۳۲.۱ رهنگیرندهای که از رهن بهره میبرد
32.1 The Pledgee Benefiting From The Pledge
هنگامی که رهن تکمیل شود، آن چیز پس از گرفتنِ تصرف، در ملکیت مرتهن (گیرندهٔ رهن) قرار میگیرد. اما این بدان معنا نیست که مرتهن از رهن بهرهمند میشود؛ بلکه حضور کالای مرهون در تصرف مرتهن تنها برای تأمینِ او در برابر دَینش است. رهن برای مالکش باقی میماند، حتی اگر مرتهن طلبش را بر راهن مستحق شود. مرتهن در روزگار جاهلیت، اگر راهن آنچه را در موعد مقرر به او بدهکار بود نمیپرداخت، مالک رهن میشد. اسلام آمد و این را باطل کرد. پیامبر ﷺ فرمود:
Once the pledge is completed the thing falls under the possession of the pledgee after its possession is taken. However this does not mean that the pledgee benefits from the pledge; rather the presence of the pledged good in the possession of the pledgee is only to secure him over his debt only. The pledge remains for his owner even if the pledgee deserves the debt upon the pledger. The pledgee in the days of ignorance would own the pledge if the pledger did not pay him what he owed him at the imposed time. Islam came and invalidated this. He (saw) said:
«نباید رهن را از صاحبش که آن را گرو گذاشته است، فکّاک کند. سود آن برای اوست و زیان آن بر عهدهٔ اوست» (روایتشده توسط الشافعی از سعید بن المسیب).
“He should not unredeem the pledge from its owner who pledged it. For him is its booty and against his is its fine” (Narrated by Ash-Shafi’i from Said bin Al-Musayyab).
پیامبر ﷺ فرمود: «او نباید رهن را از صاحبش بازپس گیرد»، یعنی: اگر رهندهنده در مهلت تعیینشده آن را آزاد نکند، رهنگیرنده سزاوار آن رهن نیست. پس چیزِ رهنشده همچنان مِلک رهندهنده باقی میماند و منفعت نیز مِلک او میماند، زیرا آن غنیمت و سودِ اوست و در سخن پیامبر ﷺ که فرمود: «غُرم (هزینه و زیان) از آنِ اوست» داخل میشود. افزون بر این، منفعت همان افزایش ارزشِ چیزِ رهنشده است، پس از آن پدید آمده است؛ خواه این افزایش مانند سکونت در خانهای باشد یا چیزی مانند میوهی درخت و زادهی گاو. این منفعت مِلک رهندهنده است و عقد رهن بر آن واقع نشده است، پس رهن نیست، زیرا عقد بر خودِ چیز واقع شده است نه بر منفعت آن. تا زمانی که منفعت مِلک رهندهنده است، برای اوست که آن را بگیرد؛ بنابراین میتواند خانهی رهنشده را اجاره دهد و مزدِ آن را بگیرد، چه آن را به رهنگیرنده اجاره دهد یا به دیگری. این مزد نیز رهن نیست، بلکه مِلک رهندهنده میشود و تابع رهن نیز نمیگردد، زیرا از توابعِ خانه نیست که بدون ذکر، در فروش داخل شود، مانند کلیدهای خانه. از این رو رهنگیرنده نمیتواند با این دلیل که رهن به او تعلق دارد یا در تصرف اوست، از چیزِ رهنشده بهره ببرد؛ بلکه منفعت آن برای صاحبش است.
The Messenger’s statement “he should not unredeem the pledge from its owner” i.e. the pledgee does not deserve the pledge if the pledger does not release it in the stipulated time. So the pledged thing remains the property of the pledger and the benefit remains his property because it is his booty and it enters into his (saw) statement “for him is his booty (gharam).” Additionally the benefit is the increase in value of the pledged thing so it has resulted therefrom, whether this increase is a benefit like residing in the house or it is a thing like the produce of the tree and the cow’s child. It is the property of the pledger and the pledge contract did not take place over it, so it is not pledged since the contract is over the thing not its benefit. So long as the benefit is the pledger’s property, it is for him to take it so he can rent the pledged house, and to take its wage whether he hired it to the pledgee or another. Nor is this wage a pledge but rather it becomes the property of the pledger nor does it follow the pledge because it is not among the follower of the house which enters into the sale without mentioning like the house keys. Hence the pledgee cannot benefit from the pledged thing with the proof that it is pledged to him or it is under his possession; rather its benefit is for its owner.
چونکہ کسی چیز کا فائدہ اس کے مالک کے لیے ہوتا ہے، اس لیے وہ فائدے کو اسی طرح ہبہ کر سکتا ہے جیسے وہ خود چیز کو ہبہ کر سکتا ہے، اور وہ جسے چاہے اس چیز سے فائدہ اٹھانے کی اجازت دے سکتا ہے۔ البتہ جس چیز کو رہن رکھا گیا ہو اس سے فائدہ اٹھانے کی اجازت دینے کے بارے میں راہن (رہن رکھنے والے) کا معاملہ دوسرے کو اجازت دینے سے مختلف ہے۔ راہن کے لیے یہ جائز ہے کہ وہ مرتہن (رہن لینے والے) کے سوا کسی بھی انسان کو رہن شدہ چیز سے فائدہ اٹھانے کی اجازت دے۔ جہاں تک مرتہن کو اجازت دینے کا تعلق ہے تو اس کی کچھ تفصیل ہے۔ اگر رہن کسی بیع کی قیمت، مکان کے کرایے یا قرض کے سوا کسی اور دین کے بدلے میں ہو، تو راہن کی اجازت سے مرتہن کے لیے رہن شدہ چیز سے فائدہ اٹھانا جائز ہے۔ اس کی وجہ یہ ہے کہ یہ چیز اس کی اپنی ملکیت ہے، اس لیے وہ جسے چاہے اس سے فائدہ اٹھانے کی اجازت دے سکتا ہے، جن میں راہن اور دوسرے لوگ بھی شامل ہیں۔ اس سے منع کرنے والی کوئی نص موجود نہیں، کیونکہ مرتہن کو مستثنیٰ کرنے والا کوئی نص نہیں آیا، لہٰذا حکم عام ہی رہتا ہے۔ اور چونکہ بائع کے لیے قیمت میں اضافہ کرنا جائز ہے، اور مکان مالک کے لیے مدت کے ادھار ہونے کی صورت میں کرایہ بڑھانا جائز ہے، تو اس کے لیے یہ بھی جائز ہے کہ وہ فروخت شدہ چیز کی قیمت میں اضافے یا کرائے پر دی گئی چیز کے کرائے میں اضافے کے طور پر چیز کے فائدے کی اجازت دے۔ اسے سود (ربا) نہیں کہا جائے گا، کیونکہ ربا کی تعریف اس پر لاگو نہیں ہوتی اور نہ ہی اس کی حقیقت پر، اور نہ ہی یہ اُن سودی اشیاء میں شامل ہوتا ہے جنہیں نص نے محدود کیا ہے۔ بلکہ یہ وہ ادھار قیمت ہے جو نقد قیمت سے زیادہ ہو، اور وہ اجارہ جس کی ادھار اجرت نقد اجرت سے زیادہ ہو، اور یہ سب وہ معاملات ہیں جنہیں شریعت نے جائز قرار دیا ہے۔
«مردی از میان ما را درخواست کردند که به برادرش پولی قرض دهد، و هدیهای به او تقدیم شد. او گفت: رسول الله ﷺ فرمودند: "اگر یکی از شما قرضی دهد و سپس هدیهای به او داده شود یا او را بر چارپایی سوار کنند، نباید سوار شود و نباید آن را بپذیرد، مگر آنکه پیش از آن میان او و طرف مقابل چنین چیزی رخ داده باشد."» (روایت البخاری)
“A man among us was asked to lend to his brother money and a gift was presented to him. He said: The Messenger of Allah (saw) said: ‘If one of you lends a loan then something is gifted to him or he is carried upon the animal, let him not mount it or accept it that it occurred between him and the other before that’” (narrated by Al-Bukhari).
و از انس (رض) روایت شده که پیامبر ﷺ فرمود:
And it is narrated from Anas (ra) from the Prophet (saw) who said:
«اگر کسی به دیگری وام میدهد، نباید هدیهای از او بپذیرد.»
“If he lends, let him not take a gift.”
ابوبردہ بن ابی موسیٰ سے روایت ہے کہ انہوں نے کہا: امام البخاری نے اپنی صحیح میں روایت کیا ہے ... Note: the sentence is incomplete as given; I have translated it as written.
Al-Bukhari narrated in his Sahih from Abu Burdah bin Abu Musa who said:
«به مدینه رسیدم و با عبدالله بن سلام ملاقات کردم، و او به من گفت: تو در سرزمینی هستی که ربا در آن رایج است. اگر کسی بر گردن تو حقی داشته باشد و او بار کاهی خرد شده، یا بار جو، یا بار علوفهای به تو هدیه دهد، آن را مگیر، زیرا آن ربا است.»
“I reached Madinah and met Abdullah bin Salam, and he said to me: You are in a land where riba is widespread. If you have a right over a man and he gifts you a load of chopped straw, load of barley or a load of provender, then do not take it for it is riba.”
البیهقی از فضالة بن عبید در «المعرفة» نقل کرده است:
Al-Baihaqi extracted in Al-Ma’rifah from Fudhala bin Ubayd:
هر قرضی که منفعتی برای آن جاری میشود (جَرّ) یکی از وجوه ربا است.
“Each debt whose benefit runs (jar) is a face of riba.”
حارث بن ابی اسامہ نے علی (رضی اللہ عنہ) کی حدیث سے، ان الفاظ کے ساتھ روایت کیا ہے۔
Al-Harith bin Abu Usamah narrated from the hadith of Ali (ra) with the words
از آنجا که پیامبر ﷺ از قرضی که سودی برای قرضدهنده در آن جریان دارد، نهی فرمود.
“That the Prophet (saw) prohibited the debt in which the benefit runs”
و در این روایت:
And in the narration:
«هر قرضی که از آن نفع حاصل شود، ربا است.»
“Each debt whose benefit is achieved is riba.”
و به دلیل اجماع منعقد شده است که هر قرضی که در آن زیادتی شرط شده باشد حرام است. ابن منذر گفت: «آنان بر این اجماع داشتند که هرگاه قرضدهنده بر قرضگیرنده زیادتی یا هدیهای شرط کند و بر آن اساس قرض دهد، گرفتن آن زیادت، ربا است.» از أُبَیّ بن کعب و ابن عباس و ابن مسعود روایت شده که آنان قرضی را که نفع آن جریان دارد منع کردهاند. از این احادیث و آثار روشن میشود که قرضی که نفع آن جریان دارد، اگر زیادتی در آن شرط شده باشد، به یک قول بدون اختلاف نظر حرام است. اگر کسی بدون شرط چیزی قرض داد و او با افزون بر آنچه از نقد قرض گرفته بود بازپرداخت کرد، این نیز حرام است. اما اگر او افزون بر آنچه قرض گرفته بود هدیهای به او بدهد، این مورد بررسی میشود. اگر عادت او این بوده که به او هدیه دهد، در این کار اشکالی نیست و پذیرفتن هدیه برای او جایز است. اگر عادت او نبوده که به او هدیه دهد، پذیرفتن آن برای او جایز نیست، به دلیل حدیث انس (رض). اما آنچه بخاری در صحیح خود از ابوهریره (رض) روایت کرده است
And due to the consensus (Ijma’a) contracted that each debt wherein an increase is stipulated is forbidden. Ibn Mundhir said: ‘They had an Ijma’a that where the one lending stipulates an increase or gift upon the one seeking a loan, and he lends upon that then taking the increase upon that is riba.’ It is narrated from Ubayy bin K’ab and ibn Abbas and ibn Masoud that they prohibited the loan with a benefit running. From these ahadith and athar it is clarified that the loan whose benefit runs, if the increase is stipulated, it is forbidden as one opinion without difference of opinion. If the person lent anything without condition and he repaid it with increase upon what he borrowed of cash, it is also forbidden. However if he gifts him a gift extra upon what he borrowed, it is considered. If it were his custom to gift him, there is no harm in that and it is permitted for him to accept the gift. If it were not of his custom to give him a gift, then it is not permitted for him to accept it due to the hadith of Anas (ra). As for what Al Bukhari narrated in his Sahih from Abu Hurairah (ra)
از آنجا که مردی از پیامبر خدا ﷺ قرضی گرفته بود و در مطالبه با او درشتی کرد. پس یارانش خواستند به او آسیب برسانند، اما او فرمود: «او را رها کنید، زیرا صاحب حق حق سخن گفتن دارد.» سپس فرمود: «برای او شتری بخرید و به او بدهید.» گفتند: «جز شتری بهتر از سن شتر او نمییابیم.» فرمود: «آن را بخرید و به او بدهید، زیرا بهترینِ شما کسانیاند که در ادای قرض بهترند.»
“That a man lent to the Messenger of Allah (saw) and he was harsh to him. So his companions were about to harm him and he said: ‘Leave him for the owner of a right has a right to speak. Then he (saw) said: Buy him a camel and give it to him.’ They said: ‘we do not find except better than the age of his camel. So he said: ‘Buy it and give it to him for the best of you are the best in repayment.’”
و اما آنچه ابوداود از ابورافع روایت کرده که گفت:
And as for what Abu Dawud narrated from Abu Rafi’ who said:
پیامبر خدا ﷺ شتری قرض گرفت، و سپس شتری از صدقات نزد ایشان آمد. ایشان به من دستور دادند که آن مرد را بازپرداخت کنم. گفتم: «در میان شترها جز یک شتر چهارسالهی برگزیده نمییابم.» فرمودند: «همان را به او بده، زیرا بهترین مردم کسانیاند که در بازپرداخت بهتریناند.» ﷺ
“The Messenger of Allah (saw) borrowed a camel, and there came to him a camel of sadaqat. He commanded me to repay the man and I said: ‘I do not find in the camels except a preferred four-year old.’ He said: ‘Give it to him for the best of the people are the best in repayment.’”
این از نوع شرط افزایش در وام یا افزایش بر مقدار یا چیز قرضگرفتهشده نیست. بلکه او فقط همانند آنچه قرض گرفته بود، اما از نظر سن یا بدن بزرگتر از آن را پرداخت کرد. این حیوان در برابر حیوان است، پس از نوع ادای نیکوی قرض است نه از نوع افزایش. از این رو پیامبر ﷺ با بیان علت افزایش، با عبارتی که دلالت بر تعلیل دارد، آمد و فرمود:
This is not from the category of stipulating an increase in the loan or from the category of increase upon the amount or borrowed thing. Rather he merely paid him similar to what he borrowed but greater than it in age or body. This is an animal for an animal so it is from the type of good repayment not from the type of increase. Hence the Messenger (saw) came with the reason of increase with an expression indicating reasoning and said:
«بیشک بهترین شما کسانی هستند که در ادای بدهیشان بهتریناند»، «بیشک بهترین مردم کسانی هستند که در ادای بدهیشان بهتریناند».
“Verily the best of you are the best in repayment”, “Verily the best people are the best in repayment”.
دلیل صریح است، و آن «پرداخت نیکو» است، نه پرداختی که بر مبلغ قرضگرفتهشده افزوده شود. از این رو، تنها در مورد رهن در وضعیت وام، مردم از بهرهبرداری از چیزِ رهنشده منع میشوند، زیرا این بهرهبرداری از «پرداخت نیکو» نیست، یعنی از نوع نیکی نیست، بلکه از نوع افزایشی است که بر مبلغ یا بر چیز قرضگرفتهشده داده میشود، چه شرط شده باشد و چه نشده باشد. این بهرهبرداری از نوع هدیهای نیست که طبیعت او بر این باشد که به او ببخشد.
The reasoning is explicit and it is the good repayment not the payment increased over what was borrowed. Hence only in the pledge in the situation of the loan forbids the people from benefiting from the pledged thing as it is not from the good repayment i.e. the good but rather from the type of increase over the amount or the borrowed thing whether he stipulated it or not. It is not from the type of the gift of which it is his nature to gift him.
اما این همه در صورتی است که بهرهبرداری از چیز گروگذاشتهشده بدون عوض باشد. اما اگر بهرهبرداری با چیز گروگذاشتهشده با عوض باشد، مانند آنجا که گروگذار خانه را در ازای عوض به گروگیرنده اجاره دهد، بهرهبرداری از چیز گروگذاشتهشده در قرض جایز است و در غیر آن هم جایز است. زیرا او از قرض بهرهمند نمیشود، بلکه با اجارهای که بر پایه اجرت بدون هیچ قصد جانبداری باشد، بهرهمند میشود. اگر در این کار قصد جانبداری داشته باشد، حکم آن حکم بهرهبرداری بدون عوض است؛ در قرض جایز نیست، اما در چیزهای دیگر جایز است.
However all this is if the benefiting by the pledged thing is without compensation. Whereas if the benefiting with the pledged thing is with compensation such as where the pledger rents the pledgee the house for compensation, it is permitted to benefit from the pledged thing in the loan and otherwise. This is because he does not benefit from the loan but by renting on condition that it be by a rent without any bias. If he has bias with him in this, its rule is the rule of benefiting without compensation; it is not permitted in the loan but permitted in other things