کلامي عالمانو له راڅرګندېدو دمخه د الله تعالیٰ د صفاتو مسئله نه وه معلومه؛ د علومو له ډلې هېڅ علم کې دا مسئله برخه نه درلوده۔ د ‹صفات الله› تعبیر نه په قرآن کریم کې راغلی دی او نه په احادیثو کې۔ دا هم نه معلومېږي چې کوم صحابي د ‹صفات الله› عبارت یادولی یا خبرې یې کړي وي۔ هر هغه څه چې په قرآن کې راغلي او متکلمین یې د ‹د الله صفات› بولي، باید د هغه ارشاد په رڼا کې وپوهېږو چې الله تعالیٰ فرمایي،

Before the emergence of the Scholastics [Mutakallimūn] the issue of Allah's attributes was not known; it did not have a part in any study from amongst the studies. The expression ‘Sifāt Allah’ [attributes of Allah] has not come in the Noble Qur’ān or in the ahādith. It is not known that any of the sahābah mentioned or spoke about the phrase ‘Sifāt Allah’. Everything that has come in the Qur’ān which the Scholastics [Mutakallimūn] say is the ‘attributes of Allah’ must be understood in the light of His saying,

او د هغه ویناوې،

And His  saying,

او د هغه ویناوې،

And His  saying,

نو د الله تعالیٰ صفت یوازې د قرآن کریم څخه اخیستل کیږي او هماغسې چې په قرآن کې راغلې ده. نو (د ده د) علم صفت د هغه ارشاد په څیر اخیستل کیږي چې فرمایي،

Then the description of Allah  is taken only from the Qur’ān and as it is mentioned in the Qur’ān. Thus, (the description of His) knowledge is taken from the like of His  saying,

او د ده د ژوند بیان هم د هغه خبرې په شان اخیستل شوی دی چې ده فرمایلي دي،

And the (description of His) life is taken from the like of His  saying,

د (هغه د) قدرت/توانایی [قدرہ] څخه دا خبره اخیستل کیږي، لکه د هغه د فرمان په څیر:

The (description of His) power/ability [qudrah] is taken from the like of His  saying,

او د Allah (سبحانه و تعالى) د اوریدو صفت هم د هغه قول په شان اخیستل شوی دی چې ويې فرمایل:

And the (description of His) hearing is taken from the like of His saying,

او د (هغه د) لیدلو بیان د هغه په شان څخه اخیستل شوی دی چې د هغه ارشاد دی،

And the (description of His) seeing is taken from the like of His  saying,

او د (هغه د) خبرو توصیف د هغه څه څخه اخیستل کیږي لکه د هغه قول:

And the (description of His) speech is taken from the like of His  saying,

او د (هغه د) ارادې [ارادہ] بیان د هغه د فرمان په څیر څخه اخیستل کیږي چې فرمایي،

And the (description of His) Will [irādah] is taken from the like of His  saying,

او د (هغه د) مخلوق توصیف د هغه د فرمان څخه اخیستل شوی دی چې هغه فرمایلي دي،

And the (description of His) Creation is taken from the like of His  saying,

دا صفتونه په مقدس قرآن کریم کې هم ذکر شوي دي، لکه څنګه چې نور صفتونه لکه وحدانیت [wahdaniyya] او ازلي قدم [qidam] ذکر شوي دي. د مسلمانانو ترمنځ دا خبره هېڅ اختلاف نه درلود چې الله یو دی، ازلي دی، ژوندی دی، قادر دی، او دا چې هغه اوري، ويني، خبرې کوي، عالم دی او اراده کوونکی دی.

These attributes have been mentioned in the Noble Qur’ān just as other attributes like divine Unity [wahdaniyya] and Eternal Pre-existence [qidam] have been mentioned. There was no difference between the Muslims that Allah  is One, Eternal, Living, Able and that He Hears, Sees, Speaks, Knowing and excersing Divine Will.

کله چې فلاسفه راغلل او د فلسفې افکار مسلمانانو کې ننوتل، نو د الله ‌ﷻ د صفاتو په اړه د متکلمینو ترمنځ اختلافات راڅرګند شول. معتزله وویل: د الله ‌ﷻ ذات او د هغه صفات یو شی دي. په دې توګه، الله ‌ﷻ په خپل ذات کې ژوندی، عالم او قادر دی. هغه د خپل ذات څخه بهر علم، قدرت یا ژوند نه لري. ځکه که الله ‌ﷻ د خپل ذات څخه بهر یو علم له امله عالم وای، او د خپل ذات څخه بهر ژوند له امله ژوندی وای، لکه څنګه چې انسانانو سره دی، نو دا په حتمي ډول دا پیدا کوي چې یو صفت او یو موصوف، یو حامل او یو محمول وي، او دا د جسمونو (مادي شیانو) حالت دی. او الله ‌ﷻ له دې ډول جسمي انتروپمورفیزم [جسمیت] څخه پاک دی. که وویل شي چې صفت په خپل ذات سره موجود دی، نو به له یو څخه زیات ازلي او قدیم وجودونه ولري، یعنې له یو څخه زیات خدایان به وي. اهل السنت وویل: «الله ‌ﷻ ازلي صفات لري چې د هغه په ذات کې موجود دي. دا صفات نه له هغه څخه بهر دي او نه هغه ته بالکل ورته دي (لا هو ولا غیره).» او د الله ‌ﷻ لپاره د صفاتو لرل په دې ځکه دي چې ثابته ده چې هغه عالم، ژوندی، قادر او نور دي. معلومه ده چې علم، ژوند، قدرت او نور په ټولیز ډول د واجب الوجود د مفهوم څخه بهر یو معنی ښیي. ټول الفاظ په معنا کې یو شان نه دي. دا ممکن نه دی لکه څنګه چې معتزله وايي، چې هغه بې علمه عالم او بې قدرته قادر دی. دا ښکاره ناممکن دی، او دا داسې ده لکه موږ چې ووایو چې یو شی تور دی پرته له کومې تورتیا څخه. نصوصو د هغه د علم، قدرت او نورو لپاره دلیل بیان کړی دی. د دقیقو او ښو کارونو صادرېدل د هغه د علم او قدرت شتون ښیي، نه دا چې یوازې عالم او قادر په نوم ګنل شي. جہاں تک اُس کی صفت کا ازلی ہونا ہے، تو یہ اس وجہ سے ہے کہ اُس کی ذات میں نئی چیزوں کا وجود ناممکن ہے، کیونکہ القدیم الازلی ذات میں کسی نئی چیز کا پیدا ہونا تصور سے باہر ہے۔ اور جہاں تک ذات میں صفات کے قائم ہونے کا تعلق ہے، تو یہ اس لیے ہے کہ یہ وجود کے لازمی تقاضوں میں سے ہے، کیونکہ کسی چیز کی صفت بیان کرنے کا کوئی مطلب نہیں جب تک وہ صفت اُس چیز میں موجود نہ ہو۔ جہاں تک صفات کے "نہ وہ، نہ اُس کے غیر" ہونے کا تعلق ہے، تو اللہ کی صفات خود ذات نہیں ہیں، کیونکہ عقل یہ تقاضا کرتی ہے کہ صفت اُس چیز کے غیر ہوتی ہے جس کی وہ صفت بیان کی جائے۔ وہ ذات سے خارج ایک معنی ہے۔ چونکہ وہ اللہ کی صفت ہے نہ کہ اللہ کے غیر کی، اس لیے وہ کوئی چیز، ذات یا جوہر نہیں بلکہ ذات کا ایک وصف ہے۔ اگرچہ وہ اللہ کی ذات نہیں، مگر وہ اللہ کے غیر بھی نہیں، بلکہ وہ اللہ ہی کی صفت ہے۔ معتزلہ کے مؤقف کے متعلق: اگر ہر صفت کو الگ سے قائم بالذات مانا جائے تو قدیم ہستیوں کی کثرت لازم آئے گی۔ یہ اُس وقت ہوتا اگر صفت خود ایک ذات ہوتی۔ لیکن جب وہ ذات کا وصف ہو، تو ذات کے ایسی صفت سے متصف ہونے سے ذاتوں کی کثرت لازم نہیں آتی، بلکہ ایک ہی ذات کے متعدد اوصاف لازم آتے ہیں۔ اس سے اللہ کی وحدانیت کی نفی نہیں ہوتی اور نہ ہی معبودوں کی کثرت لازم آتی ہے۔ اس طرح اہلِ سنت نے عقلی دلیل سے ثابت کیا کہ اللہ کی صفات اُس کی ذات کے غیر تو ہیں مگر اُس کے غیر نہیں، کیونکہ وصف اپنے موصوف کے غیر ہوتا ہے مگر اُس سے جدا نہیں ہوتا۔ پھر انہوں نے ان ازلی صفات میں سے ہر ایک کا معنی بیان کیا۔ چنانچہ انہوں نے کہا کہ صفتِ علم وہ ازلی صفت ہے جو اُن معلومات کو ظاہر کرتی ہے جن سے وہ متعلق ہے، اور صفتِ قدرت وہ ازلی صفت ہے جو مقدّر کی گئی چیزوں میں اثر انداز ہوتی ہے۔ اور حیات ایک ازلی صفت ہے جو زندہ کی صحت کو لازم کرتی ہے۔ اور قدرت طاقت ہے۔ اور سمع (سننا) ایک ازلی صفت ہے جو سنی جانے والی چیزوں سے متعلق ہے۔ اور بصر (دیکھنا) ایک ازلی صفت ہے جو دیکھی جانے والی چیزوں سے متعلق ہے۔ ان صفات کے ذریعے وہ مکمل ادراک رکھتا ہے، نہ کہ ایسا ادراک جو تخیل یا وہم کے راستے سے ہو، یا حواس کے اثر سے ہو، یا خواہش نفس سے حاصل ہو۔ ارادہ (چاہت) اور مشیئت (خواہش) دونوں حیات کی صفت کے دو مظہر ہیں جو تقاضا کرتے ہیں کہ مقدّر امور میں سے کوئی ایک خاص وقت میں واقع ہو، اگرچہ ان سب (مقدّر امور) پر قدرت یکساں ہے۔ کلام کی صفت ایک ازلی صفت ہے جس کا اظہار اس کلام کے ذریعے ہوتا ہے جسے قرآن کہا جاتا ہے۔ اللہ کلام کرتا ہے، الفاظ کے ساتھ؛ یہ اس کی ازلی صفات میں سے ہے اور حروف و آوازوں کی قسم سے نہیں۔ یہ وہ صفت ہے جو خاموشی اور آفت (نقص) کی ضد ہے۔ اللہ اسی صفت کے ساتھ کلام فرماتا ہے۔ اسی صفت کے ساتھ وہ حکم دیتا ہے، منع کرتا ہے، خبر دیتا ہے؛ اور جو کوئی حکم دیتا، منع کرتا یا خبر دیتا ہے، وہ اپنے اندر ایک معنی کا اظہار کرتا ہے۔

هغه چې د دوی په نظر دا معنا لري

Which according to them means

ځینې یې وایي:

Some of them say:

دوی همدا هم وایی:

They also say:

څوک چې د عقل په اړه داسې نظر ولري، د دې کار کې شک نشته چې هغه به په دې مسئلو کې ځان ته آزادي ورکړي. نو دوی په نظري توګه مختلف مسلې سره ترتیب کړې او داسې یوه پایله یې راوتلې چې حقیقت کې نه وه. او دوی د ځانونو په اړه وویل چې دوی دا پایله په خپل عقل سره پوه شوي دي. په پایله کې، د دوی لپاره عقلي مطالعې هیڅ داسې حد نه درلود چیرې چې ودرېږي. دوی کولی شول چې په هر ډول مطالعه کې ژور ننوځي او داسې پایلو ته ورسیږي چې هغې ته یې عقلي مطالعه او عقلي پایلې ویلې. له همدې امله، د معتزله دا ویل عجیب نه دي چې:

The one who carries such an understanding regarding the mind, it would not be strange for him to give himself a free reign in these matters. So they arranged, theoretically, various issues and came out with a result that did not exist. And they said regarding themselves that they came to comprehend this result with their mind. Consequently, the rational study for them did not have a limit at which it stopped. They could dive into any study and arrive at results which they called a rational study and rational results. Therefore, it is not strange that the Mu'tazila would say:

دوی دا یو عقلی تحقیق او عقلی نتیجه وګڼله۔

They considered that to be a rational investigation and a rational result....

او اهل السنت په عین حال کې وایي چې د الله تعالی د قدرت تعلق د مقدَّر شوې خبرې سره نه قدرت بدلوي او نه دا د مخلوق شي جوړوي. دا ځکه چې قدرت د مخلوق کیدو سبب هغه بدلون دی چې په قدرت کې راځي، نه هغه بدلون چې په مقدَّر شوې خبره کې راځي. دوی دا د عقلي څېړنه او عقلي پایله ګڼلې ده... دا ځکه چې عقل د دوی په نزد روح یا یوه طبیعي غریزه ده چې د بدیهي معلومو خبرو پیژندنه پکې شامله وي. له همدې امله دوی عقل ته اجازه ورکړه چې هرڅه وڅیړي. که دوی د عقل حقیقي معنا په ریښتیا سمه پوهیدلي وای، نو دا ګمان پر بنسټ کیدونکې څېړنې او پایلې ته به نه بوخیدل، چې د شتون په اړه یې څه ډاډ نه وو. دا یوازې داسې خبرې وې چې د نورو مسایلو څخه راوتلې وې، او دوی یې عقلي حقایق نوم کېښود.

And the Ahl as-Sunnah say at the same time that connecting the ability of Allah  with the decreed matter does not make the qudra (ability) change and nor does it make it a created thing. This is because what makes the qudra created is change in the qudra and not the change in the decreed matter. And they considered that to be a rational investigation and a rational result.....this is because the mind according to them, was the soul or an instinct followed by knowledge of things known by necessity. Therefore they allowed the mind to investigate everything. Had they truly understood the meaning of the mind they would not have involved in these suppositional investigations and results which are not known to exist. These were just things from other matters which followed and they called these rational truths.

په دې زمانه کې د عقل معنی زموږ لپاره روښانه ده. موږ پوهیږو چې ترڅو هغه شیان چې د عقل د مطالعې لپاره ضروري دي موجود نه وي، نو دا ښه بحث نشي ګڼل کېدای. او په داسې حالت کې، جائز نه ده چې موږ ځان ته د مطالعې اجازه ورکړو. موږ پوهیږو چې عقل...

The meaning of the mind is clear to us in this age. We realise that as long as the things which are necessary for the mind to conduct a study are not available then we cannot call it a rational discussion. And in such a case, it is not allowed to permit ourselves to study. We know that the mind is

هر عقلي بحث بايد څلور شيان ولري: لومړی، عقل؛ دوهم، حواس؛ دريم، واقعیت؛ او څلورم، هغه پخوانۍ معلومات چې دې واقعیت پورې اړه لري. که له دې څلورو شيانو څخه يو هم موجود نه وي، نو هيڅ عقلي بحث ممکن نه دی. که څه هم د منطق پر بنسټ بحث کېدای شي، او تخيل او ګومان هم کېدای شي. خو دا ټول هيڅ ارزښت نه لري، ځکه دوی د ذهن د پوهې لاندې نه راځي او نه د ذهن پوهه د خپل سرچينې په اړه پکې راځي. نو علم الکلام پوهانو (المتکلمون) د عقل د معنا نه پوهېدل، په همدې سبب يې په ډېری داسې بحثونو کې ځان ازاد پرېښود چې حس نه کېږي، او پرې دوی د پخوانيو معلوماتو هم نه درلودل.

Every rational discussion must have four things first, a brain, second, the senses, third, the reality and fourth, the previous information relating to this reality. If one of these four things is missing, there can be no rational discussion at all. Even though it is possible to have a discussion based on logic and it is possible for there to be imagination and supposition. None of this has any value, because it does not come under the comprehension of the mind or the mind's comprehension of its source. So the scholastics [Mutakallimūn's] lack of understanding of the meaning of the mind made them give themselves a free reign in many discussions which cannot be sensed, further they did not have any previous information reagarding them.

د متکلمینو لخوا د عقلي بحث په برخه کې د قرآن د طریقې او فلاسفه‌وو د طریقې ترمنځ توپیر نه کول، دا ځکه دي چې قرآن د الهیاتو بحث کړی دی او فلاسفه‌وو هم د الهیاتو بحث کړی دی. د فلاسفه‌وو د الهیاتي بحث په برخه کې دا دی چې فلاسفه‌وو د مطلق وجود په اړه څیړنه کړې ده، هغه څه چې د هغه د ذات لپاره ضروري دي. دوی کائنات نه، بلکې د کائناتو تر هغې خوا پورې څیړنه کړې ده. دوی د خپلو منطقي مقدمو سره د دلیلونو ترتیب پیل کړ، او له دې دلیلونو څخه یې نتیجې ترلاسه کړې. بیا یې له دې نتیجو څخه نورې نتیجې اخیستې. دوی په دې ډول روان وو، تر دې چې د دې ذات د حقیقت او د دې ذات د اقتضا په اړه هغه څه ته ورسیدل چې دوی یې حق ګڼل. دوی ټول، سره لدې چې په خپل څیړنه کې مختلف پایلو ته رسیدلي، یوه طریقه تعقیب کړه، هغه د ماورائي شیانو بحث دی، د دلیلونو قایمول چې د ظني فرضیو یا نورو دلیلونو او د هغو نتیجو لامل کیږي چې دوی یې یقیني ګڼلې او په هغې باور یې درلود.

As for the scholastics [Mutakallimūn] not distuinguishing between the method of the Qur’ān from the method of the philosophers in the rational discussion, this is because the Qur’ān discussed theology and the philosophers discussed theology. As for the theological discussion of the philoshopers, it is that the philosphers looked into the Absolute Being and whatever was necessary for its Essence. They did not study the universe but what was beyond the universe. They began to arrange proofs with their logical premises and from these proofs they arrived at results. Then they derived other results from these results. They proceeded in this manner until they arrived at what they considered to be the truth of this Essence and the requirement of this Essence. All of them despite arriving at different results in their study, they followed one method which is the discussion of the supernatural, establishing proofs resulting in speculative assumptions or other proofs and arriving at results they considered definite and believed in.