تعارض دو حدیث از پیامبر ﷺ جز در یک حالت رخ نمی‌دهد، و آن نسخ (النسخ) است. و جز این، یا نوعی برابری و ترجیح خواهد بود، یا امکان جمع میان آن دو وجود دارد. اما نسخ؛ سخن دربارهٔ آن در بحث خودش خواهد آمد، و سخن دربارهٔ برابری و ترجیح در موضوع برابری و ترجیح ادله خواهد بود. اما جمع میان دو حدیث متعارض؛ این است که هر یک از آن دو را بررسی کنیم تا شرایط و احوال آن روشن شود، آنگاه تعارض از میان می‌رود؛ زیرا احوال زندگی با یکدیگر متفاوت‌اند، پس هیچ‌یک از احوال آن نباید صرفاً به‌خاطر شباهت میان‌شان با دیگری سنجیده شود، چه‌بسا در یک امر شباهت باشد در حالی که در امور گوناگون تفاوت وجود داشته باشد. از این رو باید در تشریع و سیاست از تعمیم و تجرید پرهیز کرد؛ زیرا تشریع، رسیدگی به کردارهای بندگان است با روشن ساختن احکام آن‌ها، و سیاست، مراقبت از امور مردم در جهت مصالحی است که کردارشان بر آن استوار است. و هر یک از این‌ها به زندگی و شرایط و احوال آن مربوط است، و این احوال گوناگون، متفاوت و ناهمگون‌اند، اما اغلب شبیه یکدیگر به نظر می‌رسند. پس این خطر وجود دارد که ناهمگونی، تفاوت و تنوع دیده نشود، که این خود به تعمیم حکم می‌انجامد، یعنی صدور یک حکم برای همهٔ آنچه هم‌نوع آن است، و نیز ممکن است به تجرید منجر شود، یعنی رهاساختن هر عمل یا امری از شرایط و احوالی که به آن مربوط است، و اشتباه در همین‌جا رخ می‌دهد، و به سبب آن تعارضی میان دو برخورد با یک عمل یا امر فرض می‌شود. به نظر می‌رسد که دو حدیث با هم در تعارض‌اند، و از همین‌جا تعارضی فرضی میان برخی از سخنان پیامبر ﷺ پدید آمده است. اما با پرهیز از تعمیم، و با محدود کردن هر حکم به حادثه‌ای که برای آن آمده، و با پرهیز از انتزاع، یعنی جدا کردن حادثه از شرایطش، یعنی پیوند دادن حکم به حادثه‌اش و پیوند دادن حادثه به شرایطش، روشن می‌شود که میان دو واقعه تفاوت وجود دارد، و آشکار می‌گردد که میان دو حدیث تعارضی نیست؛ زیرا تفاوت در شرایط و موقعیت هر یک از آن دو، یا در ارتباط یکی با دیگری، وجود دارد. پس آن دو یا با هم به‌عنوان مبنای دیدگاه حکم، یا مبنای دیدگاه حادثه، در نظر گرفته می‌شوند و هیچ‌یک از دیگری جدا نمی‌شود. عالم یا سیاستمدار باید هر حادثه را از دیگری جدا کند تا تفاوت میان آن‌ها را به‌درستی ببیند، و به این نتیجه برسد که احکام آن‌ها متفاوت است؛ بدین‌سان می‌تواند به حقیقت نزدیک‌ترین و در برخورد با حوادث و در فهم قانون‌گذاری یا سیاست درست‌ترین رأی را برگزیند. اما درباره قانون‌گذاری، متون تشریعی احکامی برای رویدادها و حوادث‌اند، و از این رو بنا به ماهیت خود با یکدیگر متفاوت‌اند، و طبعاً به سبب اندک تفاوتی که میان آن‌ها هست، و با وجود شباهت آشکاری که همراه این تفاوت است، متعارض به نظر می‌رسند. بنابراین عالم باید متونِ تشریعی را پیش از آنکه دربارۂ آنها حکم دهد به دقت بررسی کند، زیرا این متون صرفاً عباراتِ ادبی که تنها بر معانی دلالت دارند نیستند، بلکه درمانِ رخدادها هستند. از این رو ناگزیر است که معانیِ آنها را که در ذهنش جای دارد با رخدادهایی که درک می‌کند پیوند دهد، تا واقعیت را دقیقاً تشخیص دهد، و بدین وسیله تشریع را بفهمد و واقعیتی را که می‌خواهد به آن درمان بدهد دریابد. آنگاه تفاوت‌های ظریفِ دلالت‌های متون و خطرِ تعمیم و انتزاع را درک می‌کند. احادیثِ پیامبر ﷺ نیز باید بر همین اساس بررسی شوند، و آنگاه ناسازگاری‌ای که به نظر می‌رسد از میان می‌رود.

The conflict between two of the Messenger's sayings does not occur except in one situation, that is the abrogation (al-naskh), and other than this it would be either a kind of equality and outweighing, or it is possible to conciliate between them. As for the naskh; the talk about it will come in the discussion of it, and the talk about the equality and the outweighing will be in the topic of the equality and the outweighing of the evidences. As for the reconciliation between the two conflicted sayings; it is by scrutinizing each one of them to clarify its circumstances and situations, then the non confliction becomes apparent, that is because the situations in the life differ from each other, so none of its situations should be measured to one another just for the likeness between them, because the likeness may exist in a matter while the difference exist in various matters, therefore the generalization and the abstraction must be avoided in the legislation and the politics, because the legislation is the treatment of the servants actions by clarifying their verdicts, and the politics is taking care of the peoples affairs in their benefits on which their actions are based. And every one of them is related to the life and its circumstances and situations, and they are various, different and disparate, but they often seem to be similar to each other. So there is fear that the disparity, the difference and the variety are not noticed, which leads to generalize the verdict, i.e. issuing one verdict for all those which are of its kind, and may also lead to the abstraction, i.e. by freeing every action or matter from the circumstances and situations related to it, and this is where the mistake happens, and because of that a conflict would be supposed between two treatments of one action or matter, i.e. it seems that the two sayings are in conflict, and from here the supposed conflict between some of the sayings of the Messenger came, but by avoiding the generalization, and by limiting every treatment to the incident that it came for it, and by avoiding the abstraction, i.e. freeing the incident from its circumstances, i.e. by relating the treatment to its incident and relating the incident to its circumstances; it will be noticed that there is a difference between the two incidents, and it will be cleared out that there is no conflict between the two ahaadeeth for the differences in the circumstance and the situation of each one of them, or for the relation of one of them to the other so they are made together as a basis for the treatment viewpoint, or a basis for the incident viewpoint, and none of them is isolated from the other. The scholar or the politician must isolate every incident from the other, so that he can accurately see the difference between them, and he comes to the conclusion that their treatments are different, so he can approach the nearest to the truth and the correct in treating the incidents, and in understanding the legislation or the politics. As for the legislation, the legislative texts are verdicts for the events and the incidents, so they are different from each other by their nature, and they naturally seem to be in conflict, for the little difference between them, and for the definite similarity along with this difference. So the scholar must scrutinize the legislative texts before he issues his decision about them, because they are not literary expressions which denote meanings only, but they are treatments for events, so it is inevitable that he joins their meanings that are in his mind with the events that he senses, so that he pinpoints the reality, in order that he can understand the legislation and perceive the reality he wants to treat, then he perceives the fine differences between the denotations of the texts and the danger of the generalization and the abstraction. The ahaadeeth of the Prophet should be looked at on this basis, and then the non confliction will be perceived.

محقق که به احادیث پیامبر ﷺ که به نظر می‌رسد با یکدیگر در تعارض‌اند می‌نگرد، پس از بررسی دقیق می‌یابد که همه‌ی آن‌ها قابل جمع‌اند. و نمونه‌های بسیاری بر این وجود دارد. برای مثال، احادیثی که در آن‌ها پیامبر ﷺ به چیزی امر می‌کند و در برابر، احادیث دیگری که در آن‌ها پیامبر ﷺ از پذیرفتن چیزهایی که خود به آن‌ها امر کرده بود خودداری می‌کند، که به نظر می‌رسد میان آن‌ها تعارض است؛ اما حقیقت آن است که هیچ تعارضی نیست. زیرا امر پیامبر ﷺ درخواست انجام کاری است که بدون قرینه، نه بر وجوب، نه بر ندب و نه بر اباحه دلالت نمی‌کند. پس هنگامی که پیامبر ﷺ پس از درخواست انجام چیزی، خود آن را انجام ندهد، این امر نشانه‌ی آن است که درخواست برای اباحه است. بنابراین خودداری ایشان از پذیرفتن چیزهایی که به آن‌ها امر کرده بود، با امرش در آن باره تعارض ندارد، بلکه نشانه‌ای است که امر او برای اباحه است، نه برای وجوب و نه برای ندب.

The observer into the ahaadeeth of the Prophet (SAW) which seem to be in conflict with each other finds that they are all reconcilable after scrutinizing. And there are many examples on this, For example the ahaadeeth in which the Messenger (SAW) commands something, and get conflicted by other ahaadeeth in which the Messenger refuses to accept things he had commanded, which seems to be conflict between them, but the reality is that there is no conflict, because the command of the Messenger is a request to act which does not denote the wujoob, the nadb or the ibaahah without an indication, so being that he (SAW) did something which denotes that he does not do it after the request to do it, that is an indication that the request is for the ibaahah, so his refusal to accept things that he commanded would not be in conflict with his command about it, but it is an indication that his command is for the ibaahah, not for the wujoob nor for the nadb.

از آن جمله است آنچه از قیس بن سعد روایت شده که گفت: پیامبر ﷺ به خانه ما آمد ... سپس سعد برای او دستور داد تا وضو بسازد، پس وضو ساخت، سپس [سعد] به او پارچه‌ای داد که با زعفران و «ورس» (گیاهی که رنگی مایل به سرخ دارد) رنگ شده بود، پس خود را با آن پیچید. این را احمد روایت کرده است. این حدیث بر جواز خشک کردن خود با دستمال پس از وضو دلالت دارد، و وضوی [پیامبر ﷺ] نیز مانند آن است؛ و این حدیث با آنچه از میمونه روایت شده که گفت: «سپس به او دستمالی دادند، اما با آن خود را خشک نکرد»، که بخاری آن را نقل کرده، در تعارض است؛ زیرا دلالت دارد بر اینکه پیامبر ﷺ خود را خشک نمی‌کرد. برخی کوشیده‌اند میان این دو حدیث جمع کنند، به این صورت که ترک خشک کردن [توسط پیامبر ﷺ] را بر کراهت حمل کرده‌اند، گویی آن کار مکروه است. اگر پیامبر ﷺ از چیزی نهی می‌کرد و سپس به آن امر می‌فرمود، آن نهی بر کراهت حمل می‌شد، اما در اینجا [پیامبر ﷺ] کاری را یک بار انجام داده و بار دیگر انجام نداده است، پس میان این دو عمل تعارضی نیست، و اگر فرض شود تعارضی باشد، باید بر اباحه حمل شود؛ زیرا آنچه پیامبر ﷺ انجام نداده، دلالت بر حرمت ندارد، چرا که آن حضرت اغلب برخی از امور مباح را انجام نمی‌داد.

From that is what was narrated from Qays Ibn Sa'd that he said: visited) SAW (Allah of Messenger The us in our house …, then Sa'd ordered a ritual wash for him so he washed, then he handed him … a sheet dyed by saffron and wars (a reddish colour dye plant), so he wrapped himself with it" compiled by Ahmad. This hadeeth denotes the permissibility of drying from the ritual wash, and the wadhu' is similar to it, and this hadeeth conflicts what is narrated from Maimunah -that said she then He was given a handkerchief but he did not dry with it" compiled by Al-Bukhari- because it denotes that the Messenger did not dry. Some people attempted to reconcile between the two ahaadeeth by (carrying it on the karaahah) regarding his nondrying as if it is makrooh. If the Messenger (SAW) forbade something and he commanded it; then his forbiddance will be regarded as makrooh, but here did something once and he did not do it the other time, so there is no conflict between the two actions, and supposing that there is a conflict; it should be carried on the ibaahah, because if something nonbeing acted by the Messenger; it does not denote the prohibition, because he frequently used not to do some of the permissible.

و از جمله آن است آنچه از عبدالرحمن بن کعب بن مالک روایت شده که عامر بن مالک، بازیکن نیزه‌پرتاب، در حالی که مشرک بود نزد رسول خدا ﷺ آمد و هدیه‌ای به او تقدیم کرد. پیامبر ﷺ فرمود: «من هدیه مشرک را نمی‌پذیرم.» این روایت را طبرانی گردآوری کرده است. این حدیث با آنچه درباره پیامبر ﷺ ثابت شده که از مشرکان هدیه می‌پذیرفت و به پذیرفتن آن فرمان می‌داد، در تعارض است. از علی (رضی‌الله‌عنه) روایت شده که گفت: کسرای پادشاه ایران هدیه‌ای برای رسول خدا ﷺ فرستاد و او از وی پذیرفت، و قیصر پادشاه روم هدیه‌ای برای او فرستاد و او از وی پذیرفت، و پادشاهان برای او هدیه می‌فرستادند و او از ایشان می‌پذیرفت. این را احمد گردآوری کرده است. و از عامر بن عبدالله بن زبیر از پدرش روایت شده که گفت: قتیله دختر عبدالعزی بن عبداسعد، از قبیله بنی مالک بن حسل، با هدایایی شامل سوسمار، پنیر و روغن نزد دخترش اسماء دختر ابوبکر آمد، و او مشرک بود. اسماء از پذیرفتن هدیه‌اش و راه دادن او به خانه‌اش خودداری کرد. عایشه از پیامبر ﷺ پرسید، آنگاه خداوند بزرگ و متعال نازل فرمود: {خداوند شما را از کسانی که در دین با شما نجنگیده و شما را از دیارتان بیرون نکرده‌اند، باز نمی‌دارد که با ایشان نیکی و عدالت کنید، زیرا خداوند عدالت‌پیشگان را دوست دارد.} پس به اسماء فرمان داد که هدیه او را بپذیرد و به خانه‌اش راه دهد. این را احمد گردآوری کرده است. بنابراین تعارض میان پذیرش هدیه مشرک از سوی پیامبر ﷺ و امتناع او از هدیه مشرک پدیدار می‌شود. وجه جمع میان آن دو این است که امتناع پیامبر ﷺ از هدیه مشرک نشانه‌ی آن است که پذیرفتن هدیه جایز است، و نه واجب و نه مستحب؛ زیرا پیامبر ﷺ بسیاری از امور مباح را ترک می‌کرد. او از خوردن سوسمار خودداری کرد و فرمود که این نشان می‌دهد آن را ناپسند می‌دارد، و از خوردن خرگوش نیز امتناع ورزید. از جمله آنچه بخاری روایت کرده، درباره زنان مهاجری است که [چون] خداوند درباره آنان نازل فرمود: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه زنان مؤمن به‌عنوان مهاجر نزد شما آمدند، آنان را بیازمایید؛ خداوند به ایمانشان داناتر است، پس اگر دانستید که مؤمنند، آنان را به سوی کافران بازنگردانید، نه آنان برای کافران حلال‌اند و نه کافران برای آنان حلال…) عروه گفت: عایشه به من گفت که پیامبر خدا ﷺ آنان را با این آیه می‌آزمود: (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه زنان مؤمن به‌عنوان مهاجر نزد شما آمدند، آنان را بیازمایید… تا (پایان آیه) خداوند آمرزنده و مهربان است.) عروه گفت: عایشه گفت: هرگاه هریک از آنان این شرط را می‌پذیرفت، پیامبر خدا ﷺ به او می‌فرمود: «بیعت تو را پذیرفتم». این تنها با سخن گفتن بود، که او به آن زن می‌گفت، و به خدا سوگند دست پیامبر ﷺ هنگام بیعت گرفتن هرگز دست هیچ زنی را لمس نکرد، و او فقط با سخن بیعت می‌گرفت. [این روایت را] بخاری گرد آورده است. و از امیمه دختر رقیقه روایت است که گفت: من همراه چند زن نزد پیامبر خدا ﷺ آمدم تا بر اسلام با او بیعت کنیم. گفتند: ای پیامبر خدا، با تو بیعت می‌کنیم که چیزی را با خدا شریک نگیریم، دزدی نکنیم، زنا نکنیم، فرزندانمان را نکشیم، و بهتانی که از میان دست و پای خود می‌بندیم (با ادعای اینکه فرزندان نامشروع از شوهرانمان است) نیاوریم، و در کار پسندیده (معروف، یعنی آنچه اسلام فرمان داده) از تو نافرمانی نکنیم. پیامبر ﷺ فرمود: «در آنچه برایتان ممکن و قابل تحمل است». گفت: گفتند: خدا و پیامبرش به ما مهربان‌تر از خودمان‌اند؛ ای رسول خدا، با تو بیعت می‌کنیم. آنگاه رسول خدا ﷺ فرمود: «من با زنان دست نمی‌دهم؛ سخن من با صد زن همانند سخن من با یک زن است.» [این روایت را] مالک گرد آورده است. البخاری از عروة از عائشه (رض) روایت کرده که گفت: «دست پیامبر خدا (ص) هرگز دست هیچ زنی را لمس نکرد، مگر زنی که مالک آن بود». پس این احادیث با آنچه البخاری از اُمّ عطیه روایت کرده، که گفت: «با پیامبر (ص) بیعت کردیم، پس او این آیه را بر ما خواند: {که چیزی را با خدا شریک نگیرند...} و نوحه‌سرایی با صدای بلند را بر ما حرام کرد، پس زنی از میان ما دستش را عقب کشید و گفت: فلان زن مرا خوشحال کرد و می‌خواهم پاداشش دهم، پس او چیزی نگفت». این حدیث دلالت دارد بر اینکه پیامبر (ص) بیعت زنان را با دست دادن می‌پذیرفت، زیرا گفته: «پس زنی از میان ما دستش را عقب کشید...»، یعنی زنانی که با او بودند دستشان را عقب نکشیدند، یعنی با دستشان بیعت کردند، یعنی با دست دادن. و حدیث امیمه می‌گوید: «من با زنان دست نمی‌دهم...» و می‌گوید: «دست او هرگز دست هیچ زنی را لمس نکرد...». پس در این میان تعارض وجود دارد، زیرا حدیث بیعت با دست دادن با حدیثی که می‌گوید او با زنان دست نمی‌داد، در تعارض است. وجه الجمع بین این حدیث و سایر احادیث آن است که امتناع پیامبر ﷺ از انجام یک کار، نهی نیست؛ بنابراین دلالت بر حرام بودن دست دادن ندارد، بلکه دلالت دارد که ایشان از یکی از کارهای مباح خودداری کرده‌اند، و این نشان می‌دهد که گرفتن بیعت از زنان با دست دادن واجب نیست، و مستحب هم نیست، بلکه مباح است. زیرا این سخن پیامبر ﷺ که «با دست بیعت نمی‌کنم» به این معنا نیست که ایشان دست دادن را نهی کرده‌اند؛ پس قطعاً نهی نیست، بلکه احتمال دارد که ایشان آن را ترک کرده‌اند، همان‌گونه که بسیاری از کارهای مباح را ترک می‌کردند؛ چنان‌که دوست نداشتند یک درهم یا یک دینار را شب در خانه نگه دارند، و همچنان که نی چوپان را که در حدیث نافع از ابن عمر آمده شنیدن آن را ترک کردند، و چوپان را منع نکردند و از او بازنداشتند، که این دلالت بر تأیید ایشان دارد، اما شنیدن آن را ترک کردند، و همچنان که از خوردن سوسمار و خرگوش و مانند آن خودداری فرمودند. بنابراین میان حدیث امیمه و حدیث پیش از آن تعارضی نیست. توجه در حدیث امیمه باید به این نکته معطوف شود؛ و شبهه تعارض در آن تنها به سبب حدیث ام عطیه درباره بیعت با دست دادن است، زیرا آن حدیث مختص بیعت است، و آن احادیث دیگر نیز مختص بیعت‌اند، از این رو شبهه تعارض پدید می‌آید. اما دلایلی که بر جواز لمس زن توسط مرد دلالت دارند، مانند آیه «یا با زنان تماس گرفته‌اید …» (سوره نساء، آیه ۴۳)، و در یک قرائت: «یا زنان را لمس کرده‌اید …»، این جواز را به دلالت التزامی می‌رساند؛ پس میان حدیث امیمه و این آیه هیچ شبهه تعارضی وجود ندارد، زیرا این آیه عام است و هر گونه لمسی را شامل می‌شود، و حدیث امیمه تنها در بیعت خاص است.

بر این اساس، اگر حدیثی از ترک انجام کاری توسط پیامبر ﷺ و سخن او مبنی بر اینکه آن کار را انجام نمی‌دهد حکایت کند، این نه نهی است و نه بر نهی دلالت دارد. پس با انجام همان کار توسط ایشان در زمانی دیگر تعارضی ندارد، و با فرمان ایشان به انجام آن کار نیز متعارض نیست. و تمام مطلب این است که این امر قرینه‌ای است بر اینکه کاری که پیامبر ﷺ انجام داده یا به آن فرمان داده، مباح است، نه واجب و نه مستحب؛ و پیامبر ﷺ از بسیاری از امور مباح نیز خودداری می‌کردند.

Accordingly, if a hadeeth denotes the abstention of the Messenger from doing something, and his statement that he does not do it, that is not forbiddance nor does it denote the forbiddance, so it does not conflict with his deed of that action in another time, nor does it conflict with his command to do that thing, and the whole matter is that it is a qareenah (indication) that the action which the Messenger did or commanded is mubaah, not waajib nor mandoob, and the Messenger (SAW) abstained from many of the permissible.

از میان احادیثی که به نظر با یکدیگر تعارض دارند، اما امکان جمع میان آنها وجود دارد، احادیثی است که در آنها رسول خدا ﷺ چیزی را نهی می‌کند و همان را امر می‌کند. از آن جمله، احادیثی است که از درمان با چیزهای نجس یا حرام منع می‌کنند. از وائل حَضْرَمی، سُوَيد بن طارق روایت شده که جعفی از پیامبر ﷺ درباره شراب پرسید و آن حضرت آن را منع کرد، یا آن را ناپسند شمرد که او آن را بسازد. سپس [جعفی] گفت: من آن را فقط برای دارو می‌سازم. فرمود: «آن دارو نیست بلکه بیماری است». این حدیث را مسلم روایت کرده است. و از ابوالدرداء روایت شده که رسول خدا ﷺ فرمود: «خداوند که بیماری را فرو فرستاد، درمان را نیز فرو فرستاد. پس خود را درمان کنید، اما با حرام خود را درمان نکنید». این حدیث را ابوداود روایت کرده است. و از ابوهریره روایت شده که رسول خدا ﷺ از داروی نجس، یعنی زهر، نهی فرمود. این حدیث را احمد روایت کرده است. این احادیث با احادیث دیگری در تعارض‌اند که در آنها رسول خدا ﷺ به درمان با چیزهای نجس و حرام امر می‌کند. از قتادة، از انس روایت شده که مردمی از قبیله عُکل و عُرَینة به مدینه نزد پیامبر ﷺ آمدند و درباره اسلام گفتگو کردند. گفتند: ای پیامبر خدا، ما صاحب دام بودیم اما اهل این سرزمین نیستیم، و از ماندن در مدینه به سبب بیماری‌ای که به آن مبتلا شدند کراهت داشتند. پس رسول خدا ﷺ دستور داد تا دَوْدٌ (یعنی سه تا نُه شتر) و چوپانی به آنان داده شود و فرمان داد که با آنها بیرون روند و سوار آنها شوند و از شیر و ادرار آنها بنوشند. این حدیث را بخاری روایت کرده است. و از انس روایت شده که پیامبر ﷺ به عبدالرحمن بن عوف و زبیر بن عوام برای خارشی که داشتند پوشیدن ابریشم را اجازه داد. این حدیث را احمد روایت کرده است. و ترمذی روایت کرده و گفته است: عبدالرحمن بن عوف و زبیر بن عوام در یکی از غزوه‌هایی که در آن بودند از شپش نزد پیامبر ﷺ شکایت کردند، پس برای آنان پیراهن ابریشمی را مجاز دانست. انس گفت: من آن را بر تن آنان دیدم. پس این دو حدیث، درمان با چیزهای نجس و حرام را جایز می‌دانند. اولین حدیث استفاده از ادرار را برای درمان، که نجس است، جایز می‌داند، و دومین حدیث پوشیدن ابریشم را برای درمان، که حرام است، جایز می‌داند؛ و احادیثی که پیش از آن‌ها آمده‌اند، درمان با حرام و نجس را منع می‌کنند، و اینجاست که تعارض پیش می‌آید. راه جمع میان آن‌ها این است که نهی به‌صورت کراهت حمل شود، زیرا نهی درخواست دوری‌جستن است، و برای آنکه روشن شود درخواستی قطعی است یا غیرقطعی، به قرینه‌ای نیاز دارد؛ و چون پیامبر ﷺ درمان با نجس و حرام را جایز دانسته است، در حالی که از درمان با آن‌ها نهی کرده، این خود قرینه‌ای است بر اینکه نهی او از درمان با آن‌ها قطعی نیست، پس مکروه است.

From among the ahaadeeth that seem to be in conflict with each other but it is possible to conciliate between them, there are ahaadeeth in which the Messenger (SAW) forbids something and he commands it, from that, there are ahaadeeth that forbid to cure by the impure or forbidden things, from Wa'il Al Hadhrami Al Suwaid ibn taariq that Ja'fi asked the Prophet (SAW) about the intoxicant, and he forbade him, or he detested that he makes it. Then he said: I only make it for medication, he said: it is not a medication but it is a disease", compiled by Muslim. And from Abu Al Dardaa' that the Messenger of Allah (SAW) said: and ,cure the and disease the down sent Allah " He made a cure for every disease, so do cure your selves, but do not cure your selves by a forbidden" compiled by Abu Dawood. And from Abu Hurayrah said of Messenger the Allah (SAW) forbade the impure medicine, means the poison" compiled by Ahmad. These ahaadeeth are in conflict with other ahaadeeth in which the Messenger commands to cure by the impure and the forbidden things. Qataadah Anas from narrated َFrom people That 'Ukal and 'Urainah came to the Madeenah to the Prophet (SAW) and talk about Islam, they said: O Prophet of Allah, we were owners of cattle but we are not from the country, and they detested to stay in the Madeenah for a disease they caught, then the Messenger of Allah (SAW) ordered a dthawd (three to nine camels) and a shepherd, and commanded them to go out riding them and to drink from their milk and urine" compiled by Al-Bukhari. And from Anas that ُ:(SAW (Prophet the ِ" allowed Abd Al-Rahmaan ibn Awf and Al- Zubair ibn Al-Awwam to wear silk for an itch they had" compiled by Ahmad. And Al-Tirmidthi narrated saying it :That Abd Al-Rahmaan ibn Awf and Al-Zubair ibn Al-Awwam complaint the lice to the Prophet (SAW) during an incursion they were in, so he allowed the silk shirts for them. Anas said: I saw it on them" so these two ahaadeeth permit to cure by the impure and the forbidden. The first hadeeth permits to cure by drinking the urine which is impure, and the second hadeeth permits to cure by wearing the silk which is forbidden, and the ahaadeeth before them forbid to cure by the forbidden and the impure, and here is where the conflict falls. The gathering between them is that the prohibition should be carried as (karaahah) hatred, because the prohibition is a request to keep away from, and it needs a qareenah (indication) to show if it is decisive or indecisive request, so being that the Messenger permits to cure by the impure and the forbidden, while he prohibits to cure by them is a qareenah that his prohibition to cure by them is not decisive, so it is makrooh.

و از جمله احادیثی که ظاهراً با یکدیگر تعارض دارند، اما می‌توان میان آن‌ها جمع کرد، احادیثی است که موضوعشان واحد است، ولی شرایطشان متفاوت است. از آن جمله است آنچه از زید بن خالد جُهنی روایت شده که رسول خدا ﷺ فرمود: «آیا شما را به بهترین گواه خبر ندهم؟ کسی است که گواهی را پیش از آنکه از او خواسته شود، ادا کند»، که مسلم آن را روایت کرده است. این حدیث با آنچه از ابن عمر روایت شده که گفت:

And from the ahaadeeth that seem to be in conflict but they can be conciliated with each other, are the ahaadeeth which are united in their subject but their circumstances differ. From that is what is narrated from Zaid ibn Khaaled Al-Juhany that the Messenger of Allah (SAW) said: " Shell I tell you who is the best witness, it is he who brings the testimony before he is asked for it" compiled by Muslim. It conflicts what is narrated from ibn Omar that he said:

"عمر در الجابية برای ما خطبه‌ای ایراد کرد و گفت: ای مردم، من برای شما ایستادم، همان‌گونه که رسول خدا ﷺ برای ما ایستاد، سپس فرمود: شما را به یارانم سفارش می‌کنم، سپس به کسانی که پس از ایشان می‌آیند، سپس به کسانی که پس از آنان می‌آیند، سپس دروغ‌گویی گسترش می‌یابد تا آنجا که مرد سوگند یاد می‌کند بی‌آنکه از او خواسته شود، و گواهی می‌دهد بی‌آنکه از او خواسته شود که گواهی دهد." این حدیث را ترمذی گردآوری کرده است. در این حدیث، پیامبر ﷺ گواهی‌دهنده‌ای را که بی‌آنکه از او گواهی خواسته شود گواهی می‌دهد، نکوهش می‌کند، و در حدیثی که پیش از آن آمده، پیامبر ﷺ کسی را که پیش از آنکه از او گواهی خواسته شود، گواهی می‌دهد، ستایش می‌کند. از این رو چنین به نظر می‌رسد که این دو حدیث با یکدیگر ناسازگارند. راه جمع میان این دو حدیث این است که حدیثی که در آن ستایش کرد از گواهی‌دهنده‌ای که پیش از آنکه از او خواسته شود گواهی می‌دهد، مربوط به مسئله شهادت‌های حسبه است، یعنی شهادت‌هایی که به حق خداوند متعال مربوط می‌شوند، مانند آزاد کردن برده (العتاق)، وقف (الوقف)، وصیت عام (الوصیة العامة) و امثال آن. پس این گواهِ حسبه (شاهد الحسبة) بهترین گواهان است، زیرا اگر او با گواهی دادن آن را روشن نسازد، ممکن است حکمی از احکام دین و اصلی از اصول شریعت از میان برود. همچنین کسی که حقی را برای شخصی گواهی می‌دهد و آن شخص از آن آگاه نیست، پس نزد او می‌رود و او را از آن آگاه می‌سازد. اما حدیث دوم که در آن پیامبر ﷺ گواهی‌دهنده‌ای را که پیش از آنکه از او گواهی خواسته شود گواهی می‌دهد، نکوهش کرد، مربوط به حقوق انسان‌هاست. بدین‌سان، با وجود آنکه موضوع هر دو حدیث یکی است، شرایط و موقعیت این دو حدیث متفاوت است.

"Omar delivered a sermon to us in the Jaabyah, he said: O people, I stood for you the way the Messenger of Allah (SAW) stood for us, then he said: I recommend to you my companions, then those who come after them, then those who come after them, then telling lie will spread until the man would swear without being asked to do so, and he would testify without being asked to give a testimony" compiled by Al- Tirmidthi. In this hadeeth the Messenger dispraises the witness who gives a testimony without being asked for it, and in the hadeeth before it the Messenger praises the one who gives his testimony before being asked to give it, so it appears that they are in conflict. The gathering between these two ahaadeeth, is that the first hadeeth in which he praised the witness who gives his testimony before he is asked for it, is in the issue of al-hisbah testimonies, which are testimonies concerning the right of Allah Ta'ala, like the slavery freeing (al-ataaq), the entailment (al-waqf), the general will (al-wasiyah al-'ammah) and the likes. So this witness which is the hisbah witness (shaahid al-hisbah) is the best of witnesses, because if he does not clarify it (by witnessing) a verdict of the religion and a principle of the shariah may get lost, and like this is who has witnessed a right for a person that he does not know about it, so he goes to him and tells him about it. As for the second hadeeth in which the Messenger dispraised the witness who gives his testimony before he is asked for it, that is concerning the rights of the human being, and that is how the circumstances of the ahaadeeth differed despite that their issue is one.

از جمله احادیثی که ظاهراً با یکدیگر تعارض دارند، اما امکان جمع میان آنها وجود دارد، احادیثی است که موضوعشان واحد است، ولی احوالشان متفاوت است. از این گونه است آنچه از عایشه (رضی الله عنها)، همسر پیامبر ﷺ روایت شده که گفت: رسول خدا ﷺ به سوی بدر بیرون رفت. هنگامی که به حَرَّةُ الوَبَرَه رسید، مردی به ایشان رسید که شجاعت و یاریگری‌اش یاد می‌شد. یاران رسول خدا ﷺ چون او را دیدند شاد شدند. هنگامی که آن مرد نزد رسول خدا ﷺ آمد، گفت: آمده‌ام تا از شما پیروی کنم و با شما به غنیمت برسم. رسول خدا ﷺ به او فرمود: آیا به خدا و پیامبرش ایمان داری؟ گفت: نه. فرمود: پس بازگرد، من هرگز از مشرک یاری نمی‌جویم. عایشه گفت: سپس پیامبر ﷺ به راه ادامه داد تا به درخت رسید. آن مرد نزد او آمد و همان سخن نخست را گفت. پیامبر ﷺ نیز همان پاسخ نخست را به او داد: بازگرد، من هرگز از مشرک یاری نمی‌جویم. عایشه گفت: پس او بازگشت. سپس در بیابان به او رسید و همان پرسش نخست را کرد: آیا به خدا و پیامبرش ایمان داری؟ گفت: آری. آنگاه رسول خدا ﷺ به او فرمود: پیش برو. این حدیث را مسلم روایت کرده است. و از خُبیب، از عبدالرحمن، از پدرش، از جدش روایت شده که گفت: با مردی از قوم خود نزد رسول خدا ﷺ آمدیم، در حالی که ایشان قصد جهاد داشت. ما هنوز اسلام نیاورده بودیم. گفتیم: شرم داریم که قوم ما در میدان نبرد حضور یابند و ما با آنان نباشیم. فرمود: آیا ایمان آورده‌اید؟ گفتیم: نه. فرمود: ما در برابر مشرکان از مشرکان یاری نمی‌جوییم. گفت: سپس اسلام آوردیم و در جنگ با او شرکت کردیم. این حدیث را احمد روایت کرده است. و از انس روایت شده که گفت: رسول خدا ﷺ فرمود: از آتش مشرکان روشنایی مجویید و نقش انگشتری خود را به عربی نکنید. این حدیث را احمد روایت کرده است. از ابو حمید الساعدی روایت است که گفت: رسول خدا ﷺ برای جنگی بیرون رفت. هنگامی که از ثنیة الوداع گذشت، دسته‌ای (گروهی از سپاه) به آنان رسید. پرسید: اینان کیستند؟ گفتند: بنی قینقاع، و ایشان گروه عبدالله بن سلام هستند. پرسید: آیا اسلام آورده‌اند؟ گفتند: نه، اما هنوز بر دین خود هستند. فرمود: به ایشان بگویید بازگردند، ما از مشرکان یاری نمی‌جوییم. این حدیث را حافظ ابوعبدالله گرد آورده و صاحب نیل الأوطار آن را ذکر کرده است. این احادیث با احادیثی که بر جواز یاری جستن از مشرکان دلالت دارد، در تعارض است. از ذی مخبر روایت است که گفت: از رسول خدا ﷺ شنیدم که می‌فرمود: شما با رومیان پیمان صلح خواهید بست، و با ایشان به دشمنی که پشت سر شماست حمله خواهید کرد. این حدیث را ابوداود روایت کرده است. ترمذی از زهری نقل کرده است که پیامبر ﷺ به افرادی از یهود که همراه او جنگیده بودند، سهمی (از غنیمت) داد. و روایت شده است که قزمان در روز احد همراه پیامبر ﷺ (به جنگ) بیرون رفت، در حالی که مشرک بود، و سه تن از بنی عبدالدار، حاملان پرچم مشرکان را کشت. این روایت را صاحب نیل الأوطار از مؤلفان سیره نقل کرده است. این احادیث بر جواز یاری جستن از مشرکان دلالت دارند، و احادیث پیشین بر عدم جواز یاری جستن از ایشان دلالت دارند. بنابراین با یکدیگر متعارض به نظر می‌رسند. جمع میان آنها چنین است: در حدیث عایشه، رسول خدا ﷺ نفی می‌کند که از مشرک یاری بجوید، و امتناع رسول خدا ﷺ از انجام کاری، دلالت بر حرام بودن آن ندارد، زیرا ممکن است ایشان از آن دوری می‌کرد همان‌گونه که از هر امر مباحی دوری می‌کرد، بلکه این امر نشانه آن است که مسئله برخلاف آن است، یا آنکه عمل برخلاف آن واجب نیست، و مستحب یا مباح هم نیست. بنابراین با این حدیث تعارضی وجود ندارد. در مورد حدیث ابو حمید الساعدی، که در آن گفته است: «ما از مشرکان یاری نمی‌جوییم»، این حدیث برای او و برای امت عمومیت دارد، بنابراین بر نهی دلالت می‌کند؛ اما موضوع آن این بود که دسته‌ای می‌خواست زیر پرچم خودش بجنگد، نه یک فرد، پس نهی مربوط به یاری‌جستن از لشکری است که زیر پرچم خود می‌جنگد، و احادیثی که در آن‌ها پیامبر ﷺ یاری را پذیرفت، یاری افراد را پذیرفت. بنابراین وضعیت این دو دسته از احادیث متفاوت است؛ نهی برای یاری‌جستن از لشکری است که زیر پرچم خود می‌جنگد و جواز برای یاری‌جستن از افراد است. و همچنین در حدیث انس، «آتش» استعاره از یک نهاد است، زیرا قبیله برای اعلام جنگ آتش می‌افروزد، و طلب روشنایی آتش آن، ورود زیر آن نهاد است، و این ممنوع است. و حدیث رومیان به این معناست که آنان جزیه می‌پردازند و زیر حمایت ما درمی‌آیند، زیرا پیمان چنین اقتضا می‌کند، تا زیر پرچم ما بجنگند. بر این اساس میان این احادیث تعارضی نیست، زیرا نهی برای یاری‌جستن از مشرک در وضعیتی است که از او یاری خواسته می‌شود در حالی که او لشکری زیر پرچم خویش است، و جواز یاری‌جستن از مشرک تنها در وضعیتی است که او فردی باشد یا لشکری زیر پرچم اسلام. از احادیثی که به نظر متعارض می‌آیند، اما امکان جمع میان آن‌ها هست، احادیثی است که در آن‌ها پیامبر ﷺ امری را به طور کلی نهی می‌کند و در وضعیت خاصی اجازه می‌دهد؛ پس آن وضعیت خاص استثنا می‌شود، و آنچه برخلاف وضعیتی است که اجازه می‌دهد، علت نهی می‌گردد. و از این جمله است آنچه از ابو خداش از مردی از اصحاب پیامبر ﷺ روایت شده که گفت: رسول خدا ﷺ فرمود:

"المسلمون شركاء في ثلاث: الماء والكلأ والنار" رواه أحمد. وهذا الحديث يتعارض مع ما ثبت عنه ﷺ من أنه أجاز للأفراد أن يملكوا عيون الماء ملكاً خاصاً لأنفسهم في الطائف والمدينة. لكن يمكن الجمع بينهما، فإن الماء الذي أجاز الرسول ﷺ أن يملكه الأفراد لم تكن الجماعة بحاجة إليه، فهو فاضل عن حاجة الجماعة. والدليل على ذلك حديث آخر قال فيه رسول الله ﷺ: "لا يُمنع فضلُ الماء ليُمنع به الكلأ" رواه أحمد. ومعناه أن الماء الذي يجوز تملكه تملكاً فردياً لا حاجة للجماعة فيه، فضده، أي الماء الذي تحتاجه الجماعة، هو ما يشترك فيه الناس، وهذه هي علة جعل الناس شركاء فيه. وبناءً على ذلك لا يقع تعارض بين الحديثين.

"The Muslims are partners in three: the water, the pasture, and the fire" compiled by Ahmad. This hadeeth conflicts that which is affirmed from him (SAW) that he permitted for the individuals the possession of the water springs as individual ownership for themselves in the Taa'if and the Madeenah. But it is possible to conciliate between them, for the water that the Messenger permitted to be owned by individuals were not needed by the society (jamaa'ah), so they are a remainder over the need of the jamaa'ah. The daleel on this is the other hadeeth in which the Messenger (SAW) says: "A remainder of the water should not be prevented if it is not needed" compiled by Ahmad. It means that the water which is permitted to be individually owned; the jamaa'ah has no need in it, so its contrary, that is the water which the jamaa'ah needs is what the people are partners in it, so this is the illah of making the people partners in it, and accordingly there is no conflict between the two ahaadeeth.

و بدین ترتیب، تمام احادیثی که به نظر می‌رسد با یکدیگر تعارض دارند، پس از بررسی دقیق آنها روشن می‌شود که به سبب اختلافاتی که در آنهاست با هم متعارض نیستند، و آشکار می‌گردد که میان سخنان پیامبر ﷺ هیچ تعارضی وجود ندارد، مگر در یک حالت، و آن نسخ است.

And thus all the ahaadeeth that seem to be in conflict, it becomes clear after scrutinizing in them that they are not in conflict for the differences in them, and it becomes clear that there is no conflict between the sayings of the Messenger except in one situation, which is the abrogation.