با استثنای مسئلهٔ حکم مرتکب گناه کبیره که واصل بن عطاء، سرکردهٔ معتزله، به سبب آن از حلقهٔ حسن بصری کناره گرفت، به سختی می‌توان مسئله‌ای از مسائل علم کلام یافت که ریشه در مسئله‌ای نداشته باشد که فیلسوفان یونانی بحث کرده بودند. مسئلهٔ القضاء و القدر با این نام و با همان مدلولی که بحث می‌کردند، نزد فیلسوفان یونانی مطرح بوده و در آن اختلاف داشته‌اند. این مسئله به نام‌های القضاء و القدر، الجبر و الاختیار و حریت الارادة نیز خوانده می‌شود که همه یک مدلول دارند: آیا کارهایی که انسان انجام می‌دهد، در انجام دادن آنها آزاد است یا نه، یا مجبور است؟ پیش از ترجمهٔ فلسفهٔ یونانی، هرگز به ذهن مسلمانان خطور نکرده بود که دربارهٔ این موضوع پژوهش کنند. این فیلسوفان یونانی بودند که دربارهٔ آن پژوهش کردند و در آن اختلاف نمودند. پیروان اپیکور بر این عقیده بودند که اراده در انتخاب آزاد است و انسان همهٔ کارهای خود را بر طبق اراده و انتخاب خویش، بی هیچ اجباری انجام می‌دهد. اما رواقیان بر این عقیده بودند که اراده ناگزیر است راهی را که می‌پیماید بپیماید و توان جدا شدن از آن را ندارد. انسان، به نظر ایشان، هیچ کاری را بر طبق اراده‌اش انجام نمی‌دهد؛ او ناگزیر است هر آنچه را انجام می‌دهد انجام دهد و توان انتخاب انجام دادن یا ندادن کاری را ندارد. پس از ظهور اسلام و نفوذ اندیشه‌های فلسفی، یکی از مسائل اساسی، صفت عدل نسبت به الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ بود. الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ عادل است؛ از مقدمهٔ این عدل، مسئلهٔ ثواب و عقاب لازم می‌آید و از آن مسئلهٔ اختیار بندگان در انجام دادن کارهایشان پدید می‌آید. همهٔ این‌ها، بر پایهٔ روش پژوهشی که در بررسی یک مسئله و همهٔ شاخه‌های آن به کار می‌بستند، و به سبب تأثیر پژوهش‌های فیلسوفان، مورد بحث قرار گرفت. من سخنان فلسفی‌ای که آنان مطالعه کرده بودند، در ارتباط با موضوعاتی که رد می‌کردند. برجسته‌ترین آنها بحث معتزله بود که اصل این بحث به شمار می‌رود؛ بحث‌های دیگر متکلمان تنها به‌عنوان پاسخی برای رد دیدگاه‌های معتزله مطرح شده‌اند. بنابراین معتزله پیشگامان بحث درباره مسئله قضا و قدر، بلکه در همه موضوعات علم کلام به شمار می‌آیند. دیدگاه معتزله درباره عدل الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ این بود که او را از ظلم منزه می‌دانستند. در مسئله پاداش و کیفر، موضعی اتخاذ کردند که با تنزیه الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ و با عدل او سازگار باشد. آنان مدعی شدند که عدل الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ بدون اثبات آزادی اراده انسان و اثبات اینکه او کنش‌های خود را می‌آفریند و توانایی انجام دادن یا خودداری از آن را دارد، بی‌معنا خواهد بود؛ پس اگر او کاری را با اختیار انجام دهد یا با اختیار از آن خودداری کند، کیفر یا پاداش او قابل فهم و عادلانه خواهد بود. اما اگر الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ انسان را بیافریند و او را به نوعی خاص از عمل وادارد، با مجبور کردن مطیع به اطاعت و نافرمان به نافرمانی، سپس او را کیفر یا پاداش دهد، این کار ذره‌ای عادلانه نخواهد بود. بنابراین آنان میان غیب و شهادت قیاس کردند و الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ را با انسان مقایسه نمودند. آنان قوانین این جهان را همانند کاری که گروهی از فیلسوفان یونان کرده بودند، بر الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ حاکم دانستند. بدین ترتیب عدالت را، آن‌گونه که انسان آن را تصور می‌کند، بر الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ واجب ساختند. منشأ این بحث، کیفر و پاداش الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ در برابر کنش بنده است. این موضوعِ بحث است که به «القضاء والقدر» یا «الجبر والاختیار» یا «حریت الإرادة» نامیده شده است. رویکرد آنان در این بحث، رویکرد فیلسوفان یونان بود: ایشان درباره «إرادت» و «خلقِ افعال» بحث کردند. در باب إرادت گفتند: می‌بینیم که کسی که خیر را اراده می‌کند خود نیک است و کسی که شر را اراده می‌کند بد است؛ کسی که عدل را اراده می‌کند عادل است و کسی که ظلم را اراده می‌کند ستمگر است. پس اگر إرادهٔ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ به همهٔ خیر و شرِ جهان تعلق می‌داشت، خیر و شر به‌وسیلهٔ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ اراده می‌شد، و در نتیجه آن‌که اراده کرده است شایستهٔ توصیف به خیر و شر، و عدل و ظلم می‌بود.

With the exception of the issue of ruler regarding the perpetrator of a kabīrah (major sin) over which Wāsil Ibn ‘Atā’, the head of the Mu’tazilah, withdrew from the circle of al-Hasan al-Basrī, we can hardly find any issue from the issues of ‘Ilm al-Kalam which had not originated from an issue that was discussed by the Greek philosophers. The issue of al-qadā’ wa‘l-qadar by this name and with the referent which they discussed had been discussed by Greek philosophers, and they had differed in it. This issue is referred to as the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar and as al-jabr wa‘l-khtiyār, and as hurriyat al-irādah, all of which have the same referent, namely: The actions that man does, is he free to do them or not, or is he compelled? It never occurred to the minds of the Muslims - before the translation of the Greek philosophy - to inquire into this subject matter. It was the Greek philosophers who inquired into it and differed in it. The Epicureans opined that the will is free in choice and that man does all of his actions according to his will and choice, without any compulsion. As for the Stoics, they opined that the will is compelled to take the path it takes, incapable of departing from it. Man, according to them, does nothing in accordance with his will; he is compelled to do whatever he does and does not have the ability to make a choice to undertake an action or not. After the advent of Islam and the infiltration of philosophical thoughts, one of the major issues was the attribute of justice with regards to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ is just; from the proposition of this justice follows the issue of punishment and reward, from which arises the issue of the servant’s commission of his actions, all of which were inquired into, in line with the method of inquiry which they adopted in inquring into an issue as well as into all its offshoots, and due to the influence of the inquisitions of the philosophers i.e the philosophical thoughts they had studied in relation to the topics they were refuting. The most prominent of these was the discussion by the Mu’tazilah, being the original discussion in this matter; the discussions of the other Mutakallimīn come only as a response to refute the views of the Mu’tazilah. Thus the Mu’tazilah are considered the pioneers in discussing the issue of al-qadā’ wa ‘l-qadar, nay in all the topics of ‘Ilm al-Kalam. The Mu’tazilah’s view of the justice of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ was one of subliming Him الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ above injustice. Regarding the issue of punishment and reward, they took a stance which was consistent with the subliming of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and with his Justice. They postulated that the justice of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ would be meaningless without the affirmation of the freedom of the will of man and the affirmation that he creates his actions and that he is capable of doing or refraining from doing; thus if he does (an action) voluntarily or refrains from doing (it) voluntarily, his punishment or reward will be understandable and just. But if Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰcreates man and compels him to act in a certain way by compelling the obedient toward obedience and the disobedient toward disobedience and then punishes him and rewards him, this would not be just in the least. Thus they drew analogy between the unseen and the seen, comparing Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ to man. They subjected the laws of this world to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ precisely as a group of the Greek philosophers had done. Thus they obligated justice upon Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ as it was envisaged by man. The origin of the discussion is the punishment and reward from Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ for the servant’s action. This is the subject matter of the discussion which was given the name ‘al-qadā’ wa‘l-qadar’ or as ‘al-jabr wa‘l-ikhtiyār’ or ‘hurriyat al-irādah’. Their approach to the discussion was that of the Greek philosophers: they discussed volition [irādah] and the creation of acts. Regarding the issue of volition, they said: we see that the one who wills good is himself good and the one who wills evil is evil, the one who wills justice is just and one who wills injustice is unjust. Thus if the Will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ were associated to all good and evil in the world, good and evil would be willed by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and thus the one who willed would merit the description of good and evil, just and unjust, and The Islamic Personality Vol.1 41

این امری محال است درباره الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. آنان همچنین گفتند که اگر الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کفر کافر و نافرمانی نافرمانان را خواسته بود، آنان را از کفر و نافرمانی باز نمی‌داشت، و چگونه می‌توان تصور کرد که الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ برای ابولهب خواسته باشد که کافر باشد، و سپس به او دستور دهد که ایمان بیاورد و او را از کفر بازدارد؟ اگر هر یک از مخلوقات چنین می‌کرد، بی‌شک (نزد مردم) نادان به شمار می‌آمد؛ و الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ بسیار برتر و والاتر از چنین چیزی است. افزون بر این، اگر کفر کافر و نافرمانی نافرمان به خواست الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ بود، آنان سزاوار عذاب نمی‌بودند؛ زیرا کردارشان در واقع اطاعت از خواست او الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ می‌بود… بدین ترتیب آنان با گزاره‌های منطقی پیش رفتند، و سپس این را با دلایل نصی از قرآن کریم دنبال کردند و به سخن الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ استناد جستند،

this is an impossibility with regard to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. They also said that if Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ had willed the kufr of the kāfir and the disobedience of the disobedient, he would not have prohibited them from kufr and disobedience, and how can it be thinkable that Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ willed for Abu Lahab that he be a kāfir and then ordered him to have imān and prohibited him from kufr? If any one of the creation did this, he certainly would be (deemed) foolish; Exalted is Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ high above such. Further, if the kufr of a kāfir and the disobedience of the disobedient were willed by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ, they would not be deserving the punishment; their acts actually would be in obedience to his الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ Will… Thus they proceeded with logical propositions, and then they followed this up with textual proofs from the Noble Quran, citing the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

و

And

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

آنان آیاتی را که با دیدگاهشان در تضاد بود دستکاری کردند، برای نمونه سخن الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ:

They manipulated the ayāt that contradicted their viewpoint, for example the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

آنان از این مطلب این دیدگاه را نتیجه گرفتند که به آن معتقد بودند و از آن دفاع می‌کردند، یعنی دیدگاه معروفشان که انسان اختیار دارد کاری را انجام دهد یا از آن خودداری کند. بنابراین اگر کاری کند، بر اساس اراده‌اش است و اگر خودداری کند، آن هم بر اساس اراده‌اش است. اما درباره مسئله آفرینش افعال، معتزله گفتند که کارهای بندگان را خود آنان می‌آفرینند و از خودِ ایشان است، نه از الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ؛ انجام دادن یا ترک این کارها در توان خود آنان است، بی‌آنکه قدرت الله الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ در آن دخالتی داشته باشد. دلیل این سخن، تفاوتی است که انسان میان حرکت ارادی و حرکت غیرارادی احساس می‌کند؛ مانند حرکت کسی که با اراده دستش را تکان می‌دهد و حرکت کسی که دچار لرزش است، و نیز تفاوت میان حرکت کسی که از منارهٔ بالا می‌رود و حرکت کسی که از آن سقوط می‌کند. بنابراین حرکت ارادی در توان انسان است و خود اوست که آن را می‌آفریند، اما او در حرکت غیرارادی نقشی ندارد. همچنین اگر انسان آفریننده کارهای خود نبود، تکلیف (الزام به پیروی از شریعت) قطعاً باطل می‌شد، زیرا اگر او توان انجام دادن یا ترک کاری را نداشت، خردمندانه نبود که از او خواسته شود کاری را انجام دهد یا ترک کند، و این کارها موضوع ستایش، سرزنش، پاداش یا کیفر نمی‌بودند. پس آنان با گزاره‌های منطقی استدلال خود را بر این دیدگاه پیش بردند، و سپس دلایل نقلی را به آن افزودند و آیات بسیاری را یادآور شدند، مانند گفته الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ،

They concluded from this the opinion that they held and advocated, namely their well-known view that man has the freedom of will to do an act or refrain from it. Thus if he acts, it is according to his will and if he refrains, it is also according to his will. As for the issue of the creation of acts, the Mu’tazilah said that the acts of the servants are created by them and are of their own doing not of Allah’sالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ; it is in their power to do these acts or refrain from them without any intervention of the power of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. The proof of this is the difference which man feels between the voluntary and the involuntary movement, such as the movement of a person who voluntarily moves his hand and the movement of a trembling person, and such as the difference between the movement of someone going up a lighthouse and another falling from it. Thus the voluntary movement is in the power of man: it is he who creates it; but he has no role in the involuntary movement. Also, if man was not the creator of his acts, the taklīf (obligation to comply with the Sharī’a) would certainly be invalidated, since if he was not capable of acting or refraining from acting, it would not be rational to ask him to act or to refrain from acting and this would not have been the subject of praise, reproach, reward or punishment. Thus, they proceeded with the proof of this opinion of theirs via logical propositions, and then they annexed to this textual proofs, citing many ayāt, like the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

آنان آیاتی را که با این نظر ایشان در تضاد بود دستکاری کردند، مانند سخن الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ،

They manipulated the ayāt which contradicted this opinion of theirs, like the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

انہوں نے اس مسئلے میں اپنا وہ نظریہ پیش کیا جو انہیں افعالِ بندہ کی تخلیق کے بارے میں حاصل تھا، یعنی یہ کہ انسان اپنے افعال کو خود پیدا کرتا ہے اور وہ کسی فعل کو انجام دینے یا اس سے باز رہنے پر قادر ہے۔ متکلمین کے طریقۂ تحقیق کے مطابق، جو اس مسئلے اور اس سے نکلنے والی شاخوں پر بحث میں اختیار کیا گیا، افعالِ بندہ کی تخلیق کے مسئلے کی ایک شاخ سببیت (causality) کا مسئلہ بھی تھی۔ معتزلہ نے یہ طے کرنے کے بعد کہ انسان کے افعال اسی کے پیدا کردہ ہیں، یہ سوال پیدا ہوا کہ جو امور اس کے فعل سے حاصل ہوتے ہیں ان کا کیا حکم ہے؟ کیا وہ بھی اسی کے پیدا کردہ ہیں؟ یا وہ اللہ سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کے پیدا کردہ ہیں؟ مثال کے طور پر وہ درد جو کسی ضرب کھانے والے کو محسوس ہوتا ہے، وہ ذائقہ جو کسی چیز کے انسانی عمل کے نتیجے میں پیدا ہوتا ہے، چھری سے ہونے والا کٹاؤ، لذت، صحت، شہوت، گرمی، سردی، نمی، سختی، بزدلی، بہادری، بھوک، سیری وغیرہ۔ انہوں نے کہا کہ یہ سب انسان کے فعل کا حصہ ہیں، کیونکہ جب وہ اپنے افعال انجام دیتا ہے تو وہی ان امور کا سبب بنتا ہے۔ پس یہ امور اس کے فعل سے پیدا ہوتے ہیں اور نتیجتاً اسی کے پیدا کردہ ہیں۔

They concluded with the opinion which they held regarding the issue of the creation of acts, namely the view that man creates his own actions by himself and that he is capable of doing an act or refraining from it. In pursuance of the methodology of inquiry of the Mutakallimīn in discussing the issue as well as its offshoots, one of the offshoots of the issue of the creation of acts was the issue of causality. After the Mu’tazilah had determined that the acts of man are created by him, a question arose from this: what about the acts that result from his action? Are they created by him as well? Or are they created by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ? For example, the pain felt by a person who has been hit, the taste that a thing comes to have as a result of the action of man, the cutting that occurs from a knife, pleasure, health, lust, heat, cold, humidity, solidity, cowardice, courage, hunger, satisfaction, etc. They said that all these are part of the action of man because it is man who causes them when he performs his acts. Thus they are ensuing from his act and as a result are created by him.

این مسئلهٔ قضا و قدر و دیدگاه معتزله دربارهٔ آن است. جوهرهٔ آن، مسئلهٔ اراده‌داشتن فعل بنده و صفاتی است که در اشیا در نتیجهٔ کنش انسان پدید می‌آید. اساس دیدگاه آنان این است که بنده در همهٔ کردارهایش اختیار دارد و این خود اوست که کردارهایش و صفاتی را که در اشیا در نتیجهٔ کنشش پدید می‌آید، می‌آفریند.

This is the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar and the view of the Mu’tazilah regarding it. The essence of it is that it is the issue of the volition of the act of the servant and the attributes that occur in things as a result of the action of man. The essence of their view is that the servant has free will in all of his actions and that it is he who creates his actions and the attributes that occur in things as a result of his action.

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

آنان آیاتی را که بر اختیار بنده و آفرینندگی او در کارهایش دلالت دارد، تأویل می‌کردند. بر این اساس می‌گفتند که صفات اشیاء که از کار بنده پدید می‌آید، مانند لذت، گرسنگی، شجاعت، بریدن، سوزاندن و جز آن، از سوی الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ است.

They would interpret away the ayāt indicating the free will of the servant and his creation of acts. Accordingly, they said that the attributes of things that result from the action of the servant such as pleasure, hunger, courage, cutting and burning etc. are from Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ.

اہلِ سنت و الجماعت بھی سامنے آئے اور معتزلہ کی تردید کے لیے میدان میں اترے۔ اہلِ سنت نے کہا کہ بندوں کے تمام افعال اللہ سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کی مشیت اور اِرادے سے ہوتے ہیں۔ ان کے نزدیک مشیت اور اِرادہ ایک ہی چیز ہیں، یعنی الحیّ (زندہ، یعنی اللہ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) کی ایک ازلی صفت، جو دو ممکن امور میں سے کسی ایک کے وقوع کو ایک خاص وقت میں متعین کرتی ہے، جب کہ قدرت تمام امور کے بارے میں یکساں ہوتی ہے۔ بندوں کے افعال اس کے حکم [حُکم] کے مطابق ہوتے ہیں: جب وہ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کسی چیز کا ارادہ فرماتا ہے تو کہتا ہے "ہو جا!" اور وہ ہو جاتی ہے۔ اور (بندوں کے افعال) اس کے قضاء [قَضِیَّہ]، یعنی اس کے قضاء و قدر کے مطابق ہوتے ہیں، جو فعل اور شرائط دونوں پر دلالت کرتا ہے۔ اللہ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ فرماتا ہے،

Ahl ul-Sunnah wa‘l-Jama’ah (also) emerged and addressed themselves to refute the Mu’tazilah. Ahl ul-Sunnah said that the acts of the servants are all by the Will and Volition of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. Will and volition, they said, mean the same thing, namely, an eternal attribute of al-Hayy (the Alive, i.e. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ), which dictates the opting for the occurrence of one of two practicables at one specific time while the capability is uniform with regard to all. The acts of the servants are according to his ruling [hukm] - when He الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ Wills something He says ‘Be!’ and it is – and His qadiyyah, that is, His qadā’, which is a denotation of the act plus conditions; Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ says,

مقصود از قضاء اینجا، امری است که قضاء بر آن واقع شده، نه صفتی از صفات الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. کردار بنده بر اساس تقدیر الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ است: یعنی تعیین هر موجود مخلوق با ویژگی خاص خودش از نظر خوبی، بدی، سودمندی، زیانباری، زمان و مکانی که آن را در بر می‌گیرد، و پیامد آن از کیفر و پاداش. مقصود در اینجا اثبات عمومیت اراده و قدرت الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ است، زیرا همه چیز به آفرینش الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ است. (این امر مستلزم قدرت و اراده [الهی] است بی‌هیچ اجبار یا تحمیلی.) آنان گفته‌اند: اگر گفته شود که بنا بر دیدگاه شما، کافر در کفرش مجبور است و فاسق در فسقش مجبور است و بدین ترتیب تکلیف آنان به ایمان و طاعت معتبر نخواهد بود، پاسخ ما این است که الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ از آنان کفر و فسق را بر اساس اختیار خودشان خواست، پس هیچ اجباری در کار نیست؛ همچنان‌که الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ کفر و فسق اختیاری آنان را پیشاپیش می‌دانست، پس لزوم امر محال [بر آنان] ...

The intent of qadā’ here being the subject affected by the qadā’ and not an attribute from amongst the attributes of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. The act of the servant is according to the arrangement [taqdīr] of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ: the characterisation of every created entity with its own specification as regards goodness, badness, usefulness, harmfulness and the time and place that contain it, and the consequent punishment and reward. The intention here is to affirm the generality of the Will and Capability of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ because all (things) are created by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ (This dictates the Capability and the Will (of Allah) for no compulsion or imposition.) They said: if it is said that according to your view a kāfir is compelled in his kufr and a fāsiq is compelled in his fisq and thus their obligation to have imān and be obedient would not be valid, our reply is that Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ wanted from them kufr and fisq according to their own volition, thus there is no compulsion; this is just as الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ foreknew their voluntary kufr and fisq, thus the incumbency of the impossible does not The Islamic Personality Vol.1 45

درباره کردار بندگان، آنان در پاسخ به معتزله و جبریه گفتند: بندگان کردارهای اختیاری دارند که در صورت اطاعت پاداش داده می‌شوند و در صورت نافرمانی مجازات می‌گردند. آنان توضیح دادند که چرا آن را اختیاری نامیدند، در حالی که معتقد بودند الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ تنها آفریننده و پدیدآورندهٔ کردارهاست؛ از این رو گفتند: آفریننده کردار بنده، الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ است. توانایی و خواست بنده در برخی کارها، مانند حرکت زدن، نقش دارد، اما در برخی دیگر، مانند حرکت (غیرارادی) لرزیدن، نقشی ندارد. و اما این اندیشه که الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ آفریدگار همه چیز است و بنده تنها کسب‌کننده است، آنان این را روشن کردند و گفتند: متوجه ساختن توانایی و خواست بنده به سوی کار، «کسب» [کسب] است، و تأثیر الله در آن کار پس از آن، «خلق» [آفرینش] است. همان انجام واحد زیر دو توانایی قرار دارد، اما در دو جهت متفاوت. کار از سوی الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ در جهت ایجاد انجام می‌شود و از سوی بنده در جهت کسب. به عبارت دیگر، الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ همواره کار را بر پایهٔ توانایی و خواست بنده آفریده است، اما نه از طریق توانایی و خواست بنده؛ این ترکیب، «کسب» است. آنان دیدگاه خود را با همان آیاتی مستدل ساختند که جبریه برای اثبات آفرینش کردارها توسط الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ و سلطهٔ او بر آنها به کار بردند، و کسب بنده را با این سخن الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ مستدل ساختند:

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

آنان خود را رها‌کنندهٔ دیدگاه‌های معتزله و جبریه می‌دانستند، در حالی که در واقع دیدگاه ایشان و دیدگاه جبریه یکی است. نظریهٔ «کسب» ایشان شکستی کامل بود. این نظریه نه با عقل سازگار است، زیرا دلیل عقلی بر آن وجود ندارد، و نه با نصوص، زیرا در میان متون شرعی دلیل نقلی بر آن نیست. این نظریه چیزی جز تلاشی ناکام برای آشتی دادن دیدگاه‌های معتزله و جبریه نبود. خلاصه آنکه مسئلهٔ قضا و قدر از مسائل بزرگ میان متکلمان بود و همهٔ ایشان بررسی خود را بر کردار بنده و صفاتی که از آن ناشی می‌شود متمرکز ساختند؛ یعنی صفاتی که بنده در اشیاء به سبب کردارش پدید می‌آورد. پایهٔ این بررسی، کردار بنده و صفاتی بود که او به سبب عملش در اشیاء اثر می‌گذارد: آیا آفریدگار هم کردار و هم آن صفات، الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ است یا بنده؟ و آیا این امر به خواست الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ روی می‌دهد یا به خواست بنده؟ انگیزهٔ این بحث، پذیرش مسئلهٔ «قضا و قدر» یا «جبر و اختیار» یا «آزادی اراده» از فلسفهٔ یونانی به دست معتزله بود، و بحث ایشان دربارهٔ آن از منظری که آن را با صفت عدلی که بر الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ واجب می‌دانستند سازگار می‌پنداشتند. این امر به پیدایش جبریه و اهل‌سنت انجامید تا دیدگاه‌های معتزله را رد کنند، و آنان نیز بر همان مبانی و بر همان پایه چنین کردند. همهٔ ایشان مسئله را از منظر صفات الله سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ بحث کردند، نه صرفاً از منظر فاعل. آنان اراده و قدرت الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ را بر کنش بنده و بر ویژگی‌هایی که بنده در چیزها پدید می‌آورد اعمال کردند، و موضوع پژوهش‌شان این شد: آیا اینها به قدرت و اراده‌ی الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ است یا به قدرت و اراده‌ی بنده؟ ۴۶ چگونگی پیدایش مسئله‌ی القضاء و القدر القضاء و القدر بدین‌ترتیب، کنش‌های بنده و ویژگی‌های چیزهایی است که انسان در نتیجه‌ی کنش خود در چیزها پدید می‌آورد. پس قضاء کنش‌های بندگان است و قدر ویژگی‌های چیزها. اینکه قضاء کنش‌های بندگان است، از بحث و اختلاف آنان درباره‌ی آن آشکار است؛ یعنی از گفتار ایشان که بنده کنش را با قدرت و اراده‌ی خود انجام می‌دهد، و از گفتار کسانی که آنان را رد کردند و گفتند که کنش به قدرت و اراده‌ی الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ تحقق می‌یابد نه به قدرت و اراده‌ی بنده، و از گفتار کسانی که هر دو گروه را رد کردند و گفتند که کنش بنده از طریق آفرینش کنش به دست الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ در زمانی که بنده قدرت و اراده‌ی آن کار را دارد تحقق می‌یابد، نه به وسیله‌ی قدرت و اراده‌ی بنده. این نشان می‌دهد که معنای قضاء، کنش‌های بندگان است. اینکه قدر ویژگی‌هایی است که بنده در چیزها پدید می‌آورد، از بحث و اختلاف آنان درباره‌ی آن آشکار است: هنگامی که درباره‌ی آنچه از کنش‌های بنده حاصل می‌شود بحث کردند، درباره‌ی ویژگی‌هایی که او پدید می‌آورد بحث کردند؛ پس گفتند: اگر به شکر نشاسته بیفزاییم و آن دو را بپزیم، حلوا حاصل می‌شود؛ آیا مزه و رنگ حلوا آفریده‌ی ماست یا آفریده‌ی الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ؟ آیا خارج شدن روح هنگام ذبح، حرکت سنگ هنگام هل دادن، دیدن ما هنگام گشودن چشمانمان، شکستن پا هنگام افتادن و سلامتی آن هنگام درمان و جز اینها، همه از آفرینش ماست یا الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ؟ آیا همه اینها آفریده ما هستند یا آفریدهٔ الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ؟

They considered themselves as having repudiated the views of the Mu’tazilah and the Jabriyyah. In reality their view and that of the Jabriyyah is one and the same. Their notion of acquisition was a complete debacle. It is neither in accordance with the intellect since there is no rational proof for it, nor is it in accordance with the texts since there is no textual proof for it among the shar’i texts. It is no more that a failed attempt to reconcile the views of the Mu’tazilah and the Jabriyyah. In summation, the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar was a major issue amongst the Mutakallimīn, and all of them focused their inquiry on the act of the servant and the attributes resulting therefrom, that is, the attributes which the servant effects in things as result of his actions. Their basis for the inquiry was the act of the servant and the attributes which he affects as result of his action: is it Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ who created both (the act and the attributes) or it the servant, and does this occur via the will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ or via the will of the servant? The cause which gave rise to this inquiry is the adoption of the issue of ‘al-qadā’ wa‘l-qadar’ or ‘al-jabr wa‘l-ikhtiyār’ or ‘hurriyat al-irādah’ from the Greek philosophy by the Mu’tazilah, and their discussion of it from a perspective that they deemed consistent with the attribute of Justice neccisitated upon Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. This led to the emergence of the Jabriyyah and Ahl ul-Sunnah to refute the views of the Mu’tazilah, which they did according to the same precepts and on the same basis. All of them discussed the issue from the perspective of the attributes of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ not from the perspective of the subject alone. They applied the Will of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and His Capability to the act of the servant and to the attributes which the servant affects in things; their subject of inquiry became: are these through the capability and will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰor are they via the capability and will of the servant? 46 How the Issue of al-Qadaa’ wa‘l-Qadar Emerged Al-qadā’ wa‘l-qadar is, thus, the acts of the servant and the attributes of things which man effects in things as a result of his action. Thus qadā’ is the act of the servants and qadar is the attributes of things. The fact that the qadā’ is the acts of the servants is evident from their discussion and divergence with regards to it, that is, their saying that the servant carries out the act through his own capability and will, and the saying of those who refuted them that the act is affected by the capability and will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ, not the capability and will of the servant, and the saying of those who refuted both groups that the act of the servant is effected through the creation of the act by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰat the time of the capability and will of the servant for the act, not by means of the capability and will of the servant. This indicates that the meaning of qadā’ is the acts of the servants. The fact the qadar is the attributes effected by the servant in things is evident from their discussion and divergence with regards to it: when they discussed what results from the acts of the servant, they discussed the attributes that he effects; thus they said: if we add starch to sugar and cook the twain, pudding results: is the taste and the colour of pudding of our creation or is it of the creation of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ? Is the exiting of the rūh upon slaughter, the movement of a stone upon pushing, our vision upon opening our eyes, the breakage of a leg upon falling down and it health upon healing etc.: are all these of our creation or of the creation of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ?