شوری یا رایې اختیارول د خلیفه، امیر، یا هر هغه چا لخوا کیدای شي چې واک لري، که هغه مشر، قائد یا مامور وي، ځکه دوی ټول امیران دي. یا دا کار د میاړو ترمنځ هم کیدای شي، د الله تعالی د دې ارشاد له مخې:

The shura or the adoption of an opinion can be undertaken by the Khalifah, ameer, or anyone who has authority whether he is a chief, leader or official, as they are all ameers. Or, it can take place between spouses due to His  saying:

د حاکمانو یا مشرانو ته نظر وړاندې کول، که دا قاضي وي، مشر وي یا بل څوک، دا په حقیقت کې د نصیحت (نصيحه) له لارې ترسره کېږي. دا یو جائز کار دی چې د مسلمانانو مشرانو او عامو خلکو ته وړاندې کېږي. خو د یو مشر لخوا د خلکو نظر غوښتل، که قاضي وي، امیر وي یا ولسمشر، دا یوه مبهمه موضوع ده، په ځانګړې توګه له هغه وخت راهیسې چې د ډیموکراسۍ مفکورې خپریدلې او د ډېرو مسلمانانو ذهنیت یې نږدې فاسد کړی دی. د نظر غوښتلو ته په اسلام کې "شورا" او "تشاور" ویل کېږي. ځکه چې د مسلمانانو او غیر مسلمانانو څخه څرګند شوی نظر اورېدل جائز دي، ځکه چې رسول الله ﷺ هغه نظر ومانه چې د حلف الفضول کې شامل و، کله چې ويې فرمایل: ...

As for putting forth an opinion to a person in authority, whether he was a judge, leader etc, this is clearly an issue performed by way of giving advice (nasiha). It is a legitimate matter that is presented to the leaders of the Muslims and the masses. As for the referring of a person in authority to adopt an opinion of the people, whether he was a judge, ameer, or president, this is an object of ambiguity especially after concepts of democracy have spread and have almost corrupted the mentality of many Muslims. The seeking of an opinion is what is termed in Islam as: ‘Shura’ and ‘tashawur’. Since it is permitted to listen to an opinion expressed by Muslims and non-Muslims because the Messenger  accepted the opinion that was included in the hilf al-fudul (fudul confederacy), where he said:

که اگرچه دا د مشرکانو یوه نظر وه، خو مشوره غوښتل د مسلمانانو پرته د بل چا حق نه دی، یعنی شوری د مسلمانانو پرته د هیچا حق نه دی، ځکه الله تعالیٰ رسول ﷺ ته خطاب کړی او فرمایي:

Even though it was an opinion of the Mushrikin yet seeking of an opinion cannot be for anyone except for the Muslims that is, shura is not a right of anyone except the Muslims because Allah  addressed the Messenger  saying:

یعنی مسلمانان۔ او الله تعالیٰ فرمایي:

i.e, the Muslims. And He  says:

یعنی، مسلمانان. دا ځکه چې لومړۍ آیت وايي:

i.e, the Muslims. This is because the first ayah says:

دا مشوره چې د رسول الله ﷺ لخوا ورکول شوې، د مسلمانانو پرته بل چا لپاره نشي کیدای۔ دوهمه آیت وايي:

This consultation by the Messenger  cannot be for anyone except the Muslims. The second ayah says:

دا نشي کیدای چې دا د مسلمانانو پرته د بل چا بیان وي. نو شورا یوازې د مسلمانانو تر منځ ده. د مسلمانانو تر منځ د شورا عمل کول یوه معروفه خبره ده. دا د عزتمن قرآن کریم او د مقدس حدیثونو او د مسلمانانو په خبرو کې ذکر شوې ده. روایت شوي دي چې ابو هریره رضي الله عنه وویل:

This cannot be a description of anyone other than the Muslims. Therefore shura is specific to Muslims with each other. Practising shura amongst Muslims is a well-known matter. It has been mentioned in the noble Qur’ān and sacred hadīth and in the sayings of the Muslims. It has been narrated that Abu Hurairah  said:

او همدارنګه روایت شوي چې الحسن وویل:

It has been narrated also that al-Hasan  said:

د مشورې یا تشاور غوښتنه چې د قرآن کریم او حدیث په متن کې ثابته ده. خو ډېری خلک دا نه پوهیږي چې د کومو مسلو په اړه مشوره یا تشاور کېدای شي؟ يعنې په کومه مسله کې رايه اخيستل کېږي؟ بيا د دې رايې حکم څه دی؟ آيا د اکثريت رايې ته تسليم کېدل پکار دي، که حق وي که باطل؟ يا که په غږ کې يې وي، هغه بايد سم رای ومني، که دا د اکثريت رای وي يا د اقليت يا يو کس رای وي؟

So seeking of an opinion is tashawur or shura which is proven in the text of the Qur’ān and the hadīth. However what many people do not know is; in what issues can there be a shura or tashawur ? i.e, in which issue is an opinion adopted ? Then, what is the rule on this opinion. Should it be adopted according to the opinion of the majority irrespective of right or wrong? Or, is he obliged to adopt the correct opinion irrespective of whether it is the opinion of the majority or minority or a single person?

په دې کې چې یو ځواب سم درک شي، دا ناگزیره ده چې د نظر حقیقت لکه څنګه چې دی او څه دی، ښه پوه شو، او د نظر غوښتنې په اړه ذکر شوي تفصیلي شرعي دلیلونه وپیژنو، او دا دلیلونه د نظر په حقیقت باندې د شرعي اړخ څخه پلي کړو.

In order to comprehend the answer, it is inevitable that we understand the reality of the opinion as it is and what it is and understand the detailed Sharī’ah evidences mentioned about seeking of opinions and apply these evidences on the reality of an opinion from a legislative perspective.

په دنیا کې موجودو نظرونو حقیقت څلورو ډولونو ته محدود دی، له دې څخه زیات نه دي. په دنیا کې هر نظر یا دا څلور نظرونه یو دی یا له دې څخه منشعب دی یا د دې څخه یو لاندې شامل دی. دا څلور ډوله نظرونه دا دي:

As for the reality of opinions existent in the world they do not number more than four types only. Any opinion in the world is either one of these opinions or it has branched out from or classified under one of them. The four types of opinions are:

لومړی: یا حکم د شریعت یو حکم دی، یعنی د شرعي نظر (قانوني نظریې) په توګه.

First: Either the hukm is a Sharī’ah rule that is, legislative opinion.

دويم: د يوې ځانګړې مسئلې تعریف، یا د شرعي تعریف لکه د حکم شرعي تعریف، یا د یوې واقعیت تعریف، لکه د "عقل"، "ټولنې" او نورو داسې شیانو تعریف.

Second: Being the definition of a certain issue. Either a Sharī’ah definition such as the definition of what a hukm shar’i is or the definition of a reality, such as the definition of the ‘mind’, ‘society’ and other such things.

دريمه: دا هغه نظر دی چې د يوې موضوع په اړه يو فکر ښيي، يا د يوه تخصصي مسئلې په اړه يو فکر ښيي چې د متخصصينو او پوهانو لخوا پوهيږي.

Third: It is an opinion which indicates a thought in a subject or it indicates a thought in a technical matter which is understood by specialists & experts.

او هغه وایی:

And he  says:

دا خبره عمومي ده. نو "امر" کلمه چې ده، د مسلمانانو کارونو ته یو عمومي نوم دی، چې ټولو کارونو ته شامله ده. په "الامر" کې الف لام د جنس لپاره دی، یعنې د کارونو د ټولګي لپاره. عمومي شی تر هغې عمومي پاتې کیږي څو چې د هغه د ځانګړتیا لپاره دلیل نه وي. او دلته داسې هیڅ دلیل نشته چې شوریٰ کومې ځانګړې کارونې پورې تړلې وي. له همدې امله دا د ټولو کارونو لپاره عمومي نوم پاتې کیږي.

The speech here is general. So the word ‘matter’ means the affairs of the Muslims, which is a general designation for all affairs. And in the word ‘al-amr’ (the matter), the definite article (alif lam) is generic i.e, to the category of affairs. The general thing remains general as long as there is no evidence to specify it. And here there is no evidence to specify shura to anything. Therefore, it remains of general designation for all affairs.

د شوری له لارې د یوې نظریې د پیروي د واجب کیدو په اړه، یعنې آیا د اکثریت نظر د حق یا باطل له پامه غورځولو سره هم غوره دی، یا نظر یوازې د سموالي له مخې غوره گڼل کیږي او د اکثریت ته هیڅ پام نه اړول کیږي، بې شکه داسې نصوص شتون لري چې ښیي د اکثریت نظر باید ومنل شي او پرې عمل وشي. او داسې نصوص هم شتون لري چې ښیي د اکثریت نظر نه باید ومنل شي، بلکې دا حق په مشر کې دی چې د اکثریت له موقف پرته هغه څه ترسره کړي چې پرېکړه یې کړې ده. پیغمبر ﷺ ابوبکر او عمر ته وویل:

With regards to the obligation of following an opinion which is sought by the Shura, that is, whether the majority opinion is preferred irrespective of right or wrong or the opinion is preferred in terms of its correctness without taking notice of the majority being given any consideration, certainly, there are texts which indicate that the opinion of the majority should be adopted and complied with. And there are texts which indicate that the opinion of the majority should not be adopted, rather it gives the person in authority the right to execute what he has decided irrespective of the majority position. The Messenger PBUH said to Abu Bakr and ‘Umar:

او هغه د احد په ورځ د اکثرو رایې ته غاړه کیښوده. الله ﷻ رسول ته فرمایي Note: the text says "Allah says to the Messenger" — the Prophet Muhammad is mentioned, so ﷺ follows "رسول". Per the rules, ﷺ is written after mentions of the Prophet, and Allah is not given an honorific symbol. Corrected version: او هغه د احد په ورځ د اکثرو رایې ته غاړه کیښوده. الله فرمایي رسول ته ﷺ

And he  complied with the opinion of the majority in Uhud. Allah  says to the Messenger 

څرنګه چې باید وپوهیږو چې کله د اکثریت رایه منل واجب دی او کله نه، نو لومړی باید هغه دلیلونه وڅیړو چې په قرآن کریم او حدیث شریف کې راغلي دي، او بیا دغه دلیلونه په نړۍ کې موجودو نظرونو باندې تطبیق کړو.

In order to arrive at an understanding of when it is binding to adopt the opinion of the majority and when it is not binding we must examine the evidences which are mentioned in the Qur’ān and hadīth first, and then apply these evidences on the existing opinions in the world.

په هغو دلیلونو کې چې قرآن کریم کې ذکر شوي دي، دوه آیتونه دي. لومړی یې د الله تعالی قول دی:

As for the evidences mentioned in the Qur’ān, there are two ayats. The first is His  saying:

دا د الله ﷻ له لوري څخه د هغه د پیغمبر ﷺ ته یو حکم دی چې مسلمانانو ته مراجعه وکړي او د دوی رائې ترلاسه کړي. په هرصورت، الله ﷻ هغه ته د رائې د غوره کولو حق ورکړ. نو هغه د همدې آیت په بشپړولو کې وفرمایل:

It is an order from Allah  to His Messenger  to refer to the Muslims to obtain their opinion. However, Allah  gave him  the right to choose the opinion. So He  said in completion of the same verse:

یعنی، کله چې د شورا (مشورې) څخه وروسته یو کار باندې پریکړه وکړئ، نو بیا د الله تعالیٰ باندې توکل وکړئ، او خپل کار په ښه او مناسب ډول سرته ورسوئ. او الله تعالیٰ فرمایي: ﴿فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ﴾ "کله چې ته (واحد) پریکړه وکړې" (عزمت) او نه "کله چې تاسو (جمع) پریکړه وکړئ" (عزمتم). او د دویم آیت په اړه، د الله تعالیٰ فرمان:

i.e, after you have decided on a matter after consultation (shura), then put your trust in Allah  in carrying out your matter in the most sensible and appropriate manner. And He  said: “When you (singular) took a decision” (‘azamta) and not when “you (plural) took a decision” (‘azamtum). As for the second verse, His  saying:

هغوی خپل ځان ته پرېږدي، مګر پدې اړه یو بل سره مشوره کوي. دا د شورا د عمل تشویق کوي. همدارنگه دا خبره مجمل (لنډه او دوه مانا لرونکې) ده، له همدې امله باید سنت ته مراجعه وکړو، ترڅو وګورو چې په هغه کې د پیغمبر ﷺ د خبرو او عملونو څه داسې شی شتون لري چې د مجمل معنا روښانه کړي.

heir own but consult each other about it. It encourages the practise of consultation (shura). Also the saying is ambivalent (mujmal), therefore, we need to refer to the Sunnah to see if there is anything there in terms of the sayings and actions of the Messenger  which will elucidate the ambivalent meaning (mujmal).

د رسول الله ﷺ د وینا او کړنو ته په رجوع سره موږ ومومو چې هغه ابوبکر او عمر ته وویل:

By referring to the sayings and actions of the Messenger  we find that he  said to Abu Bakr and ‘Umar:

هغه خپل ځان پابند کړ چې د هغه څه خلاف عمل ونه کړي چې دوی پرې موافقه کړې وه. نو دلته رسول الله ﷺ څرګنده کړه چې کله دوه کسان وي او هغه یو وي، نو د اکثریت رایې ته مخالفت نه باید وشي.

He  obliged himself not to go against what they have agreed upon, So here the Messenger  demonstrated that the opinion of the majority should not be opposed when they are two persons and he is one.

او موږ دا هم مومو چې رسول الله ﷺ د احد د جنګ په ورځ د مسلمانانو او هغو کسانو څخه چې د مسلمانۍ ډډه کوله، د رايو خاوندان راټول کړل، او بيا يو بل سره مشوره وکړه. نبي ﷺ دا رايه ونيوله چې په مدينه کې پټ شي او قريشو ته اجازه ورکړي چې بهر پاتې شي. د منافقينو مشر عبدالله بن ابي بن سلول هم د همدې رايې وو، او دا د مشرو صحابه‌ګانو رايه وه. د ځوانو غيرتمنو کسانو رايه، چې بدر ته نه وو حاضر شوي، دا وه چې دښمن ته ووځو. نو اکثريت ځوانانو ته ماتې ورکوله. نو د رسول الله ﷺ د ځوانانو رايې ته غاړه کېښوده او د اکثريت رايې ته يې تابعداري وکړه. پس دا پېښه دا ښيي چې هغه ﷺ د اکثريت رايې ته تسليم شو او د دوی په رايه يې عمل وکړ، او خپله رايه او د مشرو صحابه‌ګانو رايه يې پريښوده، ځکه چې دوی اقليت وو. نو کله چې خلکو پښېمانۍ ښکاره کړه او وويل: "موږ رسول الله ﷺ ته اړ کړ چې زموږ رايې ته تابع شي، او موږ دا حق نه درلود." نو دوی هغه ﷺ ته ورغلل او وويل:

We also find that the Messenger  on the day of the battle of Uhud brought together the people of opinion from those amongst the Muslims and those who pretended to be Muslims and then they consulted each other. The Prophet  took the opinion that they should take refuge in Madina and force the Quraysh to stay outside. The head of the Munafiqin (hypocrites) ‘Abdullah ibn Ubay ibn Salul was of this opinion. And this was the opinion of the senior companions. The opinion of the zealous youth who had not witnessed Badr was to go out to confront the enemy. The majority then appeared to be on the side of the youth. So the Messenger of Allah  yielded to their opinion and followed the opinion of the majority. So this incident indicates that he  gave in to the opinion of the majority and acted according to their opinion and he left his own opinion and that of the senior companions because they were the minority. So when the people began to regret and said: “We have forced the Messenger of Allah  to follow our opinion and we do not have that right.” They went to him  and said:

پیغمبر ﷺ د دوی غوښتنه رد کړه چې د هغه او د مشرو صحابه‌وو د رایې ته بېرته راشي، او هغه په دې ټینګار وکړ چې د اکثریت رایې ته غاړه کیښودل کیږي.

The Prophet  refused their request to go back to his opinion and that of the senior companions and he continued to insist on compliance with the opinion of the majority.

مګر موږ هغه په بدر کې هم وینو، چیرې چې هغه د سم رایې سره موافقه وکړه او کله چې هغه د یوې رایې حق ومونده، نو په یوه رایه یې قناعت وکړ۔ کله چې د الله رسول ﷺ او هغه سره مسلمانان د بدر د نږدې چینې په ځای کې راکوز شول، نو الحباب بن المنذر هغه ځای ښه ونه ګاڼه۔ هغه رسول الله ﷺ ته وویل:

However, we see him  also in Badr where he complied with the correct opinion and he was satisfied with a single opinion when he found the opinion to be true. When the Messenger of Allah  and the Muslims with him came down at the nearest spring of Badr, al-Habbab ibn al Munzir did not like that place. He said to the Prophet :

په دې حدیث کې پیغمبر ﷺ خپله رایه ورکړه او د اکثریت رایې ته یې مراجعه نه کړه، بلکې هغه سمه رایه یې اختیار کړه. هغه دې ته راضي شو چې د یوه کس څخه یوه داسې موضوع ومني چې خپله رسول ﷺ یې ویلي وو: «د رایې، جنګ او ستراتیژۍ مسئله ده»۔ بیا موږ د حدیبیې په غزوه کې رسول ﷺ وینو چې هغه یوازې په خپله رایه ودرید او د ابوبکر او عمر رایه یې رد کړه۔ سربیره پر دې، هغه د مسلمانانو رایه هم رده کړه او دوی یې د خپلې رایې منلو ته مجبور کړل، سره لدې چې دوی په خپه او شکایت کې وو۔ هغه ورته وویل:

In this hadīth the Prophet  left his opinion and he did not refer to the opinion of the majority but followed the correct opinion. He was content to adopt it from one person about a subject the Messenger  himself said was: “a matter of opinion, war and strategy.” Then we find the Messenger  in the expedition (ghazwa) of Hudaybiya that he stuck to his opinion single handily and he rejected the opinion of Abu Bakr and ‘Umar. Furthermore, he rejected the opinion of the Muslims and forced them to comply with his opinion despite their anger and grievances. He told them:

له دې څلورو احادیثو څخه موږ دا موندو چې رسول ﷺ یوازې خپل نظر ته ټینګ پاتې شو او نورو ټولو نظرونو ته یې شا واړوله. موږ دا هم وینو چې هغه ﷺ سم نظر ته رجوع کوي، یوازې د یوه کس نظر منې او خپل نظر پرېږدي، او د خلکو نظر ته اصلاً مراجعه نه کوي. موږ دا هم وینو چې هغه ﷺ د اکثریت نظر سره موافقت کوي او داسې خبره کوي چې دا ښيي چې د اکثریت نظر ته باید مراجعه وشي او په هغه مخالفت نه کیږي. که موږ دا احادیث او هغه حالات چې په کې راغلي په غور وګورو، نو وینو چې نبي ﷺ د شریعت دلیل، یعنې وحي ته په حدیبیه کې رجوع وکړه، په بدر کې سم نظر ته رجوع وکړه، خو په احد کې د اکثریت نظر ته رجوع وکړه، او موږ دا هم وینو چې هغه ﷺ د ابوبکر او عمر ؓ په نظرونو اعتراض نه کاوه. د نبي ﷺ کړنې او خبرې په درې حالتونو کې لنډیز کیدای شي: لومړی، د دلیل د قوت ته رجوع کول لکه څنګه چې هغه څوک چې له دلیل څخه استنباط کوي یې ویني، نه دا چې خلک یې څنګه ویني. دویم، د سم ته رجوع کول د اکثریت د نظر په پام کې نه نیولو سره، او حتی هغې ته اصلاً پام نه کول. دریم، د اکثریت نظر ته رجوع کول، پرته له دې چې سم وو که نه، څرګنده دا چې د سمۍ اړخ یې بیخي له پامه غورځولی.

From these four ahadīth we find that the Messenger  held on to his opinion solely and rejected all other opinions, We also find him referring to the correct opinion and adopting the opinion of a single person alone whilst leaving his own opinion and not referring to the opinion of the people at all. We also find him complying with the majority opinion and making a statement which indicates that the opinion of the majority should be referred to and not opposed. If we scrutinise these ahadīth and the context in which they came we find that the Prophet  referred to the Sharī’ah evidence, that is, the wahy (revelation) in Hudaybiya and that he  referred to the correct opinion in the battle of Badr but referred to the majority in Uhud, and we also find him not objecting to the opinions of Abu Bakr and ‘Umar. The Prophet’s  action and sayings can be summed up in three situations: First, referring to the strength of the evidence as perceived by the one who deduces from it and not how the people perceive it. Second, referring to what is the correct irrespective of the opinion of the majority and not even giving it any consideration at all. Third, referring to the majority opinion regardless of whether it was right or not, infact neglecting the aspect of rightness completely.

کله چې موږ دا درې قواعد، چې د پیغمبر ﷺ له عمل او وینا څخه استنباط شوي دي، د نړۍ د موجودو نظریاتو د حقیقت پر وړاندې پلي کوو، نو دا څه موندو:

When we apply these three rules which have been deduced from the action and saying of the Prophet  on the reality of the existing opinions in the world we find the following:

لومړی- شرعي حکم یوازې د دلیل د قوت پر بنسټ بدلیدای شي. دا ځکه چې رسول ﷺ یوازې هغه څه غوره کړل چې په وحي نازل شوي وو، او نورو ټولو څیزونو ته یې په بشپړ ډول انکار وکړ. هغه ﷺ وفرمایل:

Firstly- The Sharī’ah rule is outweighed only on the basis of the strength of the evidence. This is because the Messenger  only preferred what was sent down by revelation and absolutely rejected everything else. He  said:

شرعی دلیل صرف قرآن و سنت ہیں، اور ہر وہ چیز جس پر قرآن و سنت دلالت کریں کہ یہ وہ معاملہ ہے جس پر اللہ کا حکم یا ممانعت لاگو ہوتی ہے۔ دلیل کی قوت وہ نہیں جو لوگ سمجھتے یا متعین کرتے ہیں، بلکہ دلیل کی قوت صرف اس کے مطابق ہے جو اس سے استدلال کرنے والا (مستدِل) اخذ کرتا ہے، چاہے یہ استنباط کا طریقہ اور اس کی تعریف اس کی اپنی فہم ہی کیوں نہ ہو، بشرطیکہ وہ دلیل کے مشابہ (شبہۂ دلیل) پر اعتماد کرے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ قوۃ الدلیل لوگوں کے درمیان مختلف ہوتی ہے، کیونکہ شرعی دلیل کے بارے میں ان کے تصورات مختلف ہیں اور عربی زبان و شریعت کو وہ جس طرح سمجھتے ہیں اس میں بھی فرق ہے۔ دلیل کی قوت کا مطلب صرف حدیث کی قوت (صحت) نہیں ہے، بلکہ قرآن ہو یا سنت، دلیل کی قوت معنی (درایت)، روایت، فہم اور اعتبار کے لحاظ سے ہوتی ہے، اور اس بارے میں مسلمانوں کے درمیان کوئی اختلاف نہیں۔

The Sharī’ah evidence is the Qur’ān and Sunnah only and whatever the Qur’ān and Sunnah indicate as an evidence because it is the matter upon which the order or prohibition of Allah  applies. The strength of the evidence is not what the people perceive or what they define and understand it to be. Rather, the strength of the evidence is only according to what the one who educes (mustadill) it , even if this sense of deduction was his own understanding and the definition was his own, as long as he relied on the semblance of an evidence (shubhat dalīl). This is because the quwwa addalīl (strength of the evidence) differs among people due to their disparate perceptions of the Sharī’ah evidence itself and due to the manner in which they understand the Arabic language and the Sharī’ah. The strength of the evidence does not mean the strength (authenticity) of the hadīth only. Rather, the strength of the evidence, whether it be the Quran or the Sunnah, is in terms of the meaning (diraya), narration (riwaya), understanding (fahm) and consideration (i’tibar) and there is no difference among the Muslims about this.

دویم: هغه رأی چې د یوه موضوع په اړه فکر څرګندوي، د حق له پلوه ترجیح لري، د بیلګې په توګه د احیاء مسئله. آیا دا به د فکري لوړتیا له لارې تحقق مومي یا د اقتصادي لوړتیا له لارې؟ یا دا چې نړیوال وضعیت د یوې دولت یا بلې دولت په ګټه دی؟ آیا داخلي او نړیوال وضعیت د سیاسي اقداماتو یا نظامي اقداماتو په ترسره کولو لپاره مناسب دی، د سیاسي عمل سربیره، یا مناسب نه دی؟ په دې ټولو شیانو کې مراد سم رأی دی، ځکه چې دا هر ډول کټګورۍ وي، دا د رسول ﷺ د دې قول لاندې راځي:

Secondly - The opinion which indicates a thought about a subject, is outweighed from the angle of what is right , for eg, the issue of revival. Will it be realised by an intellectual elevation or through an economic one? Or, is the international situation favourable to a particular state or another? Is the internal and international situation suitable for the undertaking of political actions or military actions in addition to the political action or are they not suitable. In all of these things what is referred to is the correct opinion. Because, whatever category they may be, they fall under the saying of the Messenger :

د سمې نظر ته داسې اشاره کېږي لکه څنګه چې پیغمبر ﷺ د حباب بن منذر نظر ته اشاره وکړه. حباب دغه ځای ښه پېژندل، نو پیغمبر ﷺ د هغه تجربې ته مراجعه وکړه. له همدې امله، په فني نظر کې د سمې نظر ته اشاره کېږي.

The correct opinion is referred to just as the Prophet  referred to the opinion of al-Habbab ibn al-Munzir. Al-Habbab was familiar with that place, so the Prophet  referred to his experience. Therefore, in the technical opinion reference is made to the correct opinion.

تېرېدې دريمه: هغه رأي چې د کار کولو لامل کېږي، د اکثرو رأي غوره ګڼل کېږي. ځکه چې پېغمبر ﷺ په احد کې د اکثرو رأي ومانه او له مدینې بهر ووت، با وجود دې چې دی دا رأي غلط ګڼله. همداسې لوی صحابه ﷺ مخالف نظر درلود، ځکه دوی د پېغمبر ﷺ هغه نظر ساتلی وو چې باید په مدینه کې پاتې شي. له دې سره سره پېغمبر ﷺ هماغه رأي ته عمل وکړ، یعنې له مدینې بهر ووت، ځکه چې اکثر کسان په دې رأي وو. نو د رسول الله ﷺ دا عمل د هغه خبرې معنا روښانه کوي چې ابوبکر ﷺ او عمر ﷺ ته یې وفرمایله:

Thirdly – In case of the opinion which leads to undertaking an action, the opinion of the majority is preferred. Because he  complied with the majority opinion in Uhud and he went outside of Madina even though he saw this opinion as mistaken. Likewise, the senior companions took a contrary view because they held the Prophet’s view that they should remain in Madinah. Despite this the Prophet  acted according to this opinion which was to go outside Madinah because the majority were of this opinion. So this action of the Messenger of Allah  clarifies the meaning of his statement to Abu Bakr  and ‘Umar :

دا د هغه رایې په اړه ده چې د هغې عین ډول د احد په قضیه کې دی، یعنې هغه رایه چې د یوې عملي کړنې کولو ته رهنمايي کوي. نو هر هغه رایه چې د یوې عملي کړنې کولو ته لار هواروي، په دې کې اکثریت ترجیح لري، لکه د یو مشر په ټاکنه کې، د والي (والي) د لرې کولو په اړه، یا د یوې پروژې د پریکړې په اړه او نور. دا واجب دی چې د اکثریت رایه منل شي او دا پابند کوونکې ده، پرته له دې چې سمه وه که ناسمه.

This is regarding the opinion over the same category as in the case Uhud that is, an opinion which leads to the undertaking of an action. So in any opinion which leads to the undertaking of an action, the majority is preferred such as in the election of a leader, or the removal of a governor (wali) or to decide on a project etc. It is incumbent that the majority opinion be adopted and that is binding irrespective of whether it was right or wrong.

د دنیا د آراوو د حقیقت په اړه د دلیلونو په پلي کولو سره دا څرګنده شي چې پابند رای، یعنې هغه رای چې په کې د اکثریت رای غوره ګڼل کیږي، د احد د پیښې په څیر په همدې ډول دی. دا د «المشورة» له ډلې ده چې د هغه ارشاد کې راغلې دی: «که دواړه په یوه مشوره متفق شئ...»۔ دا هغه رای دی چې کوم عمل ته لاره هواروي. له دې پرته بل هر څه پابند نه دی او د اکثریت رای پر بنسټ عمل کول واجب نه دي. نو پابند رای، یعنې هغه رای چې په کې د اکثریت رای غوره ګڼل کیږي، د هغو عملونو په یوه ډول پورې محدود دی چې په دنیا کې شتون لري، یعنې هغه رای چې د ترسره کیدونکي عمل په اړه بحث کوي. د دې پلي کېدو څخه دا هم څرګندیږي چې د شرعي حکم لپاره او هغه رای لپاره چې یو فکر یا فني موضوع ته لاره هواروي، په دواړو صورتونو کې د اکثریت رای ته پام نه کیږي. د شرعي حکم لپاره یوازې د دلیل پیاوړتیا په پام کې نیول کیږي. او هغه رای کې چې یو فکر یا فني موضوع ته لاره هواروي، یعنې د هغه ډول رای چې جنګ یا ستراتیژي ده، یوازې سم رای ته پام کیږي او نور هیڅ نه.

After the application of the evidences on the reality of opinions in the world it becomes clear that the binding opinion i.e, in which the majority is preferred, is of the same category as in the case of Uhud. It falls under the ‘al-mashura’ mentioned in his  saying: “If both of you agree on a mashura...” It is the opinion which leads to the undertaking of an action. Anything besides that is not binding and it is not obligatory to act upon based on the view of the majority. Thus, the binding opinion that is, in which the majority opinion is preferred, is restricted to one type of the actions that exist in the world which is the opinion that discusses the action which needs to be performed. Due to this application it also becomes clear that for the Sharī’ah rule and the opinion which leads to a thought or a technical matter no attention is given to the majority opinion in both cases. For the Sharī’ah rule, only the strength of the evidence is taken into account. And in the opinion which leads to a thought or technical matter i.e, which is of the type of opinion, war or strategy, only the correct opinion is given attention and nothing else.

همدا هم یو دلیل دی۔

is also an evidence.

پرسش دا ده چې حق څرګندوونکی کوم دی او د چا نظر ترجیح لري؟ موږ دا بیان کړی دی چې د شریعت په احکامو کې د دلیل قوت ترجیح لري، او هغه نظر چې عمل ته لاره هواروي کې د اکثریت نظر ترجیح لري. او هغه نظر چې فکر ته لاره هواروي، یعنې اصطلاحي مسایل او تعریفي پوښتنې، په دې ټولو کې سم نظر ترجیح لري. پاتې دا ده چې څوک به حق څرګند کړي او د چا نظر به غالب وي؟ ځواب دا دی چې هغه څوک چې سم نظر ته ترجیح ورکوي، هغه د سوال په موضوع کې واک لري، هغه د خلکو مشر دی، یعنې د دوی امیر، ځکه هغه دا دنده په غاړه اخلي چې خلک مشوره کړي. کله چې یوه ټولنه یو بل سره مشوره کوي، دا یوازې د داسې نظر د لاسته راوړلو لپاره کوي چې پر هغه عمل وشي. او د ټولنې په توګه پر هغه د عمل کولو لپاره لازمه ده چې د دوی یو مشر وي، نو یوازې هغه باید د هغه موضوع په اړه واک ولري چې پرې مشوره کېږي. د سم نظر ترجیح ورکول باید یوازې د هغه کار وي، یعنې د خلکو د مشر. دې ته دلیل هغه آیت دی چې فرمائي:

One issue still remains; who will be the one to expound what is right and that his opinion is considered to be the preponderant? We have explained that in the Sharī’ah rules the quwwa addalīl (strength of the evidence) is preferred, and in the opinion which leads to an action, the view of the majority is preferred. And that in the opinion which leads to a thought, the technical matters and questions of definition, in all these matters the correct opinion is preferred. It remains for us to identify who will expound the right opinion and whose opinion will be preponderant. The answer is that the one who outweighs the correct opinion is the one who has jurisdiction over the matter in question, he is the one who leads the people that is, their leader, since he is the one who assumes the task of consulting the people. When the community consults each other, it only does that to reach an opinion so as to proceed according to it. To proceed according to it as a community it becomes necessary to have a leader over them so only he should have the authority over the matter for which the consultation takes place. The one to outweigh the correct opinion should be only him, the one who leads the people. The evidence for this is the verse which states:

شورا رسول الله ﷺ کے ذریعے انجام دی گئی اور آپ ﷺ مسلمانوں کے رہبر تھے۔ اللہ نے آپ ﷺ کو فیصلہ کرنے کا حق دیا، یعنی شورا کے بعد جو آپ ﷺ فیصلہ کریں اسے نافذ کرنے کا، یعنی جسے آپ ﷺ درست سمجھیں۔ پس آپ ﷺ ہی وہ تھے جنہوں نے درست بات کو ترجیح دی۔ اسی طرح یہ صورتحال ہر قوم کے رہبر کے لیے بھی ہے، کیونکہ یہ حکم رسول اللہ ﷺ کے ساتھ خاص نہیں بلکہ تمام مسلمانوں کے لیے عام ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ رسول اللہ ﷺ کا کلام اپنی امت سے خطاب ہے، جب تک کوئی دلیل اسے آپ ﷺ کے ساتھ خاص نہ کرے۔ اور یہاں ایسی کوئی دلیل موجود نہیں جو اسے آپ ﷺ کے ساتھ خاص کرے۔ لہٰذا یہ عام ہے۔

So the shura was performed by the Messenger  and he was the leader of the Muslims. Allah  gave him the right to decide, to implement what he decides after the consultation i.e, what he views as being correct. So he was the one who outweighed what was correct. Likewise, it is the same situation with any leader of a people because this is not special to the Messenger  but general to all Muslims. This is because the speech of the Messenger  is a speech to his Ummah as long as there is no evidence to specify it to him. And here there are no evidences to make it specific to the Messenger . So it is general (‘aam).

هغه وخت چې ټولنه مشر نه لري او غواړي داسې يو څوک وټاکي چې د صحيح قول د ترجيح حق ولري، په دې حالت کې ټولنه بايد يوازې يو تن وټاکي ترڅو د صحيح قول د ترجيح حق ولري. ټولنې ته روا نه ده چې له يو تن څخه زيات وټاکي. دا ځکه چې د صحيح قول ترجيح له يو تن څخه زيات کسانو لخوا نه شي تر سره کېدای. په حقيقت کې اکثريت ښايي صحيح قول ووايي، او صحيح قول ښايي د دوو کسانو سره زيات وي نه د يو تن سره، خو خبره دا نه ده چې صحيح قول له چا سره دی، بلکې خبره دا ده چې د صحيح قول ترجيح چا کوي. آيا يو تن دی که دوه تنه؟ اکثريت لپاره دا ممکن نه دی، ځکه د اکثريت پيروي د صحيح قول خلاف ده. دا دوه مختلف مسئلې دي. نو اکثريت د صحيح قول په پام کې نيولو پرته منل کېږي، او صحيح قول د اکثريت په پام کې نيولو پرته منل کېږي.

As for when the community does not have a leader and it wishes to select some one who will have the right to outweigh the correct opinion. In this situation the community should choose a single person only so that he will have the right to outweigh the correct opinion. The community is not allowed to choose more than one person. This is because outweighing the correct opinion cannot be undertaken by more than one person. Indeed the majority might state the correct opinion and the correct opinion might lie more with two persons as opposed to one but the issue is not the possibility of with whom the correct opinion lies rather who will outweigh the correct opinion. Is it one person or two? That cannot be possible for the majority, because following the majority (opinion) is contrary to adopting the correct opinion. They are two opposite issues. Thus, the majority is adhered to irrespective of the correct opinion, and the correct opinion is adhered to irrespective of the majority.