پس از دوره‌ی شاگردان مجتهدان، پیروان و هواداران مذاهب آمدند۔ آنان نه در اجتهاد و استنباط احکام همان راهی را ادامه دادند که امامان و علمای مذاهب پیموده بودند، و نه در بررسی دلیل‌ها، روشن ساختن جهت استدلال، تفریع احکام و تبیین مسائل، همان مسیری را پی گرفتند که شاگردان مجتهدان در پیش گرفته بودند۔ پیروان هر امام یا علمای هر مذهب تنها در این اندیشه بودند که از مذهب خود دفاع کنند و فروع و اصول آن را در همه‌ی مسائل پشتیبانی نمایند۔ آنان به سنجش درستیِ دلیل و ترجیح دلیل قوی‌تر بر دلیل ضعیف‌تر، حتی اگر این دلیل با مذهبشان ناسازگار بود، توجهی نداشتند۔

After the era of the students of mujtahidin came the adherents and followers of the mazhabs. They did not continue on the path which the imams and scholars of mazahib followed in Ijtihād and in the inference (istinbat) of rules. Nor did they continue on the path taken by the students of the mujtahidin in terms of studying the evidence, clarifying the angle of eduction and the branching out of the rules and exposition of issues. The followers of each imam or the scholars of each mazhab were only concerned about supporting their own mazhab, supporting its furu’ and usul in all of the issues. They were not interested in studying the soundness of the dalīl and outweighing the preponderant evidence over the weaker evidence even if it went against their mazhab.

گاهی اوقات، آنان به اثبات دلایل درستیِ دیدگاهی که برگزیده بودند و ابطال دلایل مخالف آن می‌پرداختند، و گاهی دیگر، توجهشان صرف ستودن امامان و عالمانِ مذاهب می‌شد. این امر، عالمانِ مذاهب را به خود مشغول داشت و از منبعِ اصلی، یعنی قرآن و سنت، بازداشت. هر یک از ایشان، به متنِ قرآن یا سنت مراجعه نمی‌کرد جز به قصدِ یافتنِ چیزی که مذهبِ امامش را تأیید کند. در نتیجه، مطالعاتشان به مذاهبشان محدود ماند. و اشتیاقشان به اجتهادِ مطلق و مراجعه به منابعِ اصلی برای استنباطِ احکام از آنها، سست شد. شوقشان به اجتهاد، به مذهبشان یا به یک مسئله محدود گشت، یا صرفاً به تقلیدِ بی‌چون‌وچرا بسنده کردند. وابستگی‌شان به تقلید به جایی رسید که گفتند: هر آیه یا حدیثی که با آنچه عالمانِ ما گفته‌اند، یعنی با مذهبِ ما، مخالف باشد، باید تأویل شود (تا با گفته‌های ما سازگار گردد) یا منسوخ شده است. پیروی از یک مذهب را بر مسلمان واجب ساختند. و در نهادهای علمی اسلامی همچون الأزهر به تحصیل پرداختند، و سخنِ صاحبِ «جوهرة التوحید فی وجوب التقلید» را [چنین] گفتند:

Sometimes they were concerned with establishing the proofs for the correctness of the view they have adopted and invalidate the proofs against it and at other times their interest was devoted to extolling the imams and the scholars of the mazhabs. This preoccupied the scholars of the mazahib and distracted them from the primary source which is the Qur’ān and Sunnah. A person among them did not refer to the text of the Qur’ān or Sunnah except for the purposes of finding anything that will support the mazhab of his imam. Accordingly, their studies were confined to their mazhabs. And their zeal for absolute Ijtihād and reference to the primary sources in order to derive rules from them became weak. Their eagerness for Ijtihād was restricted to their mazhab or to one issue or simply to make Taqlīd without scrutiny. Their dependence on Taqlīd reached the point where they said: any ayah or hadīth which goes against what our scholars have said – i.e, our mazhab- it is to be interpreted (to accord with what we say) or it has been abrogated. They made the following of a mazhab an obligation on the Muslim. And they began to study in Islamic institutions such as al-Azhar, the saying of the author of Jawhara al-Tawheed fi wujub al-Taqlīd:

بلکه، آنان بر این باور بودند که باید باب اجتهاد بر مسلمانان بسته شود. ایشان معتقد بودند که اجتهاد جایز نیست، تا آنجا که بسیاری از علمایی که از میان کسانی بودند که شایستگی اجتهاد را داشتند و استعداد اجتهاد را دارا بودند، جرئت نکردند اجتهاد کنند یا بگویند که مجتهدند. این انحطاط در اواخر قرن چهارم هجری آغاز شد، هرچند از آغاز تا پایان قرن ششم و آغاز قرن هفتم، پیشرفتی نیز وجود داشت. مجتهدان و دانشمندانی در زمانی بودند که کسانی چون القفّال از بستن باب اجتهاد سخن می‌گفتند. با این حال، از آغاز قرن هفتم تا پایان قرن سیزدهم هجری، انحطاط کامل شد، اما در چارچوب اسلام باقی ماند. انحطاط در اندیشه بود، ولی آرای فقهی همچنان اسلامی باقی ماندند. اما پس از قرن سیزدهم، یعنی از سال ۱۲۷۴ هجری تا کنون، انحطاط به جایی رسیده که احکام شریعت با قوانین غیراسلامی در هم آمیخته شده و وضعیت به بدترین حالت انحطاط رسیده است.

Rather, they believed that the door of Ijtihād should be closed for the Muslims. They held that Ijtihād was not permitted until many of the ‘Ulamā from amongst those who were qualified for Ijtihād and who had the aptitude for Ijtihād did not dare to perform Ijtihād or say that they were mujtahids. This decline started towards the end of the 4th century A.H, although in the beginning until the end of the 6th century and the beginning of the 7th there was some progress. Mujtahidin and scholars were present at a time when the likes of al-Qaffal were advocating the closing of the door of Ijtihād. However, from the beginning of the 7th century until the end of the 13th century A.H the decline was complete but it was within the limits of Islam. The decline was in thought but the jurisprudential opinions remained Islamic. As for after the 13th century i.e, from 1274 A.H. till now, the decline has reached the point where the Sharī’ah rules have become mixed with unIslamic laws and the situation reached the worst possible state of decline.

این ضعف فقهی بود که مردم را در عمل به احکام شریعت دچار دشواری کرد. پس از آنکه شریعت اسلامی برای تمام جهان کافی بود، آن را حتی بر پیروانش دشوار ساختند، تا جایی که ناچار شدند قوانینی دیگر را بپذیرند که با آن همخوانی ندارد. بسیاری از مسلمانان پارسا شروع کردند به ارجاع به شریعتی که شریعت اسلامی نبود. در پایان دولت عثمانی، نادانی نسبت به اسلام و فقیهان نادان، علت اصلی عقب‌ماندگی مسلمانان و پایان دولتشان بود. فقیهانی بودند که سخت‌گیر بودند و همواره آماده صدور فتوا برای منع هر چیز نو بودند و اندیشه هر اندیشمندی را ممنوع می‌کردند. از جمله رویدادهای عجیب و مایه تأسف این بود که هنگامی که قهوه پدید آمد، برخی علما فتوای حرمت آن را دادند؛ و هنگامی که تنباکو (سیگار) رواج یافت، فتوای تحریم آن را صادر کردند؛ و وقتی مردم کلاه فِز بر سر گذاشتند، فقیهان فتوا دادند که پوشیدن آن حرام است؛ و هنگامی که چاپخانه پدید آمد و دولت تصمیم گرفت نسخه‌هایی از قرآن کریم چاپ کند، برخی فقیهان چاپ آن را منع کردند. تلفن اختراع شد و برخی فقیهان مردم را از سخن گفتن از طریق آن منع کردند، و موارد دیگری نیز به دنبال آن آمد. تا آنجا که نتیجه در فقه اسلامی این شد که مسلمانان کاملاً از آن بی‌خبر ماندند. موضوع از مطالعه احکام شریعت به مطالعه قوانین غربی تغییر یافت. و مدارس حقوق تأسیس شدند؛ مدارسی که حضورشان در کشورهای مسلمان لکه‌ای شرم‌آور برای آنان بود. و در پایان دولت عثمانی، دولت اسلامی و رهبرش، خلیفه مسلمانان، تصمیم گرفت فقه غربی را در تدوین قانون تقلید کند. بدین ترتیب مجله‌الاحکام العدلیه را در سال ۱۲۸۲ ه‍.ق به عنوان قانون مدنی معرفی کردند، و فرمان بزرگی در سال ۱۲۹۳ ه‍.ق برای اجرایی شدن آن صادر شد؛ و پیش از آن، قانون جزای عثمانی را در سال ۱۲۷۴ ه‍.ق تدوین کرده بودند. آن را به جای حدود، مجازات‌های جنایی (جنایات) و تعزیرات قرار دادند. و در سال ۱۲۷۶ ه‍.ق ه. ح. آنان قانون حقوق و تجارت را معرفی کردند. سپس قانون اساسی را معرفی کردند تا نظام خلافت را به کلی در سال ۱۲۹۴ هجری لغو کنند. با این حال، این نظام لغو شد و در سال ۱۳۲۶ هجری (۱۹۰۸ میلادی) دوباره برقرار گشت. اما آنان کوشیدند آن را با اسلام سازگار نشان دهند و نظام خلافت را حفظ کردند. بدین ترتیب، فقه (فهم و بصیرت) رو به زوال نهاد و به حفظ و تقلید محض تبدیل شد، احکام شریعت کنار گذاشته شد و قوانینی غیر از اسلام به بهانه سازگاری با آن پذیرفته شد. این اندیشه نادرست رواج یافت که هر چه با اسلام سازگار باشد، از هر انسانی گرفته شود، و غیرت علمای دین فروکش کرد و همگی ایشان مقلد شدند. با این همه، این وضع زیر سایه اسلام تلقی می‌شد. اما پس از پایان خلافت و اشغال سرزمین‌های مسلمانان به دست کافران، یعنی انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها، کشورهای مسلمان به دولت‌هایی با پایه‌های ملی‌گرایانه تبدیل شدند، چه عربی، چه ترک، چه ایرانی و مانند آن. فقه اسلامی از روابط مردم و از آموزش و دانش محو گردید و جز در کشورهایی معدود، مانند الأزهر در مصر، نجف در عراق و زیتونه در تونس، تدریس نمی‌شد، و حتی در همان‌ها به شیوه‌ای مانند آموزش فلسفه یونانی خوانده می‌شد. این انحطاط به سطحی تکان‌دهنده رسید، زیرا فقه اسلامی از روابط مردم ناپدید شد.