شارع (یعنی الله) مسئولیتهای عمومی واجب بر حاکم را به صراحت تعیین کرده و هیچ جایی برای ابهام یا سردرگمی باقی نگذاشته است. او مسئولیتهای حاکم را روشن ساخته است: آنچه بر وی به عنوان یک فرمانروا در شخص خودش واجب است، و مسئولیتهایش در رابطه با شهروندان.

The Legislator (i.e. Allah) fixed the obligatory general responsibilities upon the ruler explicitly without leaving any area for obscurity or confusion. He clarified the ruler’s responsibilities in relation to what is obligatory upon him in his personal capacity as a ruler, and his responsibilities in respect of his relationship with the citizens.

اما مسئولیتهای حاکم در مقام شخصی‌اش بهعنوان فرمانروا، در احادیثی روشن است که در آنها پیامبر ﷺ برخی از ویژگیهای حاکم را بیان فرمودهاند. مهمترین و آشکارترین آنها قوت، تقوای الهی و مهربانی است، و اینکه او نباید کسی باشد که مایه نفرت دیگران شود. پیامبر ﷺ فرمودهاند که حاکم باید قوی باشد، و شخص ناتوان شایستهٔ فرمانروایی نیست. مسلم از ابوذر (رض) روایت کرده است که رسول خدا ﷺ فرمود:

As for the ruler’s responsibilities in his personal capacity as a ruler, they are clear in the ahadith in which the Messenger (saw) clarified some of the ruler’s attributes. The most apparent of them are strength, consciousness of Allah (taqwa) and kindness, and that he should not be one who causes aversion. The Messenger (saw) opined that the ruler must be strong, and that the weak person is not suitable to become a ruler. Muslim narrated from Abu Dharr (ra) that the Messenger of Allah (saw) said:

مسلم نیز از ابوذر روایت کرده که گفت:

Muslim also narrated from Abu Dharr who said:

مقصود از قوّت، قوّتِ شخصیت است، یعنی قدرتِ فکری و عاطفی. لازم است که این عقل، عقلِ حاکم باشد که به وسیلهٔ آن امور و روابط را درک می‌کند، و که گرایش نفسانی او همچون حاکمی باشد که می‌داند فرمانروا است، پس تمایلاتش را با فرمانِ امیری هدایت می‌کند. از آنجا که قوّتِ شخصیت در درون خود توانِ سلطه و اقتدار را دارد، آشکارا نیاز است که فرمانروا دارای صفتی باشد که او را از شرِّ اقتدار نگه دارد. پس لازم است که تقوا را در درون خود و در رسیدگی‌اش به امّت داشته باشد. مسلم و احمد از سلیمان بن بریده از پدرش [روایت کرده‌اند]:

The meaning of strength here is strength of personality i.e. intellectual and emotional strength. It is necessary that this intellect be the ruling intellect by which he understands matters and relationships, and that his emotional disposition (nafsiyya) be that of a ruler who understands that he is a ruler so he directs his inclinations with the command of an Amir. Since the strength of the personality has within it the potential of domination and authority, there is an obvious need that the ruler has an attribute which protects him from the evil of authority. So it is necessary that he has the attribute of taqwa within himself and in his taking care of the Ummah. Muslim and Ahmad from Sulayman bin Buraydah from his father:

حاکم، اگر به خداوند (سبحانه و تعالی) آگاه باشد و از او بترسد، و در دل خود، پنهان و آشکار، او را به حساب آورد، آنگاه این امر او را از به بردگی کشیدن شهروندان بازخواهد داشت. با این حال، تقوا او را از سختگیری و شدت باز نمی‌دارد، زیرا وقتی او خدا را به حساب می‌آورد، خود را به فرمان‌ها و نهی‌های او محدود می‌کند. و از آنجا که او حاکم است، در جایگاه او طبیعی است که سخت‌گیر و خشن باشد، و به همین سبب شارع (الشارع) به او فرمان داده است که با شهروندان مهربان باشد و با آنان دشمنی نورزد. از عایشه روایت است که گفت: از پیامبر خدا ﷺ شنیدم که در خانه‌ام چنین می‌فرمود:

The ruler, if he is conscious of Allah (swt) and fears Him, and accounts Him in his own soul secretly and openly, then this would stop him from enslaving the citizens. However, the taqwa would not prevent him from harshness and severity since in his taking account of Allah he would restrict himself to His commands and prohibitions. And since he is a ruler, it is natural in his position to be severe and hard, and because of this the Legislator (Ash-Shari’) commanded him to be friendly and not to be hostile to the citizens. From Aisha who said: I heard the Messenger of Allah (saw) saying in his house of mine:

او همچنین فرمان داد که انسان مژدهدهنده باشد و نه کسی که مردم را از خود میراند. از ابوموسی روایت شده که گفت: هرگاه پیامبر خدا ﷺ یکی از یارانش را در برخی کارهایش میفرستاد، به او میفرمود:

He also commanded to be the one who gives glad tidings and not the one who repels people away. It has been narrated from Abu Musa who said: When the Messenger of Allah (saw) sent one of his companions in some of his affairs, he would say to him:

این مطلب مربوط به آنچه بر حاکم واجب است که در شخصیت خود داشته باشد. اما در رابطه‌اش با شهروندان، شارع به او فرمان داد که شهروندان را با نصیحت خیرخواهانه دربرگیرد، او را از دست‌درازی به هر شکلی به اموال عمومی برحذر داشت، و او را ملزم کرد که تنها به حکمرانی بر اساس اسلام پایبند باشد بدون آنکه آن را با چیز دیگری درآمیزد. به راستی الله (سبحانه و تعالی) بهشت را بر حاکمی که شهروندانش را با نصیحت خیرخواهانه دربرنمی‌گیرد یا در هیچ چیزی به آنان خیانت کند، حرام کرد. از معقل بن یسار روایت است که گفت: از پیامبر ﷺ شنیدم که می‌فرمود:

This is in relation to what is obligatory for the ruler to have within his personality. As for his relationship with the citizens, the Legislator commanded him to encompass the citizens with good advice, warned him not to touch the public wealth in any way, and compelled him to adhere to ruling by Islam alone without associating it with anything else. Verily Allah (swt) prohibited Paradise to the ruler who does not encompass his citizens with good advice or betrays them in anything. From Mu’aqqil bin Yasar who said: I hear the Prophet (saw) saying:

او (البخاری) همچنین از معقل بن یسار روایت کرده که گفت: شنیدم که رسول خدا ﷺ می‌فرمود:

He (Al-Bukhari) also narrated from Mu’aqqil bin yasar who said: I heard the Messenger of Allah (saw) saying:

روایت کرد مسلم از معقل که گفت:

Muslim narrated from Mu’aqqil who said:

از رسول الله ﷺ شنیدم که می‌فرمودند:

I heard the Messenger of Allah (saw) saying:

و از ابوسعید روایت شده است که: پیامبر خدا ﷺ فرمود:

And it has been reported from Abu Said: The Messenger of Allah (saw) said:

پیامبر ﷺ به روشنی و با تأکید بسیار، کوشش در راه شهروندان و احاطه کردن ایشان با نصیحت نیک را لازم دانسته است؛ و این امر، میزان بالای مسئولیت (حاکم) نسبت به آنان را روشن می‌سازد. اما در مورد دست‌درازی به اموال عمومی، ایشان هشدار داد و در این هشدار سختگیر بود. بنابراین، هنگامی که این کار را از یکی از کارگزاران خود دید، با او سخت برخورد کرد و در این باره با مردم سخن گفت. از ابوحُمید الساعدی روایت شده که پیامبر ﷺ ابن اللُّتَبیّه را بر صدقات بنی سُلیم گماشت. هنگامی که او نزد پیامبر ﷺ بازگشت و ایشان با او حساب کرد، گفت: این مال شماست و این را به من هدیه داده‌اند. پس رسول خدا ﷺ فرمود:

The Messenger has clearly & severely emphasised exerting effort on behalf of the citizens and encompassing them with good advice which clarifies the high level of responsibility (of the ruler) over them. As for touching public wealth, he warned about this and was severe in this warning. So when he saw this in one of his governors he was harsh with him and spoke to the public about this matter. It has been reported from Abu Hamid As-Sa’idi that the Prophet (saw) appointed ibn Al-Luttaybah over the sadaqat of Banu Sulaym. When he returned to the Messenger of Allah (saw) who accounted him, he said: This is what is for you and this is a gift given to me. So the Messenger of Allah (saw) said:

سپس پیامبر خدا ﷺ برخاست و با مردم سخن گفت. ایشان خداوند را ستایش کرد و او را بزرگ داشت، سپس فرمود:

Then the Messenger of Allah (saw) stood and spoke to the people. He praised Allah (swt) and extolled Him, then said:

این اشاره‌ای است به حساب‌رسی الهی از او و مجازات او به خاطر عملش، که هشداری سخت است به حاکم تا به هیچ شکلی، حتی از طریق هیچ تفسیر یا فتوایی، به اموال عمومی دست نزند.

This is an allusion to Allah’s accounting him and punishing him over his action, which is a severe warning to the ruler not to touch the public wealth in any way whatsoever including through any interpretation or fatwa.

در رابطه با قواعدی که حاکم موظف است بر اساس آن حکم کند، شارع این امر را محدود کرده و او را ملزم ساخته است که به کتاب خدا و سنت پیامبرش ﷺ حکم کند. همچنین به او حق اجتهاد در هر دوی آنها را داده و از اینکه غیر از اسلام طلب کند یا هرگز از غیر اسلام اخذ کند منع فرموده است. اما محدود کردن حکم به کتاب و سنت، این امر از آیات قرآنی آشکار است. خداوند (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

In relation to the rules by which the ruler is obliged to rule with, the Legislator has restricted this and compelled him to rule by the Book of Allah and the Sunnah of His Messenger (saw). It gave him the right to perform ijtihad in both of them, and forbade him to seek from other than Islam or to ever adopt from other than Islam. As for restricting the rule to the Book and the Sunnah, this is explicit from the Qur’anic ayat. Allah (swt) said:

و

And:

و

And:

این به آن معناست که حکم‌رانی محدود به آنچه خداوند نازل کرده است می‌شود؛ و آنچه خداوند بر پیامبرش، حضرت محمد ﷺ، نازل کرده، قرآن کریم است در لفظ و معنا، و سنت است در معنا نه در لفظ. بنابراین حاکم در حکم‌رانی خود در چارچوب کتاب و سنت محدود است. شارع به او اجازه داده است که بر پایه کتاب و سنت اجتهاد کند، یعنی تلاش کند تا احکام را از آن دو بفهمد و استنباط نماید. روایت شده است که پیامبر ﷺ معاذ را به یمن فرستاد و به او فرمود:

This means limiting the rule to what Allah revealed, and that which Allah revealed to His Messenger (saw), our master Muhammad (saw), is the Noble Qur’an in wording and meaning and the Sunnah in meaning not wording. Therefore the ruler is restricted in his rule within the limits of the Book and Sunnah. The Legislator permitted him to perform ijtihad upon the Book and Sunnah i.e. exerting effort to understand and deduce rules from both of them. It has been narrated that the Messenger (saw) sent Mu’adh to Yemen and said to him:

او به حاکم پاداش میداد اگر در اجتهاد خطا میکرد، و بدین وسیله او را به اجتهاد تشویق میکرد و او را از چسبیدن خشک و جامد به ظاهر متون دور نگه میداشت. البخاری از عمرو بن العاص روایت کرده که شنید رسول الله ﷺ میفرمود:

He gave the ruler a reward if he made a mistake in ijtihad, thereby encouraging him to perform ijtihad and keeping him far away from (sticking) rigidly to the merely apparent (meaning of the) texts. Al-Bukhari narrated from Amr bin Al-‘Aas that he heard the Messenger of Allah (saw) saying:

شریعت در محدود کردن قواعدی که حاکم بر اساس آنها حکم می‌راند، به اسلام و هیچ چیز دیگر، سخت‌گیری زیادی کرده است. با وجود اینکه به حاکم حق اجتهاد داده شده است، حتی اگر در آن خطا کند، شریعت در محدود کردن حکم‌رانی به اسلام سختگیر بود و حکم‌رانی او به غیر از اسلام را ممنوع کرد. بلکه حتی از اینکه او درباره‌ی حکم از غیر اسلام بپرسد، یا چیزی را که از اسلام نیست با اسلام درآمیزد، منع کرد. خداوند (سبحانه و تعالی) خطاب به پیامبر ﷺ فرموده است:

The Shar’a exaggerated in restricting the rules by which the ruler rules as being (from) Islam and nothing else. Despite giving the ruler the right to peform ijtihad even if he errs, it was strict in restricting the ruling by Islam and prohibited his ruling by anything else. Rather, it even prohibited him asking about the ruler from other than Islam or that he associates with Islam anything not from it. Allah (swt) said addressing the Messenger (saw):

و فرمود (سبحانه و تعالی):

And He (swt) said:

خطابِ رسولِ خدا (ﷻ) به امتِ ایشان است، پس این خطابی است به هر حاکمی. مسلم از عایشه (رض) روایت کرده که فرمود: رسولِ خدا ﷺ فرمود:

The speech to the Messenger (swt) is the address to his Ummah so this is an address to every ruler. Muslim narrated from Aisha (ra) who said: The Messenger of Allah (saw) said:

و در روایتی دیگر

And in another narration

و امام البخاری از عبیدالله بن عبدالله روایت کرده است که ابن عباس (رض) گفت:

And Al-Bukhari narrated from Ubaidullah bin Abdullah that ibn Abbas (ra) said:

این موضوع، محدودیتی را که حاکم بدان ملزم است در حکم کردن به آن، روشن می‌سازد؛ مسئولیت او در احکام را به حکم کردن بر پایهٔ آنچه الله (سبحانه و تعالی) نازل کرده، محدود می‌کند.

This hereby clarifies the restriction by which he (the ruler) is obliged to rule by; it restricted his responsibility in the rules to the rule by what Allah (swt) revealed.

این مسئولیت‌های واجب بر حاکم نشان می‌دهد که شارع مسئولیت‌های عمومی را به روشنی تعیین کرده است، و این مسئولیت‌ها بر حاکم، به عنوان حاکم، صرف‌نظر از اینکه او خلیفه باشد یا معاون او، والی (فرماندار) یا کارگزار (عامل) باشد، قرار دارد. همه ایشان حاکم‌اند و به این مسئولیت‌ها پای‌بندند. بنابراین اگر این مسئولیت‌ها بر والیان و رهبران و دیگر حاکمان باشد، پس مسئولیت‌های خلیفه نیز هست. و از آنجا که این مسئولیت‌ها بر رهبر واجب است، بر آن‌که بار سنگین‌تری دارد نیز به طریق اولی واجب است. افزون بر این، احادیث عامی وجود دارد که خطاب به هر کسی است که امری از امور مسلمانان را بر عهده دارد، خواه خلیفه باشد و خواه والی. سخن پیامبر ﷺ چنین است:

These obligatory responsibilities upon the ruler show that the Legislator delineated the public responsibilities clearly and these responsibilities are upon the ruler as a ruler irrespective of his being a Khalifah or his assistant, governor (wali) or official (‘amil). All of them are rulers and they are bound by these responsibilities. Therefore if these are the responsibilities of the governors and leaders, and others among the rulers, then they are the Khalifah’s responsibilities. Since they are obligatory upon the leader therefore they are obligatory upon the one bearing the greater burden by greater reason. Moreover, there are general ahadith addressing whoever oversees an affairs among the Muslims’ affairs, whether a Khalifah or a governor. The Messenger’s statement:

و گفتارش:

And his statement:

و سخنِ الله:

And Allah’s statement:

همه‌ی این‌ها با الفاظ عامّی آمده‌اند که هم والی را شامل می‌شوند و هم خلیفه را. و خطاب به پیامبر ﷺ، خطاب به هر حاکمی است، خواه خلیفه باشد یا والی. افزون بر این، پیامبر ﷺ مسئولیت خلیفه نسبت به شهروندانش را در حدیثی که مسئولیت‌های عمومی را روشن می‌کند، به‌صراحت بیان فرموده است. امام بخاری از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت کرده که رسول خدا ﷺ فرمودند:

All these came with general words covering the governor and covering the Khalifah. And the address to the Messenger (saw) is the address to every ruler, whether Khalifah or governor. Additionally, the Messenger (saw) clarified the Khalifah’s responsibility to his citizens textually in the hadith which clarified the general responsibilities. Al-Bukhari narrated from Abdullah bin Umar (ra) that the Messenger of Allah (saw) said:

او خلیفه را با مسئولیتی عمومی نسبت به شهروندانش مسئول قرار داد. بنابراین مسئولیت‌های عمومی همان‌گونه که درباره‌ی رهبر صدق می‌کند، بر خلیفه تحمیل می‌شود.

He made the Khalifah responsible with a general responsibility over his citizens. Therefore the general responsibilities are imposed upon the Khalifah as they are concerning the leader.

شارع (یعنی خداوند) نگهداری کامل مسئولیت‌های عمومی را بر عهدهٔ حاکم، از راه توجیه (تَوجیه) و قانون‌گذاری، تضمین کرده است. اما توجیه: او حاکم را از عذاب خداوند بیم داده است، اگر در ادای وظایفش کوتاهی کند و آنها را انجام ندهد. روشن ساخته که اگر فرد ناتوانی که توان انجام آنچه بر او تحمیل شده را ندارد، این مسئولیت (حکومت) را بپذیرد، رسوایی و پشیمانی در پی خواهد داشت. پیامبر ﷺ از خداوند خواست که با کسی که بر امت اسلامی سخت می‌گیرد، سختگیری کند، و خداوند بهشت را بر کسی حرام کرده که امت را با اندرز نیکو در بر نگیرد، و از این هشدارهای دیگر، که سرانجام حاکم را، اگر در ادای مسئولیت‌هایش کوتاهی کند، یعنی عذاب خداوند، به او نشان می‌دهد. با این حال، شرع به این بسنده نکرده، بلکه امت را نیز مسئول نگاه داشتن حاکم در ادای مسئولیت‌هایش قرار داده است؛ آنان را موظف کرده که اگر او در ادای مسئولیت‌هایش کوتاهی کند یا در معاملات خود گناه ورزد، او را تقبیح (انکار) کنند. و حتی امت را فرمان داده که اگر او به غیر از اسلام حکم کند، با شمشیر با او بجنگند، تا آنکه این کار کفر آشکار شود، و کسی را که در راه انکار حاکم کشته شود، سرور شهیدان قرار داده است. پیامبر ﷺ فرمود:

The Legislator has completely guaranteed the ruler’s performance of burdens of these public responsibilities via guidelines (tawjeeh) and legislation. As for the guidelines (tawjeeh), He warned the ruler of Allah’s punishment if he neglected and failed to fulfill his burdens. He clarified that there is disgrace and regrets if the weak person who could not fulfill what is imposed upon him undertook it (the rule), the Messenger (saw) asked Allah that He (swt) be severe to the one who is severe upon the Islamic Ummah and Allah prohibited Paradise for who does not encompass the Ummah with good advice among other warnings which demonstrated to the ruler his end if he failed to fulfill his responsibilities i.e. the punishment of Allah. However, the Shar’a was not satisfied with this but also made the Ummah responsible for the ruler’s performance of his responsibilities; it compelled them to denounce him if he fell short of fulfilling his responsibilities or sinned in his transactions. And it even commanded the Ummah to fight him by the sword if he ruled by other than Islam so that it became open disbelief, and made the one who dies in the way of denouncing the ruler the prince of martyrs. He (saw) said:

این کار، کسی را که از غفلت حاکم راضی باشد و از او پیروی کند، در برابر خداوند (سبحانه و تعالی) مسئول می‌سازد و از عذاب او در امان نمی‌دارد. مسلم از امّ سلمه روایت کرده که رسول خدا ﷺ فرمود:

It made the one who is pleased with the ruler’s neglect and follows him (upon that) accountable before Allah (swt) and not safe from His (swt) punishment. Muslim narrated from Umm Salamah that the Messenger of Allah (saw) said:

و در روایتی دیگر:

And in another narration:

این حدیث، حدیثِ پیشین را توضیح می‌دهد. درباره‌ی سخنِ او،

This narration explains the first narration. About his statement,

کسی که منکر را چنان بشناسد که برای او مبهم نباشد، راهی به برائت از گناه و عقوبت آن یافته است، با تغییر دادن آن با دست یا زبان؛ و اگر ناتوان باشد، پس با قلب خود از آن بیزاری بجوید.» و سخن او:

The one who knows the munkar such that it is not ambiguous to him has found a path to innocence from his sin and punishment by changing it by his hand or tongue; and, if he is too weak, then hating it by his heart.” And his statement:

یعنی کسی که نمی‌تواند آن را با دست و زبانش تغییر دهد و تنها با قلبش آن را انکار می‌کند، از شریک شدن با آنان در گناه در امان است۔

I.e. the one who is unable to change it by his hand and tongue and rejects it by his heart is safe from associating with them in the sin

یعنی کسی که از کار آنان خشنود است و در عمل به آن پیروی می‌کند، نه بی‌گناه است و نه در امان. در این حدیث، پیامبر ﷺ به انکار علیه حاکم فرمان داد و آن را با هر وسیله ممکن واجب کرد: با دست، به شرط آنکه به جنگ نرسد؛ یعنی کمتر از شمشیر، یا با زبان، یا به هر شکل دیگر، یعنی با سخن یا با قلب، اگر کسی برای به کار بردن دست یا زبان ناتوان باشد. پیامبر ﷺ کسی را که انکار نمی‌کند، در گناه شریک حاکم دانست، آنجا که فرمود: کسی که به آنچه انجام می‌دهند خشنود است و از آن پیروی می‌کند، نه بی‌گناه است و نه از گناه در امان. با این حال، این انکار تنها زمانی است که حاکمان کار نادرستی انجام دهند، اما همچنان به اسلام حکم برانند. اما اگر اجرای اسلام را رها کنند و احکام کفر را اجرا کنند، شریعت به صرف انکار با دست، زبان و قلب بسنده نمی‌کند، بلکه روش تغییر آنچه انجام می‌دهند، یا خود ایشان (حاکمان)، را شمشیر و جنگ قرار داده است. در حدیث ام سلمه که مسلم روایت کرده است،

I.e. the one who is pleased by their action and follows them in acting upon it is neither guiltless nor safe. In this hadith the Messenger (saw) commanded rejecting against the ruler and obliged it through any means possible by the hand on condition that it does not reach fighting i.e. less than the sword or the tongue in any way whatsoever i.e. by words or by the heart if he is too weak to use the hand or tongue. He considered the one who does not reject a partner to the ruler in sin when he said that the one who is pleased by what they do and follows upon that is neither guiltless nor safe from sin. However this rejection is only when they act wrong but still rule by Islam. If they leave the implementation of Islam and implement the rules of kufr, the Shar’a is not satisfied with mere rejection by hand, tongue and heart but it rather made the method of changing what they do, or them (the rulers), the sword and fighting. In the hadith of Umm Salamah which was narrated by Muslim,

و در حدیث عوف بن مالک که مسلم روایت کرده است،

And in the hadith of Awf bin Malik which was narrated by Muslim,

و در روایتی گفتند:

And in a narration they said:

و در صحیح البخاری از عبادة بن الصامت روایت شده که او گفت

And in Al-Bukhari from Ubadah bin As-Samit who said

اس حدیث کا مفہوم یہ ہے کہ اگر ہم حکمرانوں میں کھلا کفر دیکھیں تو ہم ان سے اختیار رکھنے والوں کے ساتھ جھگڑا کریں گے، اور اگر وہ ہمارے اوپر نماز قائم نہ کریں تو ہم تلوار کے ساتھ ان سے جھگڑا کریں گے اور ان سے قتال کریں گے۔ حکمران کے حوالے سے یہ ایک کنایہ ہے کہ وہ اسلام کے ساتھ حکومت کریں، یعنی جب تک وہ اسلام کے مطابق حکومت کریں تب تک نہ قتال ہے، نہ مخالفت اور نہ ہی جھگڑا۔ اگر وہ اسلام کے سوا کسی اور نظام کے ساتھ حکومت کریں تو اسی وقت ان سے قتال، مخالفت اور جھگڑا کرنا واجب ہو جاتا ہے۔ اس طرح اسلام نے عوامی ذمہ داریوں کے نفاذ کی مکمل ضمانت دی ہے۔

The understanding of this hadith is that we dispute the authority with those who possess it if we see open disbelief, and that we dispute with them by the sword and fight them if they do not establish the prayer over us. This, in relation to the ruler, is a metaphoric expression (kinayah) for ruling by Islam i.e. as long as they rule by Islam then there is no fighting, opposition or dispute. If they rule with other than Islam, then it is obliged at that very time to fight, oppose and dispute with them. In this way, Islam has completely guaranteed the execution of the public responsibilities.