۱۰.۱ تفسیر (تفسیرِ قرآن) - شخصیت اسلامی | Quran Course

۱۰.۱ تفسیر (تفسیرِ قرآن) - شخصیت اسلامی | Quran Course

0% read · 3 min left

شخصیت اسلامی Bookmark

This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original

Show original

۱۰.۱ تفسیر (تفسیرِ قرآن)

10.1 Tafsīr (qur’ānic Exegesis)

by Sheikh Taqīuddīn An-Nabahānī3 min readViewed 114 times

کلمه تفسیر از وزن «تَفْعِیل» و از ریشه «الفَسْر» گرفته شده است که به معنای توضیح دادن (بیان) است. گفته می‌شود: «فَسَرْتُ الشَّيْءَ» (بدون تشدید) یعنی آن چیز را توضیح دادم، و «فَسَّرْتُ الشَّيْءَ» (با تشدید) یعنی هنگامی که آن را توضیح دادی: «أُفَسِّرُهُ تَفْسِيرًا». تفاوت تفسیر و تأویل این است که تفسیر، توضیح مقصود از لفظ است، و تأویل، توضیح مقصود از معناست. کلمه تفسیر هنگامی به کار می‌رود که به توضیح آیات قرآن کریم نسبت داده شود. قرآن کریم به زبان عربی نازل شده است، پس عبارات آن عربی است، از جمله عباراتی که ریشه بیگانه دارند، مانند «إستبرق» (دیبا). این واژه‌ها بر اساس قواعد زبان عربی عربی‌سازی شده‌اند و جزو عبارات عربی گشته‌اند. شیوه بیان قرآن، همان روش شناخته‌شده عرب در سخن گفتن آنهاست. او گفت:

The word tafsīr is the form taf'eel from the word al-fasr which means to explain (bayan). You say I explained the thing (without pronouncing the tashdeed), 'afsuruhu fasran', and I explained it (with the tashdeed); 'ufassiruhu tafsīran' when you explained it. The difference between tafsīr and ta'weel is that tafsīr is the explanation of what is intended by the wording and ta'weel is the explanation of what is intended by the meaning. The word tafsīr is chosen when applying to the explanation of the verses of the Qur’ān. The Qur’ān has been revealed in the Arabic language so its expressions are Arabic, including the expressions which are of a foreign origin like istabraq (brocade). It is has been Arabized according to the principles of Arabic and it became part of the Arabic expressions. The style of the Qur’ān is the well-known way of Arabs in their speech. He  said:

عرب‌ها آن را تلاوت می‌کردند، قدرت فصاحت آن را درک می‌کردند و معانی‌اش را می‌فهمیدند. اما همه‌ی قرآن برای همه‌ی عرب‌ها قابل دسترسی نبود تا از صرف شنیدنِ آن، به‌طور کلی و جزئی بفهمند؛ زیرا نازل شدن قرآن به زبان عرب به این معنا نیست که همه‌ی عرب‌ها واژه‌ها و عبارت‌های آن را خواهند فهمید. همان‌طور که هر کتابی که به زبانی نوشته شده باشد، لزوماً توسط اهل آن زبان فهمیده نمی‌شود. فهم یک کتاب تنها به زبان نیاز ندارد، بلکه به سطحی از هوش و قدرت درک نیز نیاز دارد که با سطح و والایی آن کتاب متناسب باشد. واقعیت عرب‌ها در زمان نزول قرآن این بود که همه‌ی آنان نمی‌توانستند قرآن را به‌طور کلی و جزئی بفهمند. بلکه در فهم خود، بنا بر والایی فکری‌شان، با یکدیگر تفاوت داشتند. به همین دلیل، توانایی صحابه در تفسیر و فهم قرآن نیز به سبب تفاوت در فهمشان از زبان عربی و همچنین تفاوت در هوش و درک‌شان، متفاوت بود. خود عبارت‌های قرآنی و معانی‌شان همه‌جا برای تمامی عرب‌ها قابل فهم نبود. انس بن مالک روایت کرده است که مردی از عمر بن خطاب درباره‌ی این سخن خداوند پرسید: {وَفَاكِهَةً وَأَبًّا}

The Arabs used to recite it, comprehend the strength of its eloquence and understand its meanings. But not all of the Qur’ān can be approached by all Arabs who would understand it generally and specifically just by merely listening to it because by revealing the Qur’ān in the language of the Arabs does not mean that all Arabs will understand its words and phrases. Since not every book written in a certain language can be understood by the people of that language. The understanding of a book does not require language only but also a level of intellect in understanding and comprehension which agrees with the level and elevation of the book. The reality of the Arabs when the Qur’ān was being revealed was that not all of them were able to understand the Qur’ān generally and specifically. Rather, they used to differ in their understanding according to their intellectual elevation. Because of that reason the Sahabah's ability to explain and understand the Qur’ān was at variance due to the disparity of their understanding of the Arabic language and also due to the disparity in their intelligence and comprehension. The Qur’ānic expressions themselves and their meanings were not all understood by all Arabs. Anas ibn Malik narrated that a man asked 'Umar ibn al-Khattab about His  saying:

و آیات دیگری که به معانی شناخته‌شده اشاره دارند، و نیز آیاتی وجود دارند که فهم آن‌ها مستلزم دانستنِ اسبابِ نزول است.

And other such verses which point to well known meanings, there are other verses whose understanding requires knowledge of the causes of revelation.

قرآن کریم میں کچھ آیات محکم (واضح و صریح) ہیں اور ان کا مفہوم روشن ہے۔ یہ وہ آیات ہیں، خصوصاً مکی آیات، جو دین کے بنیادی عقائد (عقیدہ) سے متعلق ہیں، اور وہ آیات جو احکام کے بنیادی اصولوں سے متعلق ہیں، یعنی مدنی آیات، خاص طور پر وہ جو معاملات، سزاؤں (عقوبات) اور گواہیوں (بینات) سے تعلق رکھتی ہیں۔ قرآن میں متشابہ (مبہم) آیات بھی ہیں جن کا مفہوم بہت سے لوگوں کے لیے مبہم ہے، خاص طور پر وہ آیات جن کے کئی معانی ہو سکتے ہیں، یا جن میں عقیدے کے تقاضے کی وجہ سے، جو تشبیہ سے پاک ہونا چاہیے، ظاہری معنی کو چھوڑ کر کسی اور معنی کی طرف جانا ضروری ہو جاتا ہے۔

There are verses in the Qur’ān which are muhkam (explicit) and clear in meaning. They are the verses especially the Makkan verses which pertain to the fundamentals of the deen in terms of the ‘aqīdah and the verses which pertain to the fundamentals of the rules which are the Madinan verses, especially those related to transactions (mu'amalat), punishments ('uqubat) and testimonies (bayyinat). There are mutashabihat (ambiguous) verses as well in the Qur’ān which are ambiguous in meaning for many people, especially the verses that are open to a number of meanings or necessitates leaving the apparent meaning for another meaning because of the contradiction with the creed which should be free of anthropomorphic elements.

با وجود اینکه صحابه به دلیل تسلط بیشتر بر زبان عربی و شاهد بودن اوضاع و حوادثی که قرآن در پیرامون آن نازل شد، در فهم قرآن از همه شایسته‌تر بودند، اما در درک خود و در توانایی تفسیر قرآن اختلاف داشتند؛ زیرا میزان آشنایی آنان با زبان عربی و میزان نزدیکی‌شان به پیامبر ﷺ متفاوت بود. مشهورترین مفسران از میان صحابه علی بن ابی طالب، عبدالله بن عباس، عبدالله بن مسعود و ابی بن کعب بودند؛ این چهار تن بیشترین مقدار مطالب تفسیری را به شهرهای مختلف مسلمانان منتقل کردند. آنچه موجب شد آنان چنان دانش عمیقی در تفسیر داشته باشند، تسلط قوی آنان بر زبان عربی، آگاهی‌شان از شیوه‌ها و سبک‌های بلاغی آن، همنشینی و نزدیکی‌شان با پیامبر ﷺ بود که به آنان امکان می‌داد از رویدادهایی که آیات قرآن به سبب آنها نازل شده بودند آگاه شوند، و نیز قوه عقل و هوشمندی‌شان که به آنان توانایی می‌داد معانی را بهترین شکل به یکدیگر پیوند دهند و به نتایج درست برسند. از همین رو، آنان در فهم قرآن از اجتهاد به آنچه عقل اقتضا می‌کرد خودداری نمی‌کردند، بلکه در تفسیر اجتهاد می‌ورزیدند، نظرات اجتهادی خود را بیان می‌کردند و بر پایه آنچه از راه فهم و اجتهاد خود به آن رسیده بودند تصمیم می‌گرفتند. بنابراین، تفسیرهای این بزرگان از عالی‌ترین اقسام تفسیر به شمار می‌آید. با این حال، دروغ‌های زیادی درباره آنان بسته شده و سخنانی که نگفته‌اند در تفسیرشان وارد شده است، به همین سبب در تفاسیر منسوب به آنان جعلیات فراوانی می‌یابید. آنچه به وسیله راویان مورد اعتماد اثبات شده باشد، قوی‌ترین تفسیرهاست. اما هر آنچه از روایات جعلی باشد، پذیرفتن آن جایز نیست، زیرا ثابت نشده که آنان آن سخنان را گفته باشند. اما احتیاط از تفسیرهای جعلی آن چهار نفر، به معنای احتیاط از خواندن تفسیرهای ایشان نیست. بلکه، احتیاط از پذیرفتن آنها و عمل کردن بر اساس آنهاست، به این دلیل که اینها جعلی هستند. اما خواندن آنها و تعیین فهم صحیح با کمک زبان، شریعت و عقل، با آنچه در آنها آمده، سودمند است؛ زیرا با وجود ضعف زنجیره‌های نقل آنها از نظر انتساب به صحابه، در این روایات جعلی توضیحات (تفسیرهای) ارزشمندی از جهت فهم وجود دارد.

Even though the Sahabah were the most competent in understanding the Qur’ān because they were the most knowledgeable in the Arabic language and because they witnessed the circumstances and events around which the Qur’ān was revealed. However, they differed in their understanding and they differed in their ability to explain (tafsīr) the Qur’ān due to the disparity in the level of their familiarity with the Arabic language and due to the disparity in their closeness to the Messenger . The most famous Mufassirun from the Sahabah were 'Ali ibn Abi Talib, 'Abd Allah ibn 'Abbas, 'Abd Allah ibn Mas'ud and Ubay ibn Ka'b, they are the four who nurtured the most amount of exegetical material to the different Muslim cities. What enabled them to have such a deep knowledge of tafsīr was their strong understanding of the Arabic language, their grasp of its rhetorical form and styles, their mixing with the Prophet  and being close to him which enabled them to know the events for which verses of the Qur’ān were revealed and their faculty of intellect and intelligence, a faculty which enabled them to link meanings together in the best manner and come out with correct results. That is why they did not refrain from making Ijtihād in understanding the Qur’ān according to what the mind demanded. Rather, they made Ijtihād in tafsīr and spoke about it within their own opinions (Ijtihāds) and they made decisions based on what they had arrived at by their understanding and Ijtihād. Therefore, the tafsīrs of those people are considered as one of the highest forms of tafsīr. But many have lied about them and sayings have been interpolated in their tafsīr which they did not say, that is why you will find many fabrications in their tafsīr. What has been authenticated by trustworthy narrators is the strongest of tafsīrs. As for everything else from the fabricated reports it is not permitted to take them since it has not been proven that they said them. However, the caution of taking fabricated tafsīrs of those four does not mean it is a caution for reading their tafsīrs. Rather, it is a caution against taking them and practising them given the consideration that these are fabrications. As for reading them and determining a correct understanding by the language, Sharī’ah and intellect with what has been mentioned in them, this is useful because there are valuable explanations (tafsīrs) in these fabricated reports in terms of understanding even though their chains of transmission are weak in terms of their ascription to the Sahabah.

پس از صحابه، تابعین آمدند. برخی از ایشان به سبب نقل از صحابه، از چهار نفری که پیش‌تر یاد شد و دیگران، شهرت یافتند. مشهورترین مفسران از میان تابعین عبارت‌اند از: مجاهد، عطاء بن ابی رباح، عِکرِمه آزادشدهٔ ابن عباس و سعید بن جبیر. علما درباره میزان اعتماد به این مفسران تابعی اختلاف کرده‌اند. مجاهد با آنکه کمترین روایت را داشت، از همه قابل‌اعتمادتر است و برخی از امامان و محدثان، همچون شافعی و بخاری، به تفسیر او استناد کرده‌اند. با این حال، برخی یادآور شده‌اند که مجاهد از اهل کتاب می‌پرسید؛ از این رو سخنان او با دقت بررسی می‌شد، هرچند همه بر راستگویی‌اش اتفاق دارند. عطاء و سعید هر دو مورد اعتماد و راستگو بودند و هیچ‌کس درستی‌شان را زیر سؤال نبرده است. اما دربارهٔ عِکرِمه، بیشتر علما او را معتمد و قابل اعتماد می‌دانند و بخاری از او روایت کرده است، ولی دیگران او را در تفسیر دچار جسارت می‌دانند، به این گمان که وی به همهٔ قرآن آگاه است. این داوری به سبب حجم زیاد تفسیری بود که او از صحابه نقل کرده است. از میان آن چهار نفر، عِکرِمه بیشترین نقل را از ابن عباس داشت. کسانی نیز از سایر صحابه روایت می‌کردند، مانند مسروق بن اجدع، شاگرد عبدالله بن مسعود، که تفسیر را از او نقل می‌کرد. از تابعین، قتادة بن دعامة السدوسی الأکمه نیز در تفسیر شهرت یافت. او دانشی گسترده در زبان عربی داشت و به شعر عرب، تاریخ روزگار عرب و نسب‌شناسی آنان آشنایی کامل داشت. پس از پایان دورهٔ تابعین، عالمان به تألیف کتاب‌های تفسیر به روشی مشخص پرداختند؛ بدین صورت که آیه را ذکر می‌کردند و سپس آنچه را از تفسیر صحابه و تابعین روایت شده بود، با سندهایشان نقل می‌کردند. از کسانی که به این روش مشهور شدند، سفیان بن عُیینه، وکیع بن الجراح، عبدالرزاق و دیگران بودند. اگرچه تفسیرهای این افراد به طور کامل به دست ما نرسیده است، بلکه آنچه به ما رسیده، سخنانی است که در برخی از کتاب‌های تفسیر، مانند تفسیر طبری، آمده است. پس از ایشان، فرّاء آمد و سپس طبری آمد. آنگاه پیشوایان تفسیر در هر عصری پشت سر هم آمدند تا زمان ما.

After the Sahabah came the Tibi'un. Some of them became famous for transmitting from the Sahabah, from the four mentioned above and from others. The most famous from those Tabi'un are Mujahid, 'Ata ibn Abi Rabah, 'Ikrama freedman of Ibn 'Abbas and Sa'id ibn Jubayr. The 'Ulama have differed on the degree of trust put on those Mufassirun from the Tabi'un, so Mujahid is the most reliable even though he had the fewest narrations and some imams and muhaddithun like Shafi'i and Bukhari rely on his tafsīr. However, some of them observed that Mujahid used to ask the People of the Book. So from this perspective they would give his sayings thorough consideration before taking them though they agreed on his honesty. Both 'Ata and Sa'id were trustworthy and honest and no one has questioned their honesty. As for 'Ikrama, most scholars trust him and believe him. And Bukhari transmits from him but others view him as taking risks in tafsīr thinking that he knows everything about the Qur’ān. And that was due to the huge amount of Qur’ānic tafsīr he has narrated from the Sahabah. From the four, 'Ikrama was the one who transmitted mostly from Ibn 'Abbas. There are those who used to narrate from rest of the Sahabah like Masruq ibn al-Ajda', the student of 'Abd Allah ibn Mas'ud, he used to narrate tafsīr from him. From the Tabi'un, Qatada ibn Da'ama Assudoos AlAkma also became well known for tafsīr. He had an extensive knowledge of the Arabic language and was well versed in Arabic poetry, the era of the Arabs and their genealogy. After the end of the era of the Tabi'un, the 'Ulama began to compile books of tafsīr following a specific method, which is to mention the verse and then quote what has been reported from the tafsīrs of the Sahabah and the Tabi'un along with their chains. Some of them who were famous for this method were Sufyan ibn 'Uyayna, Waki' ibn al-Jarrah, 'Abd al-Razzaq and others.Though the tafsīrs of these people have not reached us in their entirety rather what has reached us are statements found in some of the books of tafsīr like the tafsīr of al-Tabari. Then after them came al-Farra' and then came al Tabari. Then scholars of tafsīr came one after another in every age until our time.