۱۰.۲ روش‌های تفسیری مفسران - شخصیت اسلامی | Quran Course

۱۰.۲ روش‌های تفسیری مفسران - شخصیت اسلامی | Quran Course

0% read · 4 min left

شخصیت اسلامی Bookmark

This chapter was translated automatically from English and may contain mistakes. Read the original

Show original

۱۰.۲ روش‌های تفسیری مفسران

10.2 The Exegetical Approaches Of Mufassirun

by Sheikh Taqīuddīn An-Nabahānī4 min readViewed 137 times

صحابه کرام رضی الله عنهم نے قرآنِ کریم کی آیات کی تفسیر یا تو اپنے اجتہاد سے کی، یا پھر یہ تفسیر انہوں نے خود رسول اللہ ﷺ سے سنی تھی۔ اکثر اوقات وہ کسی آیت کا سببِ نزول بیان کرتے، یا یہ واضح کرتے کہ وہ آیت کس کے بارے میں نازل ہوئی۔ کسی آیت کی تشریح میں وہ اکثر لغوی معنی کی وضاحت پر اکتفا کرتے، جو وہ آیت سے سمجھتے تھے، اور اس کے لیے نہایت مختصر الفاظ استعمال کرتے، جیسے ان کا یہ قول: غَيْرُ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ (گناہ کی طرف مائل نہ ہونے والا)، یعنی گناہ کی طرف میلان نہ رکھنے والا (غَيْرُ مُتَعَرِّضٍ لِمَعْصِيَةٍ)۔ اسی طرح اللہ تعالیٰ کے اس فرمان کے بارے میں ان کا قول بھی ہے:

The Sahabah made tafsīr for the verses of the Noble Qur’ān either as their own Ijtihād in tafsīr or by hearing it from the Messenger of Allah . Many a time they would explain the cause of revelation for a verse or explain with respect to whom it had been revealed. In explaining a verse they would restrict themselves to elucidating the linguistic meaning which they understood from the verse with the most concise of words like their saying: ghayr mutajanif li ithm (not inclined to sin) i.e, not predisposed to sin (ghayr muta'arrid li ma'siyya). Similarly their statement regarding His  saying:

او گفت که این آیه درباره‌ی فرستاده‌ی خدا ﷺ نازل شده است، هنگامی که می‌کوشید عمویش ابوطالب را به اسلام فرا خواند. سپس تابعین پس از صحابه آمدند و هر آنچه را صحابه به این شیوه نقل کرده بودند، روایت کردند. از میان تابعین کسانی بودند که آیات قرآن کریم را تفسیر کردند یا سبب نزول را بیان داشتند، خواه از روی اجتهاد شخصی خود در تفسیر و خواه با شنیدن آن از دیگران. پس از تابعین، علما آمدند و تفسیر را گسترش دادند و از یهودیان و مسیحیان روایاتی نقل کردند. مفسران در هر عصر و نسلی یکی پس از دیگری آمدند؛ کسانی که قرآن را تفسیر کردند و در هر دوره بر آنچه پیش از آن بود، تفسیر را گسترش دادند. مفسران شروع کردند به توجه به آیات تا از آنها احکام استنباط کنند و مذاهب خود را در باب اختیار و جبر توضیح دهند. آنان آغاز کردند به تفسیر آیاتی که نظرات خود را بر اساس گرایش‌هایشان در قانون‌گذاری، علم کلام، بلاغت، صرف و نحو و جز اینها اثبات می‌کرد. آنچه از بررسی تفاسیر در اعصار مختلف از زمان صحابه تا کنون آشکار می‌شود این است که تفسیر قرآن در هر عصری تحت تأثیر جنبش علمی آن زمان بوده و تصویری ارائه می‌داده که منعکس‌کننده دیدگاه‌ها، نظریه‌ها و مکاتب فکری آن زمان بوده است. کمتر تفسیری یافت می‌شد که از تأثیر آرا، اندیشه‌ها و قواعد زمانه خود برکنار باشد.

that he said the verse had been revealed concerning the Messenger of Allah  when he tried to win over his uncle Abu Talib to Islam. Then came the Tabi'un after the Sahabah who reported everything the Sahabah mentioned in this manner. From among the Tabi'un there were those who explained the verses of the Noble Qur’ān or stated the cause of revelation, either as their own Ijtihād in tafsīr or by hearing it from (other authorities). After the Tabi'un the 'Ulama came and expanded the tafsīr and quoted reports from the Jews and Christians. The mufassirun succeeded one after another in every age and generation, who explained the Qur’ān and expanded the tafsīr in each age on what had come before. The mufassirun began to give their attention to the verses to deduce rulings from them and explain their schools of thought in terms of freewill (ikhtiyar) and predestination (jabr). And they began to explain verses proving their opinions according to their inclinations in legislation, scholasticism ('ilm al-Kalam), rhetorics (balaagha), declension (sarf) and grammar etc. What is apparent from an examination of the tafaseers through the different ages since the time of the Sahabah until now is that the tafsīr of the Qur’ān in every age was influenced by the scholarly movement of the time, it presented a picture which reflected the views, theories and schools of thought of the time. Seldom were there tafsīrs that were free from the influence of opinions, thoughts and rules of the time.

اما همهٔ این تفسیرها از روز نخست پیدایش مفسران، یعنی از زمان صحابه، در کتابها گردآوری نشدند. بلکه در طول اعصار از وضعی به وضع دیگر دگرگون شدند. در آغاز، تفسیر بخشی از حدیث و یکی از ابواب آن بود. حدیث موضوعی فراگیر بود که همهٔ علوم اسلامی را در بر میگرفت. بنابراین، راوی حدیث همانگونه که حدیثی حاوی حکم فقهی را روایت میکرد، حدیثی را که تفسیر یک آیهٔ قرآن در آن بود نیز روایت میکرد. سپس نویسندگان، در آغاز دورهٔ عباسی و در پایان دورهٔ اموی، یعنی در آغاز قرن دوم هجری، شروع به گردآوری همهٔ احادیث مشابه و مرتبط زیر یک موضوع کردند و آنها را از دیگر موضوعات جدا ساختند. بدینسان، دانشهایی مانند تفسیر و فقه که در حدیث جای داشتند از یکدیگر جدا شدند. آنچه از این علوم پدید آمد، همان چیزی بود که در زمینهٔ حدیث، سیره، فقه و تفسیر پدید آمد. بدین ترتیب، دانش تفسیر پدیدار شد و به علمی مستقل تبدیل گشت که بهخودیخود مورد مطالعه قرار میگرفت. با این حال، تفسیرها هنوز شکل منظمی نداشتند، به این معنا که آیات قرآن به ترتیبی که در مصحف آمده و سپس تفسیر آنها، یادآوری نمیشدند. بلکه تفسیرهای روایتشده پراکنده و این سو و آن سو بودند. آنها تفسیر آیات متفرق بودند، همانگونه که در حدیث نیز چنین بود. این وضع ادامه یافت تا آنکه تفسیر از حدیث جدا شد و بهعنوان علمی مستقل برپا ایستاد. برای هر آیه یا بخشی از آیهٔ قرآن تفسیری نوشته شد و این آیات بر اساس ترتیب مصحف مرتب گردیدند. نخستین کسی که به تفسیر قرآن پرداخت، آیه به آیه نقل کرد و یکی پس از دیگری توضیح داد، الفرّاء (د. ۲۰۷ ھ.ق) بود. ابن النّدیم در کتاب خود، الفهرست، گزارش میدهد که:

However, all of these tafsīrs were not compiled in books from the first day mufassirun came to exist i.e, from the time of the Sahabah. Rather, they changed from situation to situation through the ages. In the beginning, the tafsīr used to be a part of the hadīth and one of its chapters. The hadīth was the all-extensive topic which encompassed all the Islamic disciplines. So the transmitter of a hadīth just as he would narrate a hadīth containing a legal ruling he would also narrate a hadīth which contained the tafsīr of a Qur’ānic verse. Then writers, in the beginning of the Abbasid era and towards the end of the Umayyad era i.e, in the beginning of the second century hijri, began to bring together all the similar and relevant ahadīth under a topic and separate them from other topics. So the disciplines such as tafsīr and fiqh which the hadīth contains were separated from each other. What resulted from the sciences is what resulted in terms of hadīth, Sīrah, jurisprudence and tafsīr. Thus, the science of tafsīr came to exist and it became an independent science which was studied on its own. However, the tafsīrs did not take any organised form, in that verses of Qur’ān were not mentioned in an ordered manner like the arrangement found in the mushaf (Qur’ān) and then followed by their tafsīr. Rather the tafsīrs narrated were scattered here and there. They were tafsīr for miscellaneous verses as was the case with the hadīth. This situation continued until the tafsīr became separated from the hadīth and began to stand up as a science in its own right. Tafsīr was written for each ayah of the Qur’ān or part of an ayah, arranging these verses according to the order in mushaf. The first one to undertake the tafsīr of the Qur’ān quoting ayah after ayah and explain them one after another was al-Farra' (d.207 A.H.). Ibn al-Nadim reports in his book alFihirst that:

«عمر بن بُکیر» به الفرّاء نوشت که الحسن بن سهل شاید یکی پس از دیگری چیزهایی از قرآن از من بپرسد، اما من نخواهم توانست همهٔ پاسخ‌ها را به یاد بیاورم. به نظر من بهتر است نکات اساسی را گرد هم آوری و در کتابی تدوین کنی تا به آن مراجعه کنم. پس الفرّاء به شاگردان خود گفت: گرد هم آیید تا من برای شما کتابی دربارهٔ قرآن املا کنم. به آنان یک روز مهلت داد. وقتی آمدند، او نزد ایشان رفت. در مسجد مردی اذان می‌گفت و همراه با مردم در نماز، قرآن می‌خواند. الفرّاء رو به او کرد و گفت: سورهٔ فاتحۃ الکتاب را بخوان، ما آن را تفسیر خواهیم کرد و سپس دربارهٔ تمام کتاب به تفصیل سخن خواهیم گفت. آن مرد خواند و الفرّاء تفسیر کرد. ابوالعباس گفت: پیش از او کسی چنین کاری نکرده بود و گمان نمی‌کنم کسی بتواند بر آن چیزی بیفزاید.

“Umar ibn Bukayr wrote to al-Farra' that al-Hasan ibn Sahl perhaps may ask me one thing after another from the Qur’ān but I will not be able to recall all the answers. I think you should bring together the essential points and compile them in a book I will refer to it, so al-Farra' said to his students; gather together so that I can dictate to you a book about the Qur’ān. He gave them a day. When they came he went to them, in the mosque there was man giving azan and reciting the Qur’ān with the people in prayer. Al-Farra' turned to him and said: recite the opening chapter of the Qur’ān (fatihatul kitab), we will explain it and then we will speak fully about the whole book. The man recited and al-Farra' made tafsīr. Abu al-'Abbas said: no one did anything like him before and I don't think anyone can add to that.'

سپس، پس از او، ابن جریر الطبری (متوفای ۳۱۰ هجری) آمد که تفسیر معروفش را نوشت. پیش از آنکه تفسیر ابن جریر شهرت یابد، تعدادی تفسیر دیگر معروف شده بودند، مانند تفسیر ابن جُریج. وضع او همان وضع محدثان نخستین بود که هر آنچه به دستشان می‌رسید گردآوری می‌کردند، بی‌آنکه میان روایات صحیح و نادرست فرق بگذارند. گفته‌اند: «مقصود ابن جریج صحت نبود؛ بلکه هر آنچه را دربارهٔ هر آیه نقل شده بود، چه صحیح و چه ضعیف (سَقیم)، نقل می‌کرد.» از این تفسیرها همچنین تفسیر السُّدّی (متوفای ۱۲۷ هجری) و تفسیر مُقاتِل (متوفای ۱۵۰ هجری) است. عبدالله بن المبارک دربارهٔ تفسیر مقاتل گفت: «چه نیکوست تفسیرش، کاش که او موثوق (ثقه) بود.» از جمله آنها تفسیر محمد بن اسحاق نیز هست. او از یهودیان و مسیحیان نقل می‌کرد و سخنان وهب بن منبّه، کعب الاحبار و دیگران را که از تورات، انجیل و تفسیرهای آن‌ها نقل می‌کردند، روایت می‌نمود. این تفسیرها به دست ما نرسیده‌اند، هرچند ابن جریر الطبری بیشتر آن‌ها را گردآوری کرده و در کتابش آورده است. سپس مفسران یکی پس از دیگری آمدند و قرآن را در کتاب‌هایی کامل و منظم، به شیوه‌ای جامع و سامان‌یافته تفسیر کردند.

Then, after him came Ibn Jarir al-Tabari (d.310 A.H.) who wrote his famous tafsīr. A number of tafsīrs before the tafsīr of Ibn Jarir became well known such as the tafsīr of Ibn Jurayj. His situation was the situation of the first muhaddithin who compiled everything that reached them without differentiating between the correct (Sahih) and incorrect reports. They said 'that Ibn Jurayj's aim was not authenticity; rather he reported everything that was reported about every ayah whether it was correct (Sahih) or weak (saqim).' Also from these tafsīrs is the tafsīr of al-Suddi (d.127 A.H.) and the tafsīr of Muqatil (d.150 A.H.). 'Abd Allah ibn al-Mubarak said about the tafsīr of Muqatil: How excellent is his tafsīr, if only he were reliable (thiqa).' Amongst them is also the tafsīr of Muhammad ibn Ishaq. He used to transmit from the Jews and Christians and he used to quote sayings of Wahb ibn Munabbih, Ka'b al-Ahbar and others, who reported thing from the Torah, Bible and their commentaries. These tafsīrs have not reached us, although Ibn Jarir al-Tabari has collected most of it and included it in his book. Then came mufassirun one after another explaining the Qur’ān in an complete and well-ordered manner in books that were complete and systematic.

با این حال، هر کس در تفاسیر بنگرد درمی‌یابد که مفسران از زوایای گوناگون به تفسیر قرآن پرداخته‌اند. برخی به سبک‌ها و معانی کتاب و آنچه از جهت صورت‌های بلاغت (بلاغه) در آن است توجه داشتند، تا برترین و ممتازترین شکل‌های سخن را در مقایسه با دیگر گونه‌های سخن بشناسند. از این رو جنبه‌ی بلاغی در تفاسیر ایشان غالب بود. یکی از آنان محمد بن زمخشری است که در تفسیرش به نام الکشاف چنین کرد. برخی دیگر به بنیادهای عقیده، مبارزه با مدعیان دروغین و مناظره با مخالفان (اسلام) نظر داشتند، مانند فخر الدین رازی در تفسیر مشهورش التفسیر الکبیر. و برخی دیگر به بررسی احکام شریعت پرداختند و در پی استنباط آنها از آیات بودند. بنابراین توجه خود را به آیات الاحکام معطوف کردند، مانند ابوبکر رازی معروف به الجصاص در تفسیر مشهورش احکام القرآن. گروهی نیز به دنبال قصه‌ها رفتند و از کتاب‌های تاریخ و اسرائیلیات بر قصه‌های قرآنی افزودند و هر آنچه را شنیده بودند، چه اندک و چه بسیار، گرد آوردند، بی‌آنکه چیزهایی را که با شریعت مخالف بود، با عقل سازگار نبود، یا با آیات قرآن که معنایشان قطعی است در تعارض بود، بازبینی کنند. یکی از این افراد علاء الدین علی بن محمد بغدادی، صوفی معروف به الخازن است که این کار را در تفسیرش باب التأویل فی معانی التنزیل انجام داد. و گروهی به حمایت از مذهب خویش پرداختند و آیات را بر پایه‌ی آنچه از گروه خودشان پشتیبانی می‌کند تفسیر کردند، مانند تفسیر مجمع البیان شیخ طبرسی و تفسیر التبیان شیخ طوسی. هر دو از دیدگاه‌های شیعه و مذهب ایشان درباره‌ی عقاید و احکام دفاع کردند. و گروهی نیز تنها در پی تفسیر بودند تا آیات و احکام قرآن را، فارغ از هر دیدگاه خاصی، توضیح دهند. آنان مفسرانی هستند که تفسیرهایشان جوهر کتاب‌های تفسیر به شمار می‌رود. و آنان پیشوایان تفسیر و دیگر علوم به شمار می‌آیند. مانند تفسیر ابن جریر طبری، تفسیر ابو عبدالله محمد قرطبی، و تفسیر نسفی و دیگران. اما تفسیرهایی که در این دوران و نزدیک به پایان دوره انحطاط نوشته شده‌اند، مانند تفسیر محمد عبده، تفسیر طنطاوی جوهری و تفسیر احمد مصطفی مراغی و دیگران، جزو ادبیات تفسیر به شمار نمی‌روند و به آن‌ها اعتمادی نیست. زیرا در تبیین بسیاری از آیات، خطری برای دین خدا وجود دارد، مانند تفسیر محمد رشید رضا از این آیه:

However, anyone who inspects the tafaseer will find that the mufassirun approached the tafsīr from various perspectives. Some were interested in looking at the styles and meanings of the Book and whatever it included in terms of the forms of rhetorics (balaagha) to know the highest and distinguished forms of speech as compared to other types of speech. So the rhetorical aspect prevailed in their tafsīrs. One of those people is Muhammad ibn al-Zamakhshari in his tafsīr entitled al-Kashaf. There were those who looked into the foundations of belief, the fighting of pretenders and debating those who disagreed (with Islam) like Fakhr al-Din al-Razi in his famous tafsīr: al-Tafsīr al-Kabir. And some of them studied the Sharī’ah rules and were interested in deducing them from the verses. So they channelled their interest towards the verses of ahkām like Abu Bakr al-Razi commonly known as al-Jassas in his well known tafsīr Ahkām al-Qur’ān. There were those who went after stories and added to the Qur’ānic stories from the books of history and israiliyyat (Judaica) and began to collect everything they heard however meagre or abundant without revising the things that contradicted the Sharī’ah, did not agree with the mind or contradicted Qur’ānic ayāt which are definite in meaning. One such person is 'Ala' al-Din 'Ali ibn Muhammad al-Baghdadi, the sufi otherwise known as al-Khazin who did this in his tafsīr Bab al ta'weel fi ma'ani al-tanzeel. And there were those that concerned themselves with supporting their mazhab (school) and explaining the verses in accordance with whatever supports their faction like the tafsīr al-Bayan of al-Shaykh al-Tibrisi and the tafsīr al-Tibyan of al-Shaykh al-Tusi. Both of them supported the views of the Shi'a and their mazhab regarding belief ('aqaid) and ahkām. And there were those that were only concerned with the tafsīr in order to explain the verses and rulings of the Qur’ān regardless of any perspective. They are the mufassirun whose tafsīrs are considered the essence of the books of tafsīr. And they are considered the imams of tafsīr and other topics. Like the tafsīr of Ibn Jarir al-Tabari, the tafsīr of Abu 'Abd Allah Muhammad al-Qurtubi, and the tafsīr of al-Nasafi and others. As for the tafsīrs written in this age and towards the end of the period of decline like the tafsīr of Muhammad 'Abduh, the tafsīr of Tantawi Jawhari and the tafsīr of Ahmad Mustafa al-Muraghi and others, they are not considered part of the tafsīr literature and nor is there any trust put in them. This is because there is a risk in the deen of Allah in the explanation of many verses like Muhammad Rasheed Ridha’s tafsīr of the verse:

آیا برای یک مسلمان جایز است که نزد انگلیسی‌ها استخدام شود تا بر پایهٔ قوانین انگلیسی حکم کند، در حالی که برخی از این قوانین مشتمل بر حکم به غیر آنچه خداوند نازل کرده است می‌باشد؟ او پاسخی طولانی داد: «به‌طور خلاصه، سرزمین جنگ (دار الحرب) جایگاه برپایی احکام اسلام نیست؛ از این رو، مهاجرت واجب است، مگر آنکه عذری یا مصلحتی برای مسلمانان در میان باشد که به سبب آن از فتنه (آزمایش) در دینش در امان بماند. بر کسی که در (هند) سکونت دارد لازم است که به بهترین توان خود به مسلمانان خدمت کند و تا آنجا که می‌تواند احکام اسلام را تقویت نماید. و هیچ راهی برای تقویت نفوذ اسلام و حفظ منافع مسلمانان جز با پذیرش مناصب حکومتی وجود ندارد، به‌ویژه اگر حکومت، مانند حکومت انگلیس، نسبت به همهٔ مردم و ادیان سهل‌گیر و تا حدی عادلانه باشد. روشن است که قوانین این کشور به شریعت اسلامی نزدیک‌تر است تا دیگر قوانین، زیرا بیشتر امور را به اجتهاد قضات واگذار کرده است. پس هرکس که شایستگی قضاوت در اسلام را داشته باشد و با نیت درست و قصد نیکو در دستگاه قضایی هند منصبی بپذیرد، می‌تواند خدمت بزرگی به مسلمانان انجام دهد. آشکار است که کناره‌گیری اهل علم و بصیرت از قضاوت و سایر مناصب دولتی، به بهانهٔ گناه بودن کار کردن بر طبق قوانین آنان (یعنی انگلیسی‌ها)، منافع مسلمانان را در دین و دنیایشان از بین خواهد برد.»

Is it permitted for a Muslim to be employed by the English to rule by English laws some of which constitutes ruling by other than what Allah has revealed ? He gave a long reply: 'In short, the abode of war (dar al-harb) is not a place for the establishment of the rules of Islam, therefore it is obligatory to make hijra unless there is an excuse or benefit for the Muslims due to which he will be safe from the fitna (test) on his deen. It is incumbent on the one who resides (in India) to serve the Muslims according to the best of his abilities and to strengthen the rules of Islam as much as he can. And there is no means of strengthening the influence of Islam and protecting the interests of the Muslims except by assuming the government posts especially if the government is lenient and fairly just between all people and religions like the English government. It is well known that the laws of this country are closer to the Islamic Sharī’ah than others because it delegates most matters to the Ijtihād of judges. So whoever is qualified to be a judge in Islam and takes up a post in the judiciary in India with the correct aim and good intention, it is possible for him to do a great service for the Muslims. It is obvious that the abandonment of the judiciary and other government posts by the people of knowledge and insight due to being sinful for working according to their (i.e The English) laws will forfeit the interests of the Muslims in their deen and dunya.'