge. So his judgment is erroneous and therefore it is not permissible to place the judgment of praise or reproach with the intellect or with man.

همدغه شان دی چې له ضرورته، د بندګانو په کړنو او په هغو شیانو کې چې د ستاینې یا ملامتۍ له لحاظه ورپورې تړلي دي، قاضي الله تعالی دی نه انسان، یعنې حکم د شرع دی نه د عقل.

Thus it is from necessity that the Judge upon the actions of the servants and upon the things related to them from the perspective of praise and reproach is Allah the Exalted and not man, that is, it is the shar’ and not the intellect.

دا د حسن او قبح عقلي دليل دی؛ او د شرعي دليل په اړه، شریعت حسن او قبح د خپل امر سره وتړل، چې د رسول الله ﷺ پیروي وکړئ، او د خواهشاتو ملامت یې وکړ. نو د شریعت له مخې قطعي ثابته شوه چې حسن هغه دی چې شریعت یې حسن ګرځولی دی، او قبیح هغه دی چې شریعت یې قبیح ګرځولی دی، د ملامت او ستاینې له پلوه.

This is the rational evidence of husn and qubh; as for the shar’i evidence, then the shar’ has tied tahsīn and taqbīh with its command to follow the Messenger and its reproach of the whims. Thus it is definitively established by the shari’ah that husn is what the shar’ has made husn and qabīh is what the shar’ has made qabīh, from the perspective of reproach and praise.

حکم، یعنی ستاینه یا نکوهش، چې د کړنو او شیانو په اړه وي، د انسان د دریځ د ټاکلو لپاره دی چې دوی ته یې څه شان ګوري. د شیانو په برخه کې، دا روښانه کوي چې د هغو کارول جایز دي که ممنوع، او په دې کې دریم احتمال نشته. د انسان د کړنو په برخه کې، دا روښانه کوي چې د هغو ترسره کول یا پریښودل واجب دي، یا دا چې د کولو او پریښودو انتخاب د هغه پخپله دی. ځکه چې حکم له دې لحاظه یوازې د شرع لپاره دی، نو په ضرورت سره لازمه ده چې د کړنو او د هغو سره تړلو شیانو احکام شرع ته راستنړي، نه عقل ته، او په ضرورت سره دا لازمه ده چې یوازې شرع پر دوی حکم وکړي.

The hukm, of praise or reproach, upon the actions and things is for the specifying of the stance of the human with regards to them. In terms of the things, it clarifies whether his using them is permissible or prohibited, there being no third possibility. In terms of the actions of man, it clarifies whether his establishing or leaving them is required, or whether the choice between doing and leaving is his. Because the hukm from this perspective is not but for the shar’ it is of necessity that the ahkām upon the actions and things related to them return to the shar’ and not the intellect and it is of necessity that the shar’ alone judge upon them.

پس بیا، د حکم هغه حکم چې د شیانو په اړه دی، د حلال یا حرام په توګه، او د بندګانو د عملونو په اړه چې واجب، حرام، مندوب، مکروه یا مباح دي، او د امورو او عقودو په اړه چې د اسباب، شروطو یا موانعو په توګه دي، یا صحیح، باطل یا فاسد دي، یا عزیمت یا رخصت دي، دا ټول حکمونه د شیانو یا عملونو د فطرت سره د موافقت یا مخالفت له مخې نه ټاکل کیږي، او نه د دوی د حقیقت له مخې، بلکه د دې له مخې ټاکل کیږي چې آیا دا شیان په دې نړۍ کې ستاینه یا ملامت وړ دي، او په آخرت کې ثواب یا عذاب وړ دي. له همدې کبله د حکم اصل د شرع لپاره دی یوازې، نه د عقل لپاره. نو په حقیقت کې هغه حاکم چې د عملونو، د دوی پورې اړوندو شیانو، امورو او عقودو په اړه حکم کوي، یوازې شرع ده. عقل په دې کې هیڅ قسم حکم نه لري.

Further, the hukm upon the things, of halāl [permissible] or harām [prohibited], upon the actions of the servants of wājib [obligatory], harām, mandūb [recommended], makrūh [reprehensible] or mubāh [permissible], and upon the matters [‘umūr] and contracts [‘uqūd] of (them being) asbāb [causes], shurūt [conditions], or mawān’i [preventions], or sahīh [valid], bātil [invalid], or fāsid [void], or (them being) azimāh [original rule] or a rukhsah [concession], all of this is not judged on the basis of the things or actions being in accordance or discordance with the natural human disposition or on the basis of their reality, but are judged on the basis of whether they merit praise or reproach in this world and reward or punishment in the hereafter. Therefore the hukm by its nature is for the shar’ alone and not for the intellect. Thus the hākim in reality upon the actions and the things related to them and upon the matters and contracts is not but the shar’ alone. The intellect has absolutely no judgment in this.