از میان مهم‌ترین پرسش‌هایی که به حکم مربوط می‌شود، پرسشی که اولویت دارد و نیازمند توضیح است، این است که صدور حکم به چه کسی بازمی‌گردد؛ یعنی حاکم کیست؟ شناخت این امر، شناخت خود حکم و انواع آن بر آن استوار است. مقصود از «حاکم» در اینجا، زمامدار اجرایی نیست که با اختیاری که دارد همه امور را اداره می‌کند. بلکه مقصود کسی است که حق صدور حکم بر افعال و اشیا را دارد؛ زیرا آنچه از امور محسوس در جهان وجود دارد، یا افعال انسان است یا اشیایی غیر از افعال انسان. انسان، با وصف زنده بودن در این جهان، موضوع این بررسی است و صدور حکم تنها به خاطر او و در ارتباط با اوست. بنابراین حکم بر افعال انسان و بر اشیایی که با این افعال مرتبط‌اند، ضروری است. پس چه کسی تنها حق صدور حکم در این باره را دارد: آیا خداوند، یا خود انسان؟ به عبارت دیگر، آیا شرع است یا عقل؟ آنچه ما را به شناخت حکم خداوند رهنمون می‌شود شرع است، و آنچه انسان به آن داوری می‌کند عقل است. پس آنچه (درباره افعال و اشیا) داوری می‌کند، شرع است یا عقل؟

Among the most important of inquiries related to the hukm, one of priority and requiring explanation, is the knowledge of who it is the issuing of the hukm returns to, that is, who is the hākim? Upon the knowledge of this rests the knowledge of the hukm and its types. The intent of ‘hākim’ here is not the executive authority who executes all the affairs with the authority it possesses. Rather, the intent of hākim is the one who possesses the right of issuing the hukm upon actions and things, because all that exists of the sensorially perceivable comprises either of the actions of the human or of the things which are other than the actions of the human. The human, by his description of being alive in this universe, is the subject of the study, and the issuing of the hukm is only because of him and is related to him. Therefore the hukm upon the actions of the human and upon the things related to these actions is necessary. Who then is the one who alone has the right to issue the hukm upon that: it is Allah, or the human himself? In other words, is it the shar’ or the intellect [‘aql]? That which allows us to know the hukm of Allah is the shar’, and that which the human judges by is the intellect. So what judges (upon the actions and things), the shar’ or the intellect?

اما نتیجهٔ این حکم، یعنی آنچه بهعنوان حکمی بر افعال و اشیاء صادر میشود، همان حُسن و قُبح است؛ زیرا مقصود از «صدور حکم» تعیین موضع انسان نسبت به یک فعل است: آیا آن را انجام دهد یا ترک کند، یا میان انجام و ترک مخیّر باشد؛ و تعیین موضع او نسبت به اشیائی که با افعالش مرتبطاند: آیا از آنها استفاده کند یا رها کند، یا میان استفاده و رهاکردن مخیّر باشد. تعیین این موضع او بستگی به دیدگاهش دربارهٔ آن شیء دارد: آیا حَسن است یا قَبیح یا هیچیک. پس نتیجهٔ حکم مطلوب، همان حُسن و قُبح است. آیا داوری دربارهٔ حُسن و قُبح با عقل است یا با شرع؟ دربارهٔ صدور این حکم، گزینهٔ سومی وجود ندارد. پاسخ این است که حکم بر افعال و اشیاء میتواند از چند جنبه باشد. میتواند از جنبهٔ واقعیت آن باشد، یا از جنبهٔ موافقت یا مخالفت آن با سرشت انسان و تمایلات فطری او، یا از جنبهٔ اینکه انجام آن ستوده و ترک آن نکوهیده باشد، یا نه ستوده و نه نکوهیده باشد؛ یعنی از جنبهٔ ثواب و عقاب برای انجام یا ترک آن، یا نبود ثواب و عقاب. بنابراین این سه جنبه برای حکم بر افعال و اشیاء وجود دارد: نخست، واقعیت آنها، که چیستند؛ دوم، هماهنگی یا ناهماهنگی آنها با سرشت انسان؛ و سوم، از نظر ثواب یا عقاب و ستایش یا نکوهش.

As for the result of this hukm, that is, the thing issued as a judgment upon the actions and the things, it is the husn [beauty] and the qubh [ugliness], because the intent of ‘issuing the hukm’ is the specifying of the stance of the human towards an action: should he do it or leave it, or choose between doing it and leaving it, and the specifying of his stance towards the things related to his actions: should he use them, or leave them, or choose between using and leaving. The specifying of this stance of his depends on his view about the thing: is it hasan or qabīh or neither. Thus the result of the sought hukm is the husn and qubh. So is the judgment of husn and qubh for the intellect or the shar’? There is no third option with regards to the issuing of this hukm. The answer to that is that the hukm on the actions and things can be from a number of perspectives. It can be from the perspective of its reality, or from the perspective of its accordance or discordance with the nature of the human being and his innate [fitri] inclinations, or from the perspective of its commission being praiseworthy and its omission being blameworthy or it being neither praiseworthy or blameworthy, that is, from the perspective of reward and punishment for its commission or omission or the lack of reward or punishment. Thus these are the three perspectives of the hukm upon the actions and things: one, their reality, what is it; two, their harmony, or the lack thereof, with the nature of the human; and three, with regards to reward or punishment and praise or reproach.

در مورد حکمِ اشیاء از دیدگاه اول، یعنی حقیقتِ آنها، و از دیدگاه دوم، یعنی سازگاری یا ناسازگاری آنها با سرشتِ انسان، هیچ شکی نیست که همهٔ این امور برای خودِ انسان است، یعنی برای عقل، و نه برای شرع. این عقل است که در کارها و اشیاء از این دو دیدگاه داوری می‌کند. شرع در هیچ‌یک از این دو داوری نمی‌کند، زیرا شرع در آنها نقشی ندارد. برای نمونه، دانش حسن و نادانی قبیح است؛ حقیقتِ این دو در برتری و کاستیِ هر یک آشکار است. همچنین ثروتمندی حسن و فقر قبیح است، و همین‌طور دیگر موارد. نیز نجات دادنِ غرق‌شدگان حسن، و گرفتنِ ناحقِ مال قبیح است. سرشتِ انسان از ستم گریزان و به نجات کسی که بر لبهٔ نابودی است متمایل است. همهٔ این‌ها به حقیقتِ چیزی بازمی‌گردد که انسان آن را با حواس خود درک می‌کند و عقلش آن را فهم می‌کند، یا به سرشتِ فطریِ انسان بازمی‌گردد که با آن احساس می‌کند و عقلش آن را درمی‌یابد. بنابراین این عقل است که دربارهٔ حسن و قبح داوری می‌کند، نه شرع؛ یعنی صدور حکم بر کارها و اشیاء از این دو دیدگاه برای انسان است، و حاکمِ در آنها انسان است.

As for the hukm upon things from the first perspective, their reality, and the second perspective, their harmony or discord with the nature of the human, then there is no doubt that all of this is for the human himself, that is, for the intellect and not the shar’. The intellect is what judges upon the actions and the things with regards to these two perspectives. The shar’ does not judge upon either of them, because the shar’ has no role in them. For example that knowledge is hasan and ignorance is qabīh; the reality of the two is apparent in their excellence and deficiency respectively. Similarly that affluence is hasan and poverty is qabīh, and so forth. Also that the rescuing of those drowning is hasan and the unjust taking of wealth is qabīh. Human nature inclines away from oppression and inclines towards the saving the one on the brink of destruction. All of these return to the reality of the thing which man can sensorially perceive and which his intellect can comprehend, or they return to the innate nature of man by which he feels and which his intellect comprehends. Therefore it is the intellect which judges with regards to husn and qubh, and not the shar’, that is, the issuing of the hukm upon actions and things from these two perspectives is for the human; the hakim in them is man.

در مورد حکم بر افعال و اشیاء از جهت ستایش و نکوهش در دنیا، و پاداش و کیفر در آخرت، پس بدون شک این حکم تنها از آنِ الله است، نه از آنِ انسان؛ یعنی این حکم از آنِ شرع است، نه از آنِ عقل. برای نمونه: حُسنِ ایمان، قُبحِ کفر، حُسنِ طاعت، قُبحِ معصیت، حُسنِ دروغ گفتن در جنگ، و قُبحِ آن با حاکم کافر در غیر جنگ، و همانند اینها. این به سبب آن است که حقیقت عقل (اندیشیدن) این است که مستلزم ادراک حسی [إحساس] و تصور و اطلاعات پیشین و ذهن باشد. ادراک حسی جزئی اساسی از عناصر عقل است، به گونه‌ای که اگر انسان چیزی را درک حسی نکند، برای عقلش ممکن نیست درباره آن حکم صادر کند، زیرا حکم عقل محدود به چیزی است که قابل ادراک حسی است، و ممکن نیست درباره چیزی که قابل ادراک حسی نیست حکم دهد. ظلم، از این جهت که آیا شایسته ستایش است یا نکوهش، از چیزهایی نیست که انسان با حس خود آن را درک کند، زیرا چیزی قابل ادراک حسی نیست؛ پس فهمیدن آن توسط عقل و صادر کردن حکم بر آن ممکن نیست. این با وجود آن است که انسان ممکن است با فطرت خود نسبت به آن گرایش یا دوری احساس کند، اما صرف احساس، صدور حکم عقل بر چیزی را سودمند نمی‌سازد؛ بلکه ادراک حسی ضروری است. بنابراین ممکن نیست که عقل بر چیزی یا عملی حکم حُسن یا قُبح دهد. پس برای عقل جایز نیست که حکم ستایش یا نکوهش خود را بر افعال یا اشیاء صادر کند.

As for the judgment upon the actions and things from the perspective of praise and reproach in the world, and reward and punishment in the hereafter, then without doubt it is for Allah alone, and not for the human, that is, it is for the shar’, not for the intellect. For example the husn of imān, the qubh of kufr, the husn of obedience, the qubh of disobedience, the husn of lying during war, and its qubh with the kafir ruler in other than war, and so forth. This is because the reality of the intellect (thinking) is (that it requires) sense-perception [ihsās], the reality, previous information and the mind. Sense-perception is an essential part of the elements of the intellect such that if the human being cannot perceive a thing it is not possible for his intellect to issue judgment upon it, because the judgment of the intellect is restricted to that which is sensorially-perceivable and it is not possible for it to issue judgment on that which is not sensorially-perceivable. The nature of oppression as to whether it is worthy of praise or reproach is not from that which man can sensorially perceive, because it is not something sensorially-perceivable, so the intellect understanding it and giving judgment on it is not possible. This even though man may feel, through his innate nature, an inclination towards or away from it, but feeling alone does not benefit the issuing by the intellect of the hukm upon a thing; nay, sense-perception is a must. Therefore, it is not possible for the intellect to issue judgment of husn or qubh upon a thing or action. Thus, it is not permissible for the intellect to issue its judgment of praise or reproach upon actions or things.

نیز جایز نیست که صدورِ حکمِ ستایش یا نکوهش به تمایلاتِ فطری واگذار شود، زیرا این تمایلات، حکمِ ستایش را بر آنچه با آنها سازگار است و حکمِ نکوهش را بر آنچه با آنها ناسازگار است صادر می‌کنند، و ممکن است آنچه با آنها سازگار است از چیزهایی باشد که سزاوار نکوهش است، مانند زنا، همجنس‌گرایی و بردگیِ انسان‌ها؛ و ممکن است آنچه با آنها ناسازگار است ستودنی باشد، مانند جهاد با دشمنان، صبر بر چیزهای ناخوشایند، و سخن گفتنِ حق در شرایطی که آسیبی سخت در پی خواهد داشت. پس واگذاریِ صدورِ حکم به تمایلات و خواهش‌ها به معنای آن است که آنها را مبنایی قرار دهیم که بر اساس آن ستایش و نکوهش (اشیا و افعال) سنجیده شود. آنها قطعاً مبنایی نادرست برای سنجش‌اند و در نتیجه داوری بر اساس آنها نادرست است، زیرا آنها داوری‌های نادرستی صادر می‌کنند که با واقعیت در تضادند، علاوه بر این‌که بر پایه هواها و خواهش‌ها ستایش و نکوهش را داوری می‌کنند، نه بر پایه آنچه باید باشد. بنابراین، برای تمایلات فطری جایز نیست که حکمِ ستایش یا نکوهش صادر کنند، و برای عقل نیز جایز نیست که چنین کند. پس جایز نیست که صدورِ حکمِ ستایش یا نکوهش به انسان واگذار شود. کسی که حکمِ ستایش یا نکوهشِ خود را صادر می‌کند در حقیقت الله است، نه انسان؛ و آن شرع است، نه عقل.

Nor is it permissible to place the issuing of the hukm of praise or reproach with the innate human inclinations because these inclinations issue the judgment of praise upon what is in accordance with them and of reproach on what goes against them, and it may be that that which accords with them is of that which is worthy of reproach, like fornication, homosexuality, and enslavement of people; and it be may that that which goes against them is praiseworthy, like fighting the enemies, patience upon disliked things and the speaking of the truth in situations where severe harm is bound to eventuate. Thus placing the (issuing) of the hukm with the inclinations and desires means placing them as a basis upon which praise and reproach (of things and actions) is considered. They are definitely an erroneous basis of consideration, and therefore judging by them is erroneous, because they make erroneous judgments that contradict the reality, over and above the fact that they judge praise and blame on the basis of whims and desires not on the basis of what it should be. Therefore it is not permissible for the innate inclinations to issue judgment of praise or reproach, nor is it permissible for the intellect to do so. Thus is it not permissible to place the issuing of the hukm of praise or reproach with the human being. The one who issues His hukm of praise or reproach is indeed Allah, and not man; it is the shar’, not the intellect.

اگر انسان خود درباره‌ی کارها و چیزها از نظر ستایش و نکوهش داوری کند، داوری‌اش با تفاوت شخصیت‌ها و زمان‌ها فرق خواهد کرد. انسان توانایی آن را ندارد که به‌طور قطعی داوری کند. بنابراین، داوری در این باره از آنِ الله است. آشکار است که انسان امروز چیزی را حَسَن می‌داند اما فردا آن را قَبیح می‌شمارد؛ دیروز چیزی را قَبیح می‌داند و امروز همان چیز را حَسَن می‌شمارد. پس انسان درباره‌ی یک چیز واحد داوری‌های متفاوت دارد و نمی‌تواند به‌طور قطعی داوری کند. از این رو داوری او نادرست است، و بنابراین روا نیست که داوری درباره‌ی ستایش یا نکوهش را به عقل یا به انسان واگذار کرد.

If man is left to judge upon actions and things with regards to praise and reproach, the judgment would differ with the difference in personalities and times. It is not in the capability of man to conclusively judge. Therefore the judgment in this regard is for Allah. It is evidently apparent that man judges things to be hasan today but then judges them to be qabīh tomorrow, that he judges things to be qabīh yesterday and judges the same things to be hasan today. Thus man is at variance in judgment upon the same thing and cannot conclusively judge. So his judgment is erroneous and therefore it is not permissible to place the judgment of praise or reproach with the intellect or with man.

بنابراین، از روی ضرورت، داور بر کردارهای بندگان و بر اموری که به آنان مربوط است، از جهت ستایش و نکوهش، خداوند متعال است نه انسان؛ یعنی این شرع است و نه عقل.

Thus it is from necessity that the Judge upon the actions of the servants and upon the things related to them from the perspective of praise and reproach is Allah the Exalted and not man, that is, it is the shar’ and not the intellect.

این دلیل عقلی بر حُسن و قُبح است؛ و اما دلیل شرعی، پس شرع، تحسین و تقبیح را با فرمانِ پیروی از رسولِ خدا ﷺ و نکوهشِ هوی‌وهوس‌ها به هم پیوند داده است. بنابراین، از سوی شریعت به‌طور قطعی ثابت می‌شود که حُسن همان چیزی است که شرع آن را نیکو ساخته، و قُبح همان چیزی است که شرع آن را قبیح ساخته است، از جهت نکوهش و ستایش.

This is the rational evidence of husn and qubh; as for the shar’i evidence, then the shar’ has tied tahsīn and taqbīh with its command to follow the Messenger and its reproach of the whims. Thus it is definitively established by the shari’ah that husn is what the shar’ has made husn and qabīh is what the shar’ has made qabīh, from the perspective of reproach and praise.

حکم، یعنی ستایش یا نکوهش، که بر افعال و اشیاء تعلق می‌گیرد، برای مشخص کردن موضع انسان نسبت به آن‌ها است. از حیث اشیاء، روشن می‌کند که استفاده از آن‌ها جایز است یا حرام، و امکان سومی در این میان وجود ندارد. از حیث افعال انسان، روشن می‌کند که انجام دادن یا ترک کردن آن‌ها واجب است، یا اینکه انتخاب میان انجام و ترک با خود اوست. از آنجا که حکم از این دیدگاه جز از آنِ شرع نیست، ناگزیر است که احکامی که بر افعال و اشیاء مرتبط با آن‌ها بار می‌شود، به شرع بازگردد و نه به عقل، و ناگزیر است که تنها شرع درباره آن‌ها داوری کند.

The hukm, of praise or reproach, upon the actions and things is for the specifying of the stance of the human with regards to them. In terms of the things, it clarifies whether his using them is permissible or prohibited, there being no third possibility. In terms of the actions of man, it clarifies whether his establishing or leaving them is required, or whether the choice between doing and leaving is his. Because the hukm from this perspective is not but for the shar’ it is of necessity that the ahkām upon the actions and things related to them return to the shar’ and not the intellect and it is of necessity that the shar’ alone judge upon them.

علاوه بر این، حکم بر اشیاء از نظر حلال یا حرام، و بر افعال بندگان از نظر واجب، حرام، مندوب، مکروه یا مباح، و بر امور [عُمور] و عقود [عُقود] از جهت اینکه اسباب، شروط یا موانع باشند، یا صحیح، باطل یا فاسد باشند، یا اینکه عزیمت یا رخصت باشند، همه اینها نه بر اساس موافقت یا مخالفت اشیاء یا افعال با فطرت طبیعی انسان، و نه بر اساس واقعیت آنها، بلکه بر اساس این داوری می‌شود که آیا در این دنیا مستحق ستایش یا نکوهش، و در آخرت مستحق پاداش یا کیفر هستند. بنابراین، حکم در ذات خود تنها از آنِ شرع است و نه از آنِ عقل. پس حاکم حقیقی بر افعال و اشیائی که به آنها مربوط است، و بر امور و عقود، جز شرع نیست. عقل در این امر به هیچ وجه هیچ حکمی ندارد.

Further, the hukm upon the things, of halāl [permissible] or harām [prohibited], upon the actions of the servants of wājib [obligatory], harām, mandūb [recommended], makrūh [reprehensible] or mubāh [permissible], and upon the matters [‘umūr] and contracts [‘uqūd] of (them being) asbāb [causes], shurūt [conditions], or mawān’i [preventions], or sahīh [valid], bātil [invalid], or fāsid [void], or (them being) azimāh [original rule] or a rukhsah [concession], all of this is not judged on the basis of the things or actions being in accordance or discordance with the natural human disposition or on the basis of their reality, but are judged on the basis of whether they merit praise or reproach in this world and reward or punishment in the hereafter. Therefore the hukm by its nature is for the shar’ alone and not for the intellect. Thus the hākim in reality upon the actions and the things related to them and upon the matters and contracts is not but the shar’ alone. The intellect has absolutely no judgment in this.