مسلمانان بر ایران، عراق، شام، مصر، شمال آفریقا و اندلس چیره شدند. این سرزمین‌ها زبان‌ها، ملیت‌ها، هنجارهای فرهنگی، قوانین و سنت‌های گوناگونی داشتند. همچنین فرهنگ‌های (ثقافات) متفاوتی در آن‌ها رایج بود. هنگامی که مسلمانان به این سرزمین‌ها وارد شدند، دعوت اسلامی را با خود به آن‌ها بردند و نظام اسلام را در آن‌ها به کار بستند. اما مردم را به پذیرش اسلام وادار نکردند، بلکه قدرت اندیشه‌ی اسلامی، راستی آن، سادگی عقیده و فطرت آن بر آنان اثر گذاشت. از این رو گروه‌گروه به دین خدا ﷺ درآمدند. افزون بر این، فهم اسلام برای همه آسان و در دسترس بود. علما در حالت جنگ همراه لشکرها می‌رفتند و به سرزمین‌های تازه فتح‌شده سفر می‌کردند تا دین را به مردم بیاموزند. در نتیجه، یک جنبش فرهنگی اسلامی نیرومند در سرزمین‌های فتح‌شده پدید آمد. این امر تأثیر بزرگی بر درک مردم از حقیقت دین و فرهنگ آن داشت. اسلام بر اندیشه‌ها اثر گذاشت و همچنین بر فرهنگ‌هایی که در سرزمین‌های فتح‌شده وجود داشتند تأثیر نهاد. همه‌ی ذهنیت‌ها در هم آمیختند و به یک ذهنیت اسلامی (عقلیه اسلامیه) تبدیل شدند.

The Muslims conquered Persia, Iraq, the Sham region, Egypt, North Africa and Spain. These countries had different languages, nationalities, cultural norms, laws and traditions. They also used to have different cultures (thaqafat). When the Muslims entered these lands they carried to them the Islamic Da’wah and they applied on them the system of Islam. However, they did not coerce people to accept rather the strength of the Islamic ideology, its truthfulness, simplicity of its creed and nature had affected them. So they entered into the deen of Allah  in crowds. Not to mention that the understanding of Islam was easily accessible to all. The Ulama used to accompany the armies in the state of war and travel to the newly conquered country to teach the people the deen. Owing to this a strong Islamic cultural movement took place in the conquered lands. This had a big effect on people’s understanding of the reality of the deen and its culture. Islam affected the thoughts and also affected the cultures which were present in the conquered countries. All the mentalities were fused together into an Islamic mentality (‘aqliyya islamiyya).

اگرچه اسلام نقش رهبری فکری جهانی را بر عهده دارد و برای نجات بشریت می‌کوشد، اما مردم را با زور به پذیرش خود وادار نمی‌کند، هرچند نیرو را برای حفاظت از دعوت (دعوت) خود آماده می‌کند و آن را به مردم می‌رساند. همچنین، ذهن‌ها و عقل‌های مردم را با فرهنگ اسلامی آماده می‌سازد تا بتوانند حقیقت اسلام را دریابند. بنابراین، رویکرد آن نسبت به مردم در ارتباط با فرهنگش، رویکردی مشخص و معین بود. مسلمانان وقتی از شبه‌جزیرهٔ عربستان بیرون آمدند تا اسلام را از راه فتح گسترش دهند، این موضوع را درک کردند. آنان به این سرزمین‌ها وارد شدند و اسلام را به آن‌ها بردند: قرآن، سنت پیامبر ﷺ و زبان عربی را به آنجا بردند. مردم را قرآن، حدیث و احکام دین می‌آموختند و زبان عربی را نیز به آنان یاد می‌دادند. توجه خود را به فرهنگ اسلامی معطوف می‌داشتند. به همین دلیل، دورهٔ حکومت بر این کشورها آنقدر ادامه یافت که فرهنگ کهن سرزمین‌های فتح‌شده رو به زوال و نابودی گذاشت. فرهنگ اسلامی به تنها فرهنگ آن کشور و زبان عربی به تنها زبان اسلام تبدیل شد. این تنها زبانی بود که دولت به کار می‌برد. از این رو، فرهنگ همهٔ سرزمین‌های اسلامی، با وجود تفاوت مردم و زبان‌هایشان، به یک فرهنگ واحد، یعنی فرهنگ اسلامی، تبدیل شد. و این در حالی بود که مردم ایران فرهنگی متفاوت با مردم شام داشتند، مردم آفریقا فرهنگی متفاوت با مردم عراق، و فرهنگ مردم یمن متفاوت با مردم مصر بود. تمامی این ذهنیت‌ها به یک ذهنیت واحد، یعنی ذهنیت اسلامی، و فرهنگشان به یک فرهنگ واحد، یعنی فرهنگ اسلامی، تبدیل شد. در نتیجه‌ی این امر، همه‌ی ملت‌های فتح‌شده در کنار ملت‌های عرب، یک ملت شدند، یعنی ملت اسلامی، پس از آن‌که ملت‌هایی جدا از هم بودند؛ و این مردمان گوناگون، پس از پراکندگی و تفرقه، به یک امت تبدیل شدند که همان امت مسلمان است.

Although Islam assumes the role of the universal intellectual leadership and works to save mankind, it does not however impose itself on the people by force, even though it does prepare the power to protect its Da’wah (Call) and to carry it to the people. Likewise, it prepares the minds and intellects of people with the Islamic culture so that they are able to comprehend the truth of Islam. Thus, its attitude with people regarding its culture was in a definite manner. The Muslims understood this when they emerged from the Arabian Peninsula to spread Islam through conquest. They entered these lands and carried Islam to them: they carried to them the Qur’ān, the Prophet’s Sunnah and the Arabic language. They used to teach the people the Qur’ān, hadīth, the rules of the deen and they used to teach them the Arabic language also. They used to restrict their attention to the Islamic culture. That is why the period of rule over these countries did not continue until the old culture of the conquered countries began to disappear and die away. The Islamic culture became the sole culture of the country and Arabic language became the sole language of Islam. It was the only language used by the state. Therefore, the culture of all the Islamic lands despite the disparity in their people and language became one culture which is the Islamic culture. And this is despite the fact that the people of Persia had a culture different to that of the people of al-Sham (the levant region) and the people of Africa had a different culture to that of the people of Iraq and the culture of the people of Yemen was different to that of the people of Egypt. All of their mentalities became one mentality which is the Islamic mentality. And their culture became one which is the Islamic culture. Due to this, all the conquered nations along with the Arab nations became one nation, the Islamic nation after they had been different nations and these different peoples became one Ummah which is the Muslim Ummah after being divided and scattered people.

مستشرقان بر یک گزارهٔ نادرست تکیه می‌کنند و برخی از خود عالمان مسلمان نیز در دام آن افتاده‌اند؛ آنان ادعا می‌کنند که فرهنگ‌های بیگانه‌ای چون فرهنگ‌های ایرانی، رومی، یونانی و هندی و غیره بر فرهنگ اسلامی تأثیر گذاشته‌اند، و این ادعا که بسیاری از این فرهنگ‌های بیگانه در فرهنگ اسلامی نفوذ کرده‌اند، گمراهی آشکاری است. واقعیت آن است که فرهنگ اسلامی به سرزمین‌های فتح‌شده وارد شد و به‌عنوان فرهنگ آن کشور، فرهنگ بومی را کاملاً تحت تأثیر قرار داد، چنان‌که این فرهنگ‌ها عموماً از میان رفتند. فرهنگ اسلامی جای فرهنگ اصلی را گرفت و تنها فرهنگ آن سرزمین شد.

The orientalists rely on a false proposition and some Muslim scholars themselves have fallen prey to it, they claim that foreign cultures such as the Persian, Roman, Greek and Hindu cultures etc. had an effect on the Islamic culture and the justification is a manifest misguidance when they claim that many of these foreign cultures had penetrated the Islamic culture. The reality is that the Islamic culture entered the conquered lands and in its capacity as the culture of that country it completely affected the (indigenous) culture such that these cultures generally ceased to exist. It assumed the place of the original culture and became the sole culture of the land.

اما این گمان که فرهنگ اسلامی تحت تأثیر فرهنگ‌های غیراسلامی قرار گرفته، از تحریف عمدی سرچشمه می‌گیرد که غیرمسلمانان در تغییر مفاهیم درباره‌ی امور بر آن تکیه می‌کنند، و نیز از کوته‌بینی برخی پژوهشگران ناشی می‌شود. بله، فرهنگ اسلامی از فرهنگ‌های بیگانه بهره برد و از آن‌ها استفاده کرد، و آن‌ها را وسیله‌ای برای بهره‌وری و رشد خود قرار داد. با این حال، این امر تأثیرپذیری (تأثّر) به شمار نمی‌آید، بلکه بهره‌گیری (انتفاع) از آن‌هاست. و این امری ضروری برای همه‌ی فرهنگ‌ها است.

As for the suspicion that the Islamic culture was affected by the non-Islamic cultures, this suspicion comes from the intentional distortion on which the non-Muslims depend when changing the concepts about things, It also comes from the shortsightedness of some researchers. Yes, the Islamic culture did benefit from and make use of the foreign cultures. It made them a means for its own productivity and growth. However, this does not constitute effect (ta’aththur) but rather benefiting (intifa’) from them. This is necessary for all cultures.

تفاوت میان «تأثرپذیری» از چیزی و «بهره‌مند شدن» از آن این است: تأثرپذیری از فرهنگ یعنی آن را مطالعه کنیم و اندیشه‌هایی را که در خود دارد بپذیریم و صرفاً به‌خاطر وجود شباهتی میان آن‌ها و صرفاً به‌خاطر ترجیح دادن این اندیشه‌ها، آن‌ها را در اندیشه‌های فرهنگ نخست جای دهیم. تأثرپذیری از یک فرهنگ به باور داشتن به اندیشه‌های آن می‌انجامد. اگر مسلمانان در آغاز فتوحات از فرهنگ بیگانه تأثر می‌پذیرفتند، قطعاً قوانین رومی را ترجمه و وارد شریعت اسلامی می‌کردند و آن را بخشی از اسلام می‌پنداشتند. همچنین فلسفه یونانی را جزئی از عقاید خود قرار می‌دادند و در زندگی‌شان راه ایرانیان و رومیان را پیش می‌گرفتند و اداره امور دولت را بر اساس آنچه سودمند می‌دیدند هدایت می‌کردند. اگر چنین می‌کردند، اسلام از همان آغاز ظهورش از شبه‌جزیره عربستان مسیری آشفته و درهم پیش می‌گرفت، اندیشه‌هایش به‌کلی در هم می‌آمیخت و از اسلامی بودن بازمی‌ماند. این است معنای تأثرپذیری از فرهنگ دیگر، اگر واقعاً چنین اتفاقی افتاده باشد. اما بهره‌مند شدن از فرهنگ دیگر یعنی مطالعه ژرف آن فرهنگ و آگاهی از تفاوت میان اندیشه‌های آن و اندیشه‌های فرهنگ اسلامی. سپس گرفتن معانی موجود در آن فرهنگ و شباهت‌هایی که دارد، و غنی‌ساختن فرهنگ ادبی و بهتر کردن بیان این معانی و تشبیهات، بی‌آنکه هیچ تناقضی به اندیشه‌های اسلام راه یابد و بی‌آنکه چیزی از مفاهیمش درباره زندگی، قانون‌گذاری و عقیده گرفته شود. محدود بودن بهره‌مندی از فرهنگ و تأثرنپذیری از آن بدان معناست که مطالعه‌اش تنها اطلاعاتی باشد که بر دیدگاه انسان درباره زندگی اثری نگذارد. از زمان فتوحات اسلامی آغاز تا دوران انحطاطی که در آن، تهاجم فرهنگی و تبلیغی در اواسط قرن هجدهم میلادی رخ داد، مسلمانان فرهنگ اسلامی را پایه و اساس فرهنگ خود قرار می‌دادند و فرهنگ‌های غیراسلامی را مطالعه می‌کردند تا از آنها در زمینه معانی مربوط به امور زندگی بهره‌مند شوند، بی‌آنکه در اندیشه‌های خود به آنها ایمان آورند؛ و به همین دلیل از آنها متأثر نمی‌شدند، بلکه تنها از آنها بهره می‌بردند. این وضعیت برخلاف حال مسلمانان پس از یورش فرهنگی غرب علیه ایشان است؛ آنان فرهنگ غربی را مطالعه کردند و اندیشه‌های آن را پسندیدند. از میان ایشان کسانی بودند که به چنین اندیشه‌هایی معتقد شدند و فرهنگ اسلامی را رها کردند... و کسانی بودند که این اندیشه‌ها را پسندیدند و آنها را به‌عنوان بخشی از فرهنگ اسلامی در آن گنجاندند، و برخی از آنها به‌عنوان اندیشه‌های اسلامی شناخته شدند، با آنکه با اسلام در تضادند. بسیاری از ایشان برای نمونه، اصل شناخته‌شده دموکراسی را ...

The difference between being effected by and deriving benefit from something is: that being affected by the culture is to study it and adopt the thoughts that it contains and incorporate them into the thoughts of the first culture due to the mere presence of a similarity between them and due to the mere preference for these thoughts, being effected by a culture leads to believing in its thoughts. If the Muslims were to be effected by the foreign culture in the beginning of the conquests then they would have transferred, translated and incorporated Roman law into the Islamic Law considering it as a part of Islam. They would have also made Greek philosophy a part of their beliefs and in their lives they would have followed the way of the Persian and Romans by allowing the affairs of the state to be guided by what they saw as beneficial to them. If they did that then Islam would have followed a disorderly and confused course from the beginning of its emergence from the Arabian peninsula and its thoughts would have completely mixed up, causing it to cease being Islamic. This is what it means to be affected by another culture, if indeed that is what happened. As for benefiting from another culture, it constitutes the deep study of another culture and knowledge of the difference between its thoughts and the thoughts of the Islamic culture. Then taking the meanings in that culture and the similarities that it contains and enriching the literary culture, and improving the rendition of these meanings and similes without allowing any contradiction to enter the thoughts of Islam and without taking any thoughts from its concepts about life, legislation & ‘aqīdah (creed). The restriction of benefiting from the culture and not being affected by it means that its study constitutes only information which does not affect the viewpoint about life. The Muslims from the beginning of the Islamic conquests until the era of decline in which the cultural and missionary invasion took place during the middle of the 18th Century C.E used to make the Islamic culture the basis of their culture and they used to study the non-Islamic cultures to benefit from them in terms of the meanings about things in life & not to have conviction in their thoughts and this is why they were not effected by them, rather they only benefited from them which is contrary to the situation of the Muslims after the western cultural onslaught against them, they studied the western culture and they came to like its thoughts. Amongst them there were those who came to be convinced of such thoughts and abandoned the Islamic culture...and there were those who liked these thoughts and included them in the Islamic culture as being part of it and some of it came to be considered as Islamic thoughts even though they contradict Islam. Many of them for example, used to consider the well known democratic principle

که امت قوانینی را تصویب کند و احکامی را وضع نماید. این امر با اسلام در تضاد است، زیرا حاکمیت تنها از آنِ شریعت است نه امت، و قوانین از جانب الله است نه از جانب مردم. کسانی بسیار بودند که کوشیدند اسلام را دموکراتیک، سوسیالیستی یا کمونیستی جلوه دهند. با این همه، اسلام با دموکراسی نیز در تضاد است، زیرا حاکم تنها شریعت را اجرا می‌کند و خود نیز مقید به آن است. او از سوی امت استخدام نشده و خواست ایشان را اجرا نمی‌کند، بلکه منافع ایشان را مطابق شریعت پاس می‌دارد. همچنین، اسلام با سوسیالیسم در تضاد است، زیرا در آن، مالکیت از حیث نحوه کسب مقید است نه از حیث مقدار. نیز با کمونیسم در تضاد است، زیرا اسلام ایمان به الله را اساس زندگی قرار می‌دهد و مالکیت خصوصی را تأیید و از آن حمایت می‌کند. آراستن اسلام به دموکراسی، سوسیالیسم یا کمونیسم با ترجیح دادن این اندیشه‌ها، به معنای تأثیرپذیری از فرهنگ بیگانه است، نه بهره‌گیری از آن. بدتر از این، رهبری فکری غربی است که مکتبی است در تضاد با عقیده اسلام. برخی از آن متأثر شدند و تحصیل‌کرده‌های ایشان آغاز به گفتن کردند که دین باید از دولت جدا باشد! و عوام‌شان می‌گفتند دین با سیاست در تضاد است!! و دین را به سیاست راه مدهید... این امر نشان می‌دهد که مسلمانان در دوران انحطاط، پس از تهاجم فرهنگی، فرهنگ غیراسلامی را مطالعه کردند و از آن متأثر شدند، برخلاف وضعیت مسلمانان پیشین که فرهنگ‌های غیراسلامی را مطالعه کرده و از آن‌ها بهره می‌بردند، اما تحت تأثیر اندیشه‌های آن‌ها قرار نمی‌گرفتند.

hat the Ummah would pass legislation and enacts canons. This contradicts Islam because the sovereignty is only for the Sharī’ah and not the Ummah and the laws are from Allah  and not from the people. There were many who tried to make Islam democratic, Socialist or Communist. Even though Islam contradicts democracy because the ruler only implements the Sharī’ah and he is restricted by it. He is not employed by the Ummah and nor does he implement their will. Rather, he looks after their interests according to the Sharī’ah. Likewise, Islam contradicts Socialism because for it ownership is restricted to the mode and not restricted by the amount. Also, it contradicts with communism because Islam makes the belief in Allah  the basis of life and advocates private ownership and acts to protect it. Making Islam Democratic, Socialist or Communist by preferring those thoughts constitutes being affected by the foreign culture and not benefiting from it. What is worse is that the Western Intellectual leadership is a creed which contradicts the creed of Islam. Some were affected by it and the educated amongst them began to say that religion should be separated from the state! And the uneducated amongst them would say religion is contrary to politics!! And do not enter politics into the religion...which indicates that the Muslims in the era of decline after the cultural invasion had studied the non-Islamic culture and were affected by it contrary to the situation of the Muslims before who studied the non-Islamic cultures and benefited from them but were not affected by their thoughts.

با بررسی شیوهٔ مطالعهٔ فرهنگ غیراسلامی توسط مسلمانان و شیوهٔ اخذ آن، ماهیت بهره‌گیری از آن و تأثیرپذیری از آن روشن می‌شود. هر که فرهنگ اسلامی را بررسی کند، درمی‌یابد که دارای علوم شرعی است، مانند تفسیر قرآن، حدیث، فقه و جز آن، و دارای علوم مربوط به زبان عربی از جهت نحو، صرف، ادبیات و بلاغت است، و دارای علوم عقلی مانند منطق و علم کلام (توحید). فرهنگ اسلامی از این سه دسته فراتر نمی‌رود. اما علوم شرعی، نه از فرهنگ‌های غیراسلامی تأثیر پذیرفتند و نه اصلاً از آن‌ها بهره بردند، زیرا مبنای آن‌ها تنها بر قرآن و سنت استوار است. فقها از فرهنگ‌های غیراسلامی بهره نگرفتند و آن‌ها را مطالعه نکردند، زیرا شریعت اسلام تمام شریعت‌های پیشین را نسخ کرده و پیروان آن‌ها مأمور شده‌اند که آن‌ها را رها کرده و از شریعت اسلام پیروی کنند، و اگر چنین نمی‌کردند، کافر شمرده می‌شدند. بنابراین شریعت به مسلمانان اجازه نمی‌دهد که آن شریعت‌ها را بپذیرند یا از آن فرهنگ‌ها تأثیر بگیرند، زیرا آنان تنها مجازند احکام اسلام را بپذیرند و هر چیز دیگر کفر شمرده می‌شود و پذیرفتن آن حرام است. با این حال، اسلام برای اخذ احکام روشی واحد دارد که نمی‌توان از آن فراتر رفت. این روش مبتنی است بر فهم مسئلهٔ موجود و استنباط حکم آن از ادلهٔ شرعی. از این رو، برای مطالعهٔ هیچ فرهنگ فقهی‌ای در رابطه با اخذ احکام توسط مسلمانان جایی وجود ندارد. بنابراین، مسلمانان نه از حقوق روم و نه از هیچ قانون دیگری تأثیر پذیرفتند، و قطعاً نه چیزی از آن اخذ کردند و نه آن را مطالعه نمودند. اگرچه مسلمانان آثار فلسفی و برخی آثار علمی را ترجمه کردند، اما هیچ چیزی از فقه یا قانونگذاری غیراسلامی، چه رومی و چه غیر آن، ترجمه نکردند. این امر به روشنی نشان می‌دهد که فرهنگ‌های غیراسلامی در میان فقها حضوری نداشتند، چه برای مطالعه و چه برای بهره‌گیری از آن‌ها. در حقیقت، علم فقه رشد کرد و گسترش یافت، و این رشد و گسترش به مسائلی بازمی‌گردد که پیش روی مسلمانان قرار گرفت و نیازمند راه‌حل بود. مشکلات گسترده اقتصادی که دولت اسلامی با آن روبرو بود و مسائلی که در جنبه‌های گوناگون این دولت پدید می‌آمد، مسلمانان را به سبب دینشان وادار کرد که در این مسائل اجتهاد کنند، بر اساس اصول اسلام، و احکامی را برای حل این مشکلات از قرآن و سنت، یا از آنچه قرآن و سنت از دلایل بر آن اشاره کرده‌اند، استنباط کنند. این همان چیزی است که دینشان به آنان فرمان داده و همان چیزی است که استاد ما محمد، رسول خدا ﷺ، برای آنان روشن ساخت. از او روایت شده است که هنگامی که معاذ را به یمن فرستاد، به او فرمود:

بنابراین، بر مسلمانان فرض بود که برای هر مسئله‌ای که پیش می‌آمد، اجتهاد کنند تا حکم شرعی آن را استنباط نمایند. و احکامی که استنباط می‌شد، احکام شریعت اسلامی بود که از قرآن و سنت استنباط می‌گردید، یا از آنچه قرآن و سنت از دلایل به آن اشاره داشتند.

Thus, it was fard on the Muslims to perform Ijtihād to deduce the Sharī’ah rule for each issue that occurred. And the rules that were deduced were Islamic Sharī’ah rules, deduced from the Quran and Sunnah or whatever the Quran and Sunnah alluded to in terms of evidences.

در مورد تفسیر (تفسیر قرآن)، مفسران آیات قرآن را توضیح می‌دادند و تلاش می‌کردند معانی آیات را یا بر اساس آنچه الفاظ و جمله‌ها بر آن دلالت می‌کنند، از نظر معانی لغوی و شرعی، و یا با پذیرفتن آنچه در حوزهٔ معانی آن الفاظ و جمله‌ها واقع می‌شود، تبیین کنند. با آنکه تفسیر گسترش یافت و روشن‌سازی معانی آیات دقیق‌تر شد، مفاهیم رومی و یونانی دربارهٔ دیدگاه نسبت به زندگی یا قانون‌گذاری، که منشأ آن‌ها فرهنگ‌های غیراسلامی دانسته می‌شد، وارد ادبیات تفسیر نشد. در واقع، برخی مفسران از احادیث جعلی و ضعیف استفاده کردند و معانی آن‌ها را، با اینکه غیراسلامی بودند، در تفسیر قرآن وارد کردند. با این حال، این را نباید نمونه‌ای از تأثیرپذیری از فرهنگ غیراسلامی دانست، بلکه باید آن را دخل و تصرف در فرهنگ اسلامی به شمار آورد، همچون دخل و تصرف در احادیثی که پیامبر ﷺ هرگز بیان نکرده بود. میان وارد کردن چیزی در اسلام از راه جعل حدیث، و تأثیرپذیری از فرهنگ غیراسلامی با پذیرفتن اندیشه‌های آن و درج آن‌ها در اسلام به‌عنوان بخشی از دین، تفاوت وجود دارد. خلاصه آنکه علوم شریعت از فرهنگ‌های غیراسلامی تأثیر نپذیرفتند. اما در مورد علوم ادبی و زبانی و مانند آن، تأثیر زبان عربی بر سایر زبان‌ها در سرزمین‌های فتح‌شده تا جایی قوی بود که زبان‌های دیگر از کاربرد عمومی در امور زندگی کنار رفتند. زبان عربی به‌عنوان مؤلفه‌ای سیاسی در فهم اسلام، از آن رو که زبان قرآن است، تنها زبان غالب بر همهٔ امور زندگی بود. به همین سبب می‌بینید که ملت‌های فتح‌شده، پس از ایمان به اسلام، در تقویت این تأثیر مشارکت کردند، زیرا این خود یکی از الزامات اسلامی بود که به آن گرویده بودند. بنابراین، زبان عربی تحت تأثیر زبانها و فرهنگ سرزمینهای فتحشده قرار نگرفت. برعکس، خود این زبان بر سرزمینی که فتح شد اثر گذاشت و زبانهای اصلی آن را تضعیف کرد، تا جایی که برخی از آنها کاملاً از میان رفتند یا تقریباً ناپدید شدند، و زبان عربی به عنوان تنها زبان اسلام، تنها زبان مورد استفاده دولت، زبان مشترک، و زبان فرهنگ، علم و سیاست باقی ماند. ادبیات عربی هرچند در کشورهای فتحشده با مظاهر مادی چون باغها، کاخها، دریاها، رودخانهها، مناظر طبیعی و جز اینها مواجه شد و با افزایش معانی، خیال، تشبیهات و موضوعات رشد کرد و از این امور بهره برد، اما تحت تأثیر اندیشههایی که با اسلام در تعارض بود قرار نگرفت. از این رو میبینیم که جنبههای مربوط به عقیده که با اسلام مغایرت داشت، هیچیک از ادیبان مسلمان را تحت تأثیر قرار نداد، بلکه کاملاً در برابر آنها ایستادند. هرچند فلسفه یونانی ترجمه شد و به آن توجه گردید، اما ادبیات یونانی که به تعدد خدایان باور داشت و به آنها صفات انسانوار نسبت میداد، در میان مسلمانان رواج چندانی نیافت، بلکه اصلاً به آن توجهی نشد. آری، برخی افراد از حدود آنچه با فرهنگ اسلامی سازگار بود فراتر رفتند و در برابر معانیای که اسلام به رسمیت نمیشناخت آسیبپذیر شدند. همانگونه که برخی نویسندگان و شاعران فاسد اخلاق، در اشعار خود معانیای را گنجاندند که اسلام با آن موافق نبود. اما اینان گروه اندکی بودند که در مقایسه با جامعه اسلامی شایان ذکر نیستند. با این حال، هرقدر ادبیات آنان تحت تأثیر معانی ممنوع در اسلام قرار گرفته باشد، این تأثیری نبود که بر فرهنگ اسلامی اثر بگذارد. بلکه فرهنگ اسلامی، همچنانکه فرهنگ عربی و زبان عربی، بدون هیچ شائبهای به راه خود ادامه داد.