۲۰.۹ اسیران
20.9 Captives
هنگامی که مسلمانان دشمن را به اسارت میگیرند، امر این اسیران به فرمان مستقیم خلیفه واگذار میشود و برای کسانی که آنان را اسیر کردهاند، یعنی فرمانده میدان نبرد یا رهبر لشکر، هیچ اختیار نظریای وجود ندارد. این به آن دلیل است که هنگامی که جنگجو به اسیر جنگی بدل میشود، حکم دربارهی او نظر خلیفه است و خلیفه طبق حکم شریعت دربارهی اسیران عمل میکند. حکم اسیران جنگی با نص قطعی قرآن تثبیت شده است، و آن این که خلیفه میان آزاد کردن و گرفتن فدیه مخیر است، به دلیل سخن خداوند:
When the Muslims take their enemy as prisoners of war, the matter of these captives is delegated to the Khalifah’s direct command and their is no opinion for those who captured them, the battlefield commander or army leader. This is because once the fighter becomes a prisoner of war, the command regarding him is the Khalifah’s opinion and the Khalifah follows the Shari’ah rule concerning captives. The rule of the prisoners of war is established by a definite Qur’anic text which is that the Khalifah is given a choice between release and ransom due to Allah’s statement:
«هنگامی که با کسانی که کفر ورزیدند روبرو شدید، گردنهایشان را بزنید، تا آنگاه که در میانشان کشتار سختی به راه انداختید، پس بندها را محکم کنید. سپس یا آزادسازی و یا فدیه، تا آنگاه که جنگ بارهای خود را بر زمین بگذارد» [سورهٔ محمد، آیهٔ ۴].
“When you meet those who disbelieve, strike the neck(s) until when you have inflicted severe slaughter upon them then bind strongly the fetters. Then afterwards either the release or the ransom until the war lays down its burdens” [TMQ 47: 4].
از جمله این راهها آن است که این متن صریح در سورهٔ محمد آمده است که نخستین سورهای است که دربارهٔ امر جهاد نازل شده است. نزول آن پس از آن بود که پیامبر ﷺ از مکه به مدینه آمد، و آن را سورهٔ القتال مینامند. این سوره پس از سورهٔ الحدید و پیش از جنگ بدر نازل شد. این سوره حکم اسیران جنگی را پیش از وقوع هیچ جنگی و پیش از آنکه هیچ اسیر جنگی گرفته شود روشن ساخت. اگر بر این افزوده شود که این آیه صریحاً آنچه را دربارهٔ اسیران جنگی انجام میشود بیان میکند، روشن میگردد که این متن حکم اسیران جنگی و اصلی است که همهٔ متون دیگر دربارهٔ این موضوع به آن بازمیگردند. و از این راههایی که این حکم اسیران جنگی را مشخص میکند آن است که آیه با لفظ «إِمَّا» آمده است که دلالت بر اختیار میان دو چیز بدون سومی برای آن دو دارد. آیه میفرماید: «فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً» (پس یا منتگذاشتن پس از آن، یا فدیه گرفتن). وقتی «إِمَّا» میان دو چیز میآید، اختیار میان آن دو را محدود میکند و مانع از آن میشود که غیر از آن دو باشد یا اینکه چیزی جز یکی از آن دو باشد. پس با مشخص شدن اختیار در «إِمَّا»، ناروا بودن چیزی غیر از آنچه قرآن به عنوان اختیار در حکم اسیران داده است، ثابت میشود. این موضوع با آنچه پیامبر ﷺ ثمامة بن أثال، رئیس مردم یمامه، و أبو عزة شاعر، و أبو العاص بن الربيع را آزاد کرد و درباره اسیران جنگ بدر فرمود، تقویت میشود:
This is explicit in the rule of the prisoners of war and it is a specified rule in numerous ways: Of these (ways) is that this explicit text came in Surah Muhammad which is the first Surah revealed regarding the matter of fighting. Its revelation was after the Messenger (saw) arrived in Madinah from Makkah, and it is called the Surah of fighting. It was revealed after Surah Al-Hadeed and before the battle of Badr. It clarified the rule of prisoners of war before any battle had occurred or any prisoners of war had been captured. If added to this is that this is the ayah which clarifies explicitly what is done to prisoners of war, it becomes clear that it is the text of the rule of prisoners of war and the basis to which return all other texts regarding the subject. And from these ways which specify this rule on prisoners of war is that the ayah came with the language of “imma” which indicates the choice between two things without any third to them. It said: “Then bind strongly the fetters. Then afterwards either the release or the ransom.” When “imma” comes between two things, it restricts the choice between them and prevents there being other than them or that it is not one of them two. So there is specification due to specifying the choice in “imma” the impermissibility of there being other than what the Qur’an gave as a choice in the rule of captives. This is strengthened in when the Messenger (saw) released Thamama bin Wail, the chief of the people of Yamamah, Abu ‘Uzzah the poet, Abu Al-‘As bin Ar-Rabi’ and he said about the prisoners of war from the Battle of Badr:
«اگر مُطعِم بن عدی زنده بود و با من دربارهی اینها سخن میگفت، آنها را به خاطر او آزاد میکردم.»
“If Mut’im bin Adiyy was alive and he talked to me about these, I would release them to him.”
او اسیران جنگ بدر را فدیه گرفت و آنان هفتاد و سه مرد بودند، و او [صلی الله علیه وسلم] در روز بدر دو مرد را در برابر یک مرد فدیه داد. از عایشه (رضی الله عنها) روایت شده که گفت:
He ransomed the prisoners of war from Badr and they were seventy three men, and he ransomed the day of Badr two men for one man. It is narrated from Aisha (ra) who said:
هنگامی که مردم مکه برای بازخرید اسیران جنگی خود پیام فرستادند، زینب برای بازخرید ابوالعاص مالی فرستاد. او گردنبندی را که متعلق به خدیجه بود همراه آن فرستاد که آن را بر ابوالعاص داخل کرده بود. زینب گفت: چون رسول خدا ﷺ آن را دید، بسیار دلش به حال او سوخت و فرمود: اگر صلاح میدانید، اسیر او را برایش آزاد کنید و آنچه را که متعلق به اوست به او بازگردانید؟ گفتند: بلی.
“When the people of Makkah sent about ransoming their prisoners of war, Zaynab sent money to ransom Abu Al-‘Aas. She sent in in a necklace that was for Khadijah which she (adkhalat) upon Abu Al-‘As. She said: When the Messenger of Allah (saw) saw it, he was verycompassionate about it and said: If you see that can release her captive for her and return that which is hers? They said: Yes.”
از عمران بن حصین روایت شده است
It has been narrated from Imran bin Hussein
که پیامبر ﷺ دو مرد از مسلمانان را در ازای یک مرد از مشرکان بنی عقیل آزاد کرد.
“That the Prophet (saw) ransomed two men from the Muslims for one man of the polytheists from Banu ‘Aqeel.”
از ابن عباس (رضی الله عنه) روایت شده که گفت:
It has been narrated from ibn Abbas (ra) who said:
«گروهی از اسیران جنگ بدر بودند که توانایی پرداخت فدیه نداشتند، پس پیامبر خدا ﷺ فدیه آنان را این قرار داد که به فرزندان انصار خواندن و نوشتن بیاموزند.»
“There were people of the prisoners of war from Badr who had no ransom, so the Messenger of Allah (saw) made their ransom to teach reading to the children of the Ansar.”
این احادیث همراه با آیه صراحتاً نشان میدهند که حکم اسیران جنگی آزادی یا فدیه است. به حسن، عطاء و سعید بن جبیر نسبت داده شده که کشتن اسیران جنگی را ناپسند میدانستند و میگفتند: کاش او را آزاد میکرد یا فدیه میگرفت، همانگونه که با اسیران جنگی بدر رفتار شد، و چون خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:
These ahadith together with the ayah indicate explicitly that the rule of prisoners of war is release or ransom. It is ascribed to Al-Hasan, ‘Ata and Said bin Jubayr that they disliked the killing of prisoners of war and said: If only he released or ransomed him as was done with the prisonsers of war of Badr, and because Allah (swt) said:
«سپس بندها را محکم ببندید، پس از آن یا آزاد کردن یا فدیه گرفتن»
“Then bind strongly the fetters, then afterwards either the release or the ransom”
پس او (سبحانه) پس از اسارت، تنها این دو امر را میان آن دو قرار داده و غیر از آن چیزی نیست. همهی اینها آشکارا دلالت دارد که خلیفه در میان اسیران جنگی تنها میان دو امر اختیار میکند، و آنها آزادی یا فدیه است، و غیر از این نیست. اما آنچه روایت شده که پیامبر ﷺ مردان بنی قریظه را کشت، این همه به سبب حکم داور در داوری بود، نه از این جهت که آنها اسیر جنگی بودند. و اما آنچه روایت شده که او ﷺ نضر بن حارث و عقبة بن أبی معیط را در بند در روز بدر کشت، و ابوعزة را در روز احد، این دلیل بر آن نیست که این حکم اسیران جنگی است، زیرا او ﷺ این کار را با همهی اسیران یا در هر جنگی انجام نداد. بلکه آن را در برخی نبردها و با برخی اشخاص انجام داد، برخلاف آزادی و فدیه که برای همهی اسیران جنگی در همهی نبردها انجام داد. آنچه سبب کشتن این اشخاص بهویژه شد این بود که رسول ﷺ در شخصیتهای آنان خطری قطعی برای مسلمانان دید؛ پس این کشتن اشخاص معین به سببهای ویژهی خودشان بود، و کشتن اسیران جنگی نبود. احمد و البخاری از ابوهریره (رض) روایت کردهاند که گفت: رسول الله ﷺ ما را به یک سریه فرستاد و فرمود:
So He (swt) gave a choice between these two after the captivity and nothing else. All this is explicit that the Khalifah chooses in the prisoners of war between two matters nothing else, which is release or ransom. As for what is narrated that the Prophet (saw) killed the men of Banu Quraydha, all this is because of the ruling of the arbitrator in arbitration not that they were prisoners of war. As for what is narrated that he (saw) killed An-Nadhr bin Al-Harith and ‘Uqbah bin Abu Mu’ayt in custody on the day of Badr, and Abu ‘Uzzah on the day of Uhud, this does not indicate that this is the rule of prisoners of war as he did not do this for all captives or in every battle. Rather he did this in some battles with some persons, contrary to release and ransom which he did for all prisoners of war in all battles. What caused the killing of these persons specifically is that the Messenger (saw) saw in their personalities definite danger for Muslims; so it is the killing of specific persons for reasons specified to them, nor was it the killing of prisoners of war. Ahmad and Al-Bukhari narrated from Abu Hurairah (ra) who said: The Messenger of Allah (saw) sent us on an expedition and said:
«اگر فلان و فلان را از دو مرد قریش یافتید، پس آن دو را با آتش بسوزانید.» سپس وقتی قصد حرکت کردیم، پیامبر خدا ﷺ فرمود: «به شما دستور داده بودم که فلان و فلان را بسوزانید. همانا هیچکس با آتش عذاب نمیدهد جز خداوند عزّ و جلّ، پس اگر آن دو را یافتید، هر دو را بکشید.»
“If you find so and so for two men of Quraysh, then burn them with fire. Then the Messenger of Allah (saw) said when we intended to depart: I had commanded you to burn so and so and so and so. Verily none punishes with fire except Allah ‘azza wa jall so if you find them, then kill both of them.”
بر این اساس روشن میشود که کشتن از احکام شرعی درباره اسیران جنگی نیست؛ بلکه کشتن حکمی شرعی است درباره افراد مشخصی که خلیفه خطر آنان را میبیند، پس دستور به کشتنشان میدهد، حتی اگر اسیر جنگی باشند. اما آنچه درباره برده کردن پیامبر خدا ﷺ پس از نزول این آیه روایت شده، این برده کردن «سبایا» بوده است، نه اسیران جنگی؛ یعنی زنان و کودکانی را که همراه لشکر در میدان نبرد بودند و جنگجو نبودند برده میکرد. اگر برده کردن مردان جنگجو ثابت بود، از ﷺ این کار سر میزد، اما هیچ دلیلی بر وقوع آن وجود ندارد، با وجود فراوان موارد اسیر گرفتن از عربها در زمان ﷺ. اما آنچه برخی کتابهای تاریخ درباره برده کردن بنی ناجیه از قریش، مردان و زنانشان، توسط پیامبر ﷺ نقل کردهاند، در کتابهای حدیث حتی در برخی کتابهای سیره مانند سیره ابن هشام نقل نشده است، پس به عنوان دلیل به کار نمیرود. حتی اگر این روایت صحیح هم باشد، در آن آمده است: «بنی ناجیه، مردان و زنانشان را برده کرد»؛ پس واژههای «مردان» و «زنان» آمده است. اما روایت نمیگوید «رجالشان و نساءشان»، بنابراین مقصود از آن «سبایا» یعنی کودکان، پسر و دختر، دانسته میشود و این کار جایز است. بر این اساس، پیامبر ﷺ هیچ مردی را برده نکرد، بلکه سبایا، پسر و دختر، را برده میکرد. واقعیتهای ثابتشده در احادیثی که دلیل به شمار میروند، این را تقویت میکند. کسی که کارهای پیامبر ﷺ را دنبال کند، میبیند که ایشان هیچ مرد اسیر جنگی را برده نکرد، نه از عرب و نه از غیر عرب. بلکه آنچه از ایشان نقل شده این است که سبایا را برده میکرد. در جنگ بدر زنی همراه دشمن نبود، از این رو در آن هیچ سبیهای گرفته نشد. بلکه اسیران جنگی گرفته شدند و پیامبر ﷺ درباره آنان با گرفتن فدیه حکم کرد. در جنگ حنین، قبیله هوازن برای جنگ با رسول خدا ﷺ بیرون آمد و زنانشان نیز همراهشان بیرون آمدند. وقتی مسلمانان پیروز شدند، هوازن گریخت و زنانشان را پشت سر خود رها کردند، پس آنان بهعنوان اسیر (سبایا) گرفته شدند و همراه غنایم قرار داده شدند. در جنگ بنی مُصطلَق، دشمن زنانشان را پشت سر گذاشت، پس آنان بهعنوان اسیر (سبایا) گرفته شدند. در خیبر با آنان جنگیدند و قلعههایشان فتح شد. زنانی که همراه جنگاوران بودند بهعنوان اسیر (سبایا) گرفته شدند، در حالی که بقیه مردم همانگونه رها شدند که مردان رها شده بودند. این رویدادها همگی نشان میدهند که رسول خدا ﷺ جنگاوران مرد را اسیر میگرفت و زنانی که همراه جنگاوران بودند بهعنوان اسیر (سبایا) گرفته میشدند، و همچنین کودکان. اما دیگر مردان و زنانی که در جنگ حضور نداشتند، نه بهعنوان اسیر جنگی و نه بهعنوان اسیر (سبایا) گرفته نمیشدند. این نشان میدهد که رسول خدا ﷺ اسیران جنگی را به بردگی نمیگرفت. این روشن میکند که کار رسول خدا ﷺ در رابطه با اسیران جنگی مطابق با متن صریح آیه بوده است. به راستی که ایشان گاهی آنان را آزاد میکرد و گاهی از آنان فدیه میگرفت. ایشان اسیران جنگی را به بردگی نمیگرفت و نمیکشت؛ بلکه تنها زنان و کودکان را اسیر میگرفت و برخی افراد خاص را به سبب خطری که آنان برای مسلمانان داشتند و ویژگیای که به آن دچار بودند، میکشت. اما درباره مسئله حبس اسیرانی که به اسیران جنگی شبیه شدند، مردم آن زمان زنانی را که همراه جنگاوران بیرون میآمدند و کودکان را همانند ملاحظه اموال در تعریف فنی جنگ در نظر میگرفتند، بدون هیچ تفاوتی میان عرب و غیرعرب. تعریف فنی جنگ، غنایم و اسیران حبسشده را اموال به حساب میآورد. رسول خدا ﷺ آمد و با آن تعریف موافقت کرد، پس زنانی را که همراه جنگاوران بیرون آمده بودند و کودکان را همچون اموال غنیمت در میان غنایم در نظر گرفت. بنابراین آنان به بردگی گرفته شدند و حکم غنیمت بر ایشان جاری شد، نه حکم اسیران جنگی. حکم اسیران جنگی باقی است، که به خلیفه اختیار میدهد میان آزادسازی یا فدیه، و چیز دیگری نیست. این حکم تا روز قیامت باقی خواهد بود. اگر دولت اسلامی با دشمنانش بجنگد، اسیران میان آزادسازی و فدیه در نظر گرفته میشوند؛ و اگر زنان همراه آنان به نبردها بیرون روند، پس از پیروزی در نبرد، زنان بهعنوان اسیر (سبایا) گرفته میشوند و همچون اموال غنیمت هستند.
«اگر بردهداری بر عربها جایز میبود، امروز چنین میشد»
“If enslaving were allowed upon the Arabs, it would be today”
این حدیث ضعیف است. در سندش الواقدی قرار دارد که بسیار ضعیف است (ضعیف). طبرانی آن را از طریق دیگری روایت کرده و در آن سند، یزید بن عیاض وجود دارد که از الواقدی ضعیفتر است. این نوع حدیث بهعنوان دلیل ثابت نمیشود و نمیتواند دلیل شرعی باشد. اما آنچه از پیامبر ﷺ روایت شده که زنان عرب و فرزندانشان را به بردگی میگرفت، و مردانشان را به بردگی نمیگرفت، این روایت صحیح است، اما این دلالت نمیکند که به بردگی گرفتن مردان عرب ناروا و به بردگی گرفتن دیگران روا باشد. بلکه حکم آن عام است و عرب و غیرعرب را دربر میگیرد. و اما آنچه در مورد عربها رخ داده، این واقعیت یک موقعیت خاص است که بدون فهم خاصی برای آن، یعنی موقعیتی که با عربها رخ داده، بدان معنا نیست که مختص به آنان باشد و برای دیگران نباشد. افزون بر این، قاعده شرعی آن است که ارزش در عمومیت الفاظ است نه در خصوص سبب. این واقعه، حتی اگر با یک شخص یا گروه رخ داده باشد، به آن شخص یا گروه اختصاص نمییابد، بلکه حکم آن، حکمی عام است.
This is a weak hadith. In its chain is Al-Waqidi who is very weak (dhaif). At-Tabarani narrated it via another way and within it is Yazid bin ‘Iyadh who is weaker than Al-Waqidi. This type of hadith does not stand as proof so it is not allowed to be Shari’ah evidence. As for what is narrated of the Messenger (saw) enslaving Arab women and their children, and not enslaving their men, this is correct but it does not indicate the non-permissibility of enslaving Arab men and the permissibility of enslaving others. Rather it is general, encompassing Arabs and others. As for the incident occurring with Arabs, this is a reality of a situation with no understanding for it i.e. the situation which occurred was with Arabs so it does not mean it is specific to them and is not for others. Moreover, the Shari’ah principle is that the value is in the generality of the words and not the specificity of the cause. The incident, even if it occurs with a person or a group, it is not specified with this person or group. Rather its rule is a general rule.
به همین ترتیب، اینکه مردان به اسارت گرفته نشدهاند، در مورد اعراب بود، زیرا واقعیت این بود که پیامبر ﷺ با اعراب میجنگید؛ پس این حکم مختص آنان نیست، بلکه برای همه مردم عام است. همانگونه که اگر ایشان با قبیلهای خاص مانند قریش میجنگید، حکم مختص به آنان نمیبود. با این حال، همهی اینها، یعنی حکم اسارت و زندانیکردن، بر همهی مردم عام است، بهجز مشرکان عرب. مشرکان عرب از آغاز چهارمین ماه و نهمین روز ذیالحجه در نهمین سال هجری تا روز قیامت از این حکم مستثنا شدهاند. از آنان جز اسلام یا جنگ پذیرفته نمیشود و اسیر و زندانی از آنان گرفته نمیشود. اما مشرکان عرب پیش از این تاریخ، این حکم شامل آنان میشد. به همین ترتیب، عربهای غیرمشرک از یهودیان و مسیحیان؛ این حکم با نزول آیه تا روز قیامت شامل آنان میشود، زیرا استثنا تنها مختص مشرکان عرب است، از روز ابلاغ این آیات به مشرکان عرب، یعنی نهم ذیالحجه و چهار ماه پس از آن. این حکم دیگر اعراب را شامل نمیشود و همچنین مشرکان پیش از این تاریخ را نیز شامل نمیشد. اما استثنای این مشرکان از میان اعراب، در اصل از همین تاریخ یادشده، با نصّ صریح قرآن ثابت است. خداوند سبحان فرموده است:
«به زودی به سوی قومی فراخوانده خواهی شد که دارای شجاعت و جسارت بسیار هستند. با آنان خواهی جنگید، یا آنان اسلام را خواهند پذیرفت.» [TMQ 48:16]
“You will be called to a people of great boldness. You will fight them or they will embrace Islam” [TMQ 48:16]
و او فرمود:
And He said:
«هنگامی که ماههای حرام به پایان رسید، هرجا که مشرکان را یافتید آنان را بکشید، و آنان را دستگیر کنید و محاصره نمایید، و در هر کمینگاهی برای آنان بنشینید. پس اگر توبه کنند و نماز را برپا دارند و زکات بدهند، راه آنان را رها کنید» [TMQ 9: 5]
“When the sacred months finish, fight the polytheists wherever you find them. Seize them, surround them and wait for them at each ambush. If they repent, and establish the prayer and pay the zakat, then free their way” [TMQ 9: 5]
و او فرمود:
And He said:
«در زمین چهار ماه سفر کنید، و بدانید که شما خداوند را ناتوان نمیکنید!» [TMQ 9:2]
“Travel in the land for four months, and know that you do not defeat Allah!” [TMQ 9:2]
این آیات صراحتاً مشرکان عرب را از عمومِ آیات مستثنا میکند. پس پس از نزول این آیات و پایان یافتنِ ماههای چهارگانه، از مشرکان عرب جز اسلام یا جنگ پذیرفته نمیشود. اما آنچه دربارهی بردگی گرفتنِ پیامبر ﷺ از عرب روایت شده، این بردگیگرفتنِ یهودیان و مسیحیان و بردگیگرفتنِ مشرکان عرب پیش از نزول این آیات بوده است. و اما پس از آن، از مشرکان عرب جز اسلام یا جنگ پذیرفته نمیشود.
This is explicit in excluding Arab polytheists from the generality of ayat. So the Arab polytheists are not accepted, after the revelation of these ayat and finishing the new moon of four months, except Islam or war. As for what is narrated about the Messenger (saw)'s enslaving of Arabs, this is enslaving Jews and Christians and enslaving Arab polytheists before the revelation of these ayat. As for afterwards, it is not accepted from Arab polytheists except Islam or war.