۲۹.۳ فروش اعتباری پیشپرداختی (السَّلَم)
29.3 The Selling Of Advance Credit (as-salam)
فروختنِ آنچه که انسان مالکِ آن نیست و آنچه که مالکیتِ آن حاصل نشده است، به سببِ احادیثی که دربارهٔ آن وارد شده، حرام است. این احادیث به صورتِ عام آمده و همهٔ فروشهای چیزی را که در مالکیتِ فروشنده نیست یا مالکیتِ آن کامل نشده است، دربر میگیرد. پیامبر ﷺ فرمود:
Selling that which one does not own and that whose ownership has not been accomplished is forbidden due to the ahadith concerning that. The ahadith came generally including all sales of that which is not owned or whose ownership is not completed. He (saw) said:
«مفروش ما لیس عندک» (روایت احمد).
“Do not sell that which you do not have” (narrated by Ahmad).
و او به عتبة بن اسید گفت:
And he said to Uttab bin Usayd:
«از فروختن آنچه که هنوز در تصرف خود درنیاوردهاند، منع کنید.»
“Prohibit them from selling that which they have not taken possession of.”
با این حال، این ادلهٔ عام در موردی غیر از فروش پیشپرداختی (سلف) تخصیص داده شدهاند. اما در مورد فروش پیشپرداختی، شارع آن را از حکم منع مستثنا کرده و جایز شمرده است. او ﷺ فرمود:
However these general evidences have been specified in other than the sale of advance credit. As for advance credit sale, the Shar’a has excluded it from the prohibition and permitted it. He (saw) said:
«هر کس چیزی را پیشاپیش پرداخت کند، پس باید برای پیمانهٔ مشخص و وزن مشخص و مدت مشخص پرداخت کند» (روایت البخاری).
“Whoever pays in advance for something, then he should for a specific measure and a specific weight and for a specific period” (narrated by Al-Bukhari).
سَلَم [به فتح سین و لام] همان سَلَف است از نظر وزن و معنا. کسی که در برابر کالایی که توصیف شده، پول نقد را برای مدتی به عنوان پیشپرداخت میدهد؛ یعنی پول پیشاپیش به عنوان بهای کالایی پرداخت میشود که پس از مدتی و برای یک بازهی زمانی معین در اختیار او قرار خواهد گرفت. فروش نسیهی پیشپرداختی نوعی از بیع است که بر اساس همان شیوهای منعقد میشود که بیع منعقد میشود، و با واژههای «سَلَم» و «سَلَف» عقد میگردد. همچنین گفته میشود «اَسلَم» و «اَسلَف». همان شرایطی که در بیع در نظر گرفته میشود، در آن نیز لحاظ میگردد. معاملهی مردم در سَلَم و تَسلیف به دلیل نیاز آنان به آن صورت میگیرد، بهویژه کشاورزان و بازرگانان. صاحبان محصولات کشاورزی و میوهها به هزینههایی برای خود و برای آنچه این محصولات و میوهها از کار نیاز دارند تا به کمال برسند، محتاجاند. ممکن است پول کم شود و آنان آن را در اختیار نداشته باشند؛ پس محصول خود را پیش از آنکه به بار بنشیند، به بهای پیشپرداخت میفروشند، و آن بها را بیدرنگ در مجلس عقد تصرف میکنند، به شرط آنکه کالا را هنگام سررسید مدت مقرر به خریدار تحویل دهند. بازرگان نیز کالاهایی را که نزد او نیست، برای مدتی معین که خود تعیین میکنند میفروشد، و بهای آن را بیدرنگ در مجلس عقد تصرف میکند، به شرط آنکه کالا را هنگام سررسید مدت مقرر تحویل دهد.
The “salam” is the “salaf” with two “fatha” in weight and meaning. It is the one who delivers present compensation for a described compensation as surety for a period i.e. advance money as price for a good he will possess after a time for a specific period. The advance credit sale is a category of sale which is contracted according to what a sale is contracted, and by the word “salam” and “salaf”. And it is (also) said “aslam” and “aslaf”. The same conditions are considered as in a sale. The transaction of people in salam and tasleef takes place because they are in need of it particularly the farmers and traders. The owners of crops and fruits need expenditure for themselves and upon it to complete what these crops and fruits require of work. Money could become scarce such that they do not have it, so they sell their produce before it emerges for an advance price which he takes possession of immediately in the contract session (majlis al-‘aqd) upon the condition of delivering the good to the buyer when the imposed period falls due. The trader would sell the goods not with them for a specific period which they would determine, and they take possession of the price immediately in the contract session upon condition of delivering the good when the imposed period becomes due.
جواز خرید و فروش نسیه به صورت پیشاپیش از طریق سنت ثابت شده است. از ابن عباس (رض) روایت شده که گفت:
The permissibility of advance credit sale is established by the Sunnah. It is narrated from ibn Abbas (ra) who said:
پیامبر ﷺ به مدینه آمدند و مردم برای میوهها برای یک یا دو سال پیشاپیش پرداخت میکردند. پس فرمودند: هر کس پیشاپیش میپردازد، باید برای پیمانهای مشخص و وزنی مشخص، برای مدتی معین پیشاپیش بپردازد. (روایت مسلم)
“The Prophet (saw) came to Madinah and they would pay in advance for fruits for one or two years so he said: Whoever pays in advance, let him pay in advance for a specific measure and specific weight for a specific period” (narrated by Muslim).
از عبدالرحمن بن أبزی و عبدالله بن أبی أوفى که هر دو گفتند:
From Abdurahman bin Abza and Abdullah bin Abi Awfa who both said:
«ما در غنیمتهای جنگی با رسولالله ﷺ شرکت میکردیم و نبطیهای شام نزد ما میآمدند. ما برای مدتی مشخص، گندم، جو و کشمش را از آنان پیشاپیش خریداری میکردیم. او گفت: من پرسیدم: آیا آنان محصولی نزد خود داشتند یا نداشتند؟ هر دو گفتند: ما دربارهی آن از آنان نمیپرسیدیم.» (روایت البخاری)
“We used to acquire booties with the Messenger of Allah (saw) and there would come to us the Nabatheans of the Nabatheans of Sham. So we would pay them in advance for wheat, barley and raisins for a specific period. He said: I said: Did they have crops with them or did they not have crops with them? They both said: We would not ask them about that” (narrated by Al-Bukhari).
و در یک روایت:
And in a narration:
«ما كنا نسلف على عهد رسول الله ﷺ وأبي بكر وعمر في الحنطة والشعير والتمر والزبيب لقوم لم يكن عندهم» Note on the translation above: the Persian rendering should instead be: «در زمان رسول الله ﷺ و ابوبکر و عمر، ما در گندم، جو، خرما و کشمش به کسانی که آن را نزد خود نداشتند، پیشپرداخت میکردیم.» (روایت ابوداوود)
“We would pay in advance at the time of the Messenger of Allah (saw), Abu Bakr (ra) and Umar (ra) in wheat, barley, dates and raisins to a people who did not have it with them” (narrated by Abu Dawud).
تمام این شواهد روشن، جوازِ فروشِ سلف (بیعِ پیشپرداخت) را ثابت میکنند. اما اینکه سلف در چه چیزهایی جایز است و در چه چیزهایی جایز نیست، در حدیث و اجماع روشن شده است. زیرا سلف، خریدنِ چیزی است که در ملکیت نیست و خریدنِ چیزی است که مالکیتِ آن کامل نشده است، و این هر دو ممنوع است. سلف به نصّ صریح از این قاعده مستثنا شده است، پس منعِ آن در غیرِ آن موارد مشخص میشود. بر این اساس لازم است که چیزی که سلف در آن درست است، روشن بیان شود. با بازگشت به متون درمییابیم که سلف در هر چیزی که با پیمانه یا وزن سنجیده میشود جایز است، همانگونه که در هر چیزی که شمارش میشود جایز است. اما جواز آن در آنچه با پیمانه و وزن سنجیده میشود، به سبب آنچه در حدیثِ ابنِ عباس ثابت شده، است. رسولِ خدا ﷺ فرمود:
All these are clear evidences for permitting advance credit sale. As for what are the things in which salam is allowed, and what are the things in which it is not permitted, this is clear in the hadith and Ijma’a. This is because the salam is buying that which is not owned and buying something over which ownership has not been completed, and they are both prohibited. Salam was excluded for them by a clear text so it specified the prohibition in other than that. Accordingly it is necessary that the thing in which salam is valid be clearly stated. Upon returning to the texts we find that Salam is permitted in everything that is measured and weighed just as it is permitted in everything counted. As for permitting it in what is measured and weighed, this is due to what is established in the hadith of ibn Abbas. The Messenger of Allah (saw) said:
هر کس در خرما پیشپرداخت کند، باید بهایی معلوم و وزنی معلوم را برای مدتی معین پیشپرداخت کند.
“Whoever pays in advance in dates let him pay in advance for a known price and a known weight for a specified period.”
و در روایتی دیگر از ابن عباس که گفت: رسول الله ﷺ فرمود:
And in another narration of ibn Abbas who said: The Messenger of Allah (saw) said:
«هرکس در چیزی پیشپرداخت کند، باید برای پیمانهای معلوم و وزنی معلوم و تا مدتی معلوم پرداخت کند». (روایت البخاری)
“Whoever pays in advance in something then he should pay for a known measure and a known weight for a known period” (narrated by Al-Bukhari).
این نشان میدهد که پولی که تحویل داده میشود، در چیزهایی است که با پیمانه یا ترازو سنجیده میشود. اما درباره جواز آن در چیزهایی که با شمارش سنجیده میشوند، اجماع بر این است که سلَم در خوراکیها جایز است. این اجماع را ابن منذر نقل کرده است. البخاری روایت کرد و گفت: شعبه برای ما نقل کرد و گفت: محمد یا عبدالله بن ابی المجالد خبر داد و گفت:
This indicates that the money which is delivered is in what is measured and weighted. As for its permissibility in the counted (things), the Ijma’a has contracted upon the Salam in foodstuff being allowed. This Ijma’a has been transmitted by ibn Mundhir. Al-Bukhari narrated and said: Shu’bah related to us and said: Muhammad or Abdullah bin Abi Al-Majalid informed and said:
عبدالله بن شداد بن الهاد و ابوبردہ در مورد بیع سلف اختلاف کردند، پس مرا نزد ابن ابی اوفیٰ (رض) فرستادند. من از او پرسیدم و گفتم: «ما در زمان رسول الله ﷺ، ابوبکر و عمر (رض)، در گندم، جو و خرما بیع سلف انجام میدادیم.»
“Abdullah bin Shaddad bin Al-Hadi and Abu Burdah differed over advance credit sale so they sent me to ibn Abi Awfa (ra) so I asked him and said: ‘We would perform advance credit sale (salaf) in the time of the Messenger of Allah, Abu Bakr and Umar in wheat, barely and dates.”
این [حدیث] دلالت بر جواز خوراکیها دارد. خوراکی از اینکه کیل شود، وزن شود یا شمرده شود خالی نیست، پس حکم مربوط به همه آن خوراکیهایی است که کیل، وزن یا شمرده میشوند، همانگونه که قبض (تصرف و دریافت) به آن مربوط است از آن جهت که از چیزهایی است که نیازمند قبض است، و همانگونه که ربای فضل نیز به آن مربوط است از آن جهت که اگر در کیل یا وزن یا عدد زیادی باشد ربا است. پس سلم نیز به آن مربوط است از آن جهت که خوراکی است که کیل، وزن و شمرده میشود. در حدیث، متنی بر جواز آنچه کیل میشود و آنچه شمرده میشود وجود دارد، اما از شمرده شدهها یاد نشده است. اجماع بر جواز خوراکیها، شمرده شده را نیز در سلم داخل میکند.
This indicates that foodstuff is permitted. Foodstuff is not devoid of being measured, weighed or counted so the rule is related to all that foodstuff which is measured, weighed or counted just like taking possession is related to it in its being of that which needs taking possession of and just as it is related to riba of excess (riba al-fadhl) in its being riba if there is excess in the measure or weight or count. So salam is also related to it in its being foodstuff which is measured, weighed and counted. In the hadith is a text upon the permissibility of the measured and the counted but it did not mention the counted (thing). The Ijma’a over the permissibility of foodstuff makes the counted (thing) included in the Salam.
اما آنچه پیشاپیش پرداخت میشود، لازم است که از نظر وصف دقیق باشد، مانند گندم جورانی، خرمای برنی، پنبه مصری، ابریشم هندی و انجیر ترکی؛ و از نظر اندازه یا وزن نیز دقیق باشد، مانند صاع شامی، من عراقی، و کیلو و لیتر. یعنی لازم است که مقدار یا وزن معلوم و توصیفشده باشد.
However it is necessary that the things paid for in advance are exact in description like Jurani wheat, Birni dates, Egyptian cotton, Indian silk, Turkish figs and exact in measurement or weight like a Syrian sa’a, an Iraqi pound and the kilo and litre i.e. it is necessary that the measure or weight be known and described.
همانگونه که لازم است جنسی که پیشپرداخت برای آن انجام میشود معلوم باشد، همچنین فروش (سلم) باید برای مدتی باشد و آن مدت باید معلوم باشد. سلم فوری معتبر نیست، بلکه لازم است که مدت بهعنوان شرط قرار داده شود، به دلیل گفتهی پیامبر ﷺ:
Just as it is obligatory for the category for which the advance is paid be known, similarly the sale must be for a period and it must be a known period. Salam is not valid immediately, but rather it is necessary that the period be made a condition due to the Prophet (saw)’s statement:
«هرکس که برای چیزی پیشپرداخت کند، پس باید آن را با پیمانهٔ معلوم و وزن معلوم و تا مدت معلوم بپردازد.»
“Whoever pays in advance for something, then for a known measure and a known weight for a known period.’
این نشان میدهد که تعیین مدت شرط صحت سلم است. با این حال، اگر تحویل فوری باشد و هیچ مدتی تعیین نشود، آن را بیع سلف نمیگویند، زیرا آنچه آن را سلم و سلف میسازد، پیش انداختن یکی از دو عوض و به تأخیر انداختن دیگری است. معلوم بودن مدت لازم است، به دلیل گفتار پیامبر ﷺ: «تا مدتی معلوم». تعیین مدت تنها برای دورهای جایز است که خود تفاوت چندانی نداشته باشد، مانند یک ماه، یک سال، شش ماه یا تا تاریخ معینی که در آن اختلاف بزرگی نباشد، مانند عید قربان یا تا ماه رمضان. به همین ترتیب، سلم تا عید پاک مسیحیان و روزهی ایشان نیز جایز است، زیرا اینها معلوماند و اختلافی در آنها نیست. اختلاف اندک بخشوده است. هر مدتی جایز است که تا آن به تأخیر افتد، چه مدت نزدیک باشد و چه دور، بدون تفاوت. با این حال، واژهی «مدت» (اجل) دلالتی دارد که بر اساس اصطلاح مردم دربارهی آن دلالت عمل میشود. اگر آنان بر این باورند که ساعت در آن در نظر گرفته نمیشود و از نوع تحویل فوری است، چنین است؛ و اگر آن را مدت به شمار آورند، آنگاه ساعت نیز مانند سال، مدت به حساب میآید.
This indicates that the period is a condition for the validity of salam. However where it is immediate and no period is determined then it is not called advance credit sale because that which makes it Salam and salaf is the bringing forward of one of the compensations and delaying the other. It is necessary that the period be known due to the Prophet (saw)’s statement: “for a known period.” Specifying the period is only for a period which in itself does not differ such as a month, year, six months or to such and such date in a way that there is no great difference over it like Eid al-Adha or to Ramadhan. Similarly it is valid that the salam be for the Easter of the Christians and their fasting as this is known and does not differ. A minor difference is forgiven. Every period is allowed to be delayed until without difference between a nearby or a remote period. However the word “period” (ajal) has an indication which is acted upon according to the terminology of the people over its indication. If they consider that an hour is not considered therein but rather it is from the type of immediate (sale), and if they consider it a period thereupon the hour is considered a period like the year is considered a period.
وهمچنین لازم است که قیمت معلوم باشد، به دلیل گفتار او ﷺ: «پس باید بهای معلومی را پیشاپیش بپردازد». جایز نیست مگر آنکه بها در مجلس عقد فوراً تحویل داده شود؛ پس اگر طرفین پیش از آنکه تمام بها دریافت شود از هم جدا شوند، کل قرارداد باطل است. این به آن سبب است که بیع سلف در زبان عربی که پیامبر خدا ﷺ با ما به آن سخن گفت، عبارت است از چیزی که در برابر چیزی داده میشود، یعنی پول پیشاپیش داده میشود برای کالایی که بعداً گرفته میشود. پس اگر کسی بهای آنچه را به صورت سلف سفارش داده پرداخت نکند، در واقع چیزی را پیشاپیش نپرداخته است؛ او فقط وعده داده که پیشاپیش خواهد پرداخت. اگر بخشی از بها را بپردازد، چه کم و چه بیشتر، بیع سلف در آنچه تحویل گرفته شده درست و در آنچه تحویل داده نشده باطل است. دریافت بها توسط فروشنده از خریدار شرط صحت سلف است. اما وجود کالای فروختهشده در هنگام عقد شرط نیست. سلف در آنچه حاضر است و آنچه حاضر نیست، در زمان انعقاد سلف، و با کسی که چیزی نزد اوست و کسی که هیچ چیز ندارد، جایز است. این به آن دلیل است که پیامبر ﷺ به مدینه آمد و مردم یک یا دو سال پیشاپیش برای میوهها پول میدادند. روشن است که میوهها در این مدت باقی نمیمانند، و پیامبر ﷺ آنان را از سلف یک یا دو ساله منع نکرد، بلکه بر آن تقریر و رضایت داد. از این رو پرداخت بهای کالایی که پس از مدت معینی که مدت شمرده میشود تحویل داده میشود جایز است، خواه کالا موجود باشد یا نباشد. با این حال شرط است که در بها غبن فاحش نباشد؛ بلکه واجب است که بها به نرخ بازار در زمان انعقاد قرارداد، متناسب با مدت تأخیر و نه تحویل کالا، باشد. این به آن سبب است که سلف نوعی بیع است و غبن فاحش در همه بیعها ممنوع است، پس سلف نیز در آن داخل است. همانگونه که حرام است کالایی که بلافاصله تحویل گرفته میشود، برای بهایی مؤجل و با فریب فاحش فروخته شود، همچنین جایز نیست کالایی که در آینده تحویل گرفته میشود، برای بهایی که بلافاصله پرداخت میشود و با فریب فاحش فروخته شود؛ بنابراین فریب در سلم حرام است. اگر در سلم فریبی پیدا شود، حکم آن همان حکم فریب در بیع است؛ برای فریبخورده اختیار وجود دارد. اگر بخواهد میتواند معامله را فسخ کند و اگر بخواهد میتواند آن را اجرا کند. او حق ندارد تفاوت میان قیمت کالای واقعی و بهایی را که با آن خریده شده است، دریافت کند. با این حال، این اختیار بر دو شرط استوار است. نخست، نبودن آگاهی در زمان انعقاد قرارداد. دوم، زیادت یا نقصانی فریبنده که مردم با آن فریب نمیخورند. فریب آشکار با ارزیابی بازرگان سنجیده میشود؛ پس آنچه آنان فریب میدانند، فریب به شمار میآید و آنچه فریب نمیدانند، فریب نیست.