این صفات همانگونه در قرآن کریم ذکر شدهاند که صفاتی مانند یگانگی الهی [وحدانیت] و قِدَم ازلی [قِدَم] ذکر شدهاند. میان مسلمانان هیچ اختلافی نبود که خداوند یگانه، ازلی، زنده، توانا است و میشنود، میبیند، سخن میگوید، دانا است و ارادهی الهی را به کار میبرد.
These attributes have been mentioned in the Noble Qur’ān just as other attributes like divine Unity [wahdaniyya] and Eternal Pre-existence [qidam] have been mentioned. There was no difference between the Muslims that Allah is One, Eternal, Living, Able and that He Hears, Sees, Speaks, Knowing and excersing Divine Will.
هنگامی که فیلسوفان آمدند و اندیشههای فلسفی در میان مسلمانان رخنه کرد، اختلافهای متکلمان [المتکلمون] درباره صفات الله نیز پدید آمد. پس معتزله گفتند: ذات الله و صفات او یک چیز است. بنابراین، الله در ذات خود زنده، دانا و توانا است. او دانشی جدا از ذات خود، توانایی جدا از ذات خود، و حیاتی جدا از ذات خود ندارد. زیرا اگر الله به دانشی بیرون از ذات خود دانا میبود، و به حیاتی بیرون از ذات خود زنده میبود، چنانکه در مورد انسانها چنین است، آنگاه این امر ناگزیر مستلزم آن میبود که صفتی باشد و موصوفی، حاملی باشد و محمولی، و این وضعیت اجسام مادی است. و الله از چنین تشبیهگرایی جسمانی [الجسمیة] منزه است. و اگر بگوییم که صفت بهخودیخود موجود است، آنگاه موجودات ازلی و قدیم بیش از یکی خواهند بود، به عبارت دیگر خدایان بیش از یکی خواهند بود.
اهل سنت گفتند: الله صفات ازلی دارد که در ذات او قائماند. آن صفات نه عین ذات او هستند و نه غیر ذات او [لا هو ولا غيره]. اما اینکه او صفاتی دارد، از این روست که ثابت شده است که او دانا، زنده، توانا و جز آن است. و معلوم است که دانش، حیات، قدرت و جز اینها، در مجموع، معنایی بیرون از مفهوم وجوب وجود [واجب الوجود] را میرسانند. همه واژهها از نظر معنا مترادف نیستند. آنطور که معتزله میگویند ممکن نیست که او بدون دانش دانا باشد و بدون قدرت [قادر] توانا باشد و جز آن. این آشکارا محال است، و همانند این است که بگوییم چیزی سیاه است بیآنکه سیاهیای داشته باشد.
متون، دلیل دانش، توانایی و جز آن او را بیان کردهاند. صدور کارهای دقیق و استوار نشاندهنده وجود دانش و قدرت اوست، و نه صرفاً نامگذاری او به دانا و توانا. جہاں تک ان کی صفت کے ازلی ہونے کا تعلق ہے، تو یہ اس وجہ سے ہے کہ ان کی ذات میں کسی نئی چیز کا وجود ممکن نہیں۔ کیونکہ یہ تصور ہی نہیں کیا جا سکتا کہ نئی چیز ازلی اور قدیم ہستی [القدیم الازلی] میں موجود ہو۔ اور جہاں تک صفات کے ان کی ذات میں قائم ہونے کا تعلق ہے، تو یہ اس لیے ہے کہ یہ وجود کے لازمی تقاضوں میں سے ہے۔ کیونکہ کسی چیز کی صفت بیان کرنے کا کوئی مطلب نہیں جب تک کہ وہ (صفت) اس چیز میں موجود نہ ہو۔
اور جہاں تک صفات کے "نہ وہ، نہ اس کے غیر" ہونے کا تعلق ہے، تو اللہ کی صفات خود اس کی ذات نہیں ہیں۔ کیونکہ عقل یہ تقاضا کرتی ہے کہ صفت اپنے موصوف کے غیر ہو۔ وہ ذات سے باہر کا ایک معنی ہے۔ چونکہ وہ اللہ کی صفت ہے اور اللہ کے غیر کی نہیں، اس لیے وہ کوئی شے، ذات یا جوہر نہیں بلکہ صرف ذات کا ایک وصف ہے۔ اگرچہ وہ اللہ کی ذات نہیں، مگر وہ اللہ کے غیر بھی نہیں۔ بلکہ وہ اللہ ہی کی صفت ہے۔
معتزلہ کے نظریے کے بارے میں: اگر ہر صفت کو خود بخود قائم بالذات مانا جائے تو قدیم ہستیاں ایک سے زیادہ ہو جاتیں۔ ایسا اس وقت ہوتا جب صفت خود ایک ذات ہوتی۔ لیکن جب وہ ذات کا وصف ہو، تو ایسی صفت سے ذات کے متصف ہونے کا یہ مطلب نہیں کہ ذاتیں متعدد ہو جائیں۔ بلکہ اس کا مطلب یہ ہے کہ ایک ہی ذات کے کئی اوصاف ہیں۔ اس سے اللہ کی وحدانیت [وحدانیۃ] کی نفی نہیں ہوتی اور نہ ہی معبودوں کی کثرت لازم آتی ہے۔
اسی طرح اہلِ سنت نے عقلی طور پر ثابت کیا کہ اللہ کی صفات ہیں جو اس کی ذات کے غیر ہیں مگر اس سے جدا نہیں، کیونکہ وصف موصوف کے غیر ہوتا ہے مگر اس سے الگ نہیں ہوتا۔ پھر انھوں نے ان ازلی صفات میں سے ہر ایک کا مفہوم بیان کیا۔ چنانچہ انھوں نے کہا کہ علم وہ ازلی صفت ہے جو اپنے متعلق معلومات کو ظاہر کرتی ہے، اور قدرت وہ ازلی صفت ہے جو مقدر کی گئی چیزوں میں اثر انداز ہوتی ہے۔ و حیات صفتی ازلی است که مستلزم سلامت زنده است. و قدرت توانایی است. و سمع صفتی ازلی است که به چیزهایی که شنیده میشوند تعلق دارد. و بصر (دیدن) صفتی ازلی است که به چیزهای دیدنی تعلق دارد. بهوسیلهی این صفات، او فهمی کامل دارد؛ فهمی که نه از راه تخیل یا توهّم است، و نه از راه تأثّر به احساس یا رسیدن به هوس. «اراده» و «مشیّت» هر دو تعبیری از صفت حیاتاند که مستلزم آن است که یکی از امور مقدّر در یک لحظهی معیّن واقع شود، هرچند قدرت بر همهی آن امور مقدّر یکسان است. صفت کلام صفتی ازلی است که با ترکیبی که قرآن نامیده میشود بیان میشود. الله با کلمات سخن میگوید؛ این صفتی از صفات ازلی اوست و از مقولهٔ حروف و اصوات نیست. این صفتی است که در برابر سکوت و آفت (نقص) قرار دارد. الله با این صفت سخن میگوید. با این صفت امر میکند، نهی میکند، خبر میدهد؛ و هر کس که امر کند، نهی کند و خبر دهد، معنایی را در خود بیان میکند.
When the philosophers came and the thoughts of philosophy infiltrated the Muslims, The differences between the scholastics [Mutakallimūn] about the attributes of Allah crept in. So, the Mu'tazila said: The Essence [dhat] of Allah and His attributes are the same thing. Thus, Allah is Living, Knowledgable and Able/Powerful in His Essence. He does not have Knowledge, Power, Life external to His Essence. Because, if Allah was Knowldgable due to a knowledge external to His Essence, and Living due to life that is external to His Essence as is the case with human beings. Then, this inevitably necessiates that there is a description [sifa] and one that is described [mawsuf], a carrier [hamil] and the carried [mahmul], and this is the state/condition of (corporeal) objects/bodies. And Allah is free of all such corporealist anthroporphomism [jasmiyya]. If we say the attribute exists by itself then there will be more than one Eternal Pre Existent Being, in other words there will be more than one god. The Ahl al-Sunnah said: 'Allah has eternal attributes which exist in His Essence. They (the attributes) are: neither He but not other than He' (la huwa wala ghairuhu). As for Him having attributes, this is due to the fact that it has been proven that He is knowledgable, living, able etc. It is known that knowledge, life and power etc in their entriety, indicate an external meaning to the concept of Absolute Being [Wajib al-wujud]. Not all the words are synonymous in meaning. It cannot be as the Mu'tazila say that He is knowledgable without knowledge and Able [qadir] without power etc. This is obviously impossible, and it is similar to us saying that a thing is black without any blackness.The texts have stated the evidence for His Knowledge, Ability etc. The issuance of exact and precise actions indicate the presence of His Knowledge and Power and not just a mere designation of knowledgable and powerful. As for His attribute being eternal, this is due to the impossibility of new entites existing in His Essence. Since, it is inconceivable that a new entity would exist in the Pre-Existent and Eternal Being [al-Qadim al-Azali]. As for the attributes existing in His Essence, that is because it is from the neccesary things required for existence. Because there is no meaning to describing the attribute of a thing except if it (the attribute) exists in the thing. As for the attributes being 'neither He or other than He'. The attributes of Allah are not the Essence itself. Because the mind dictates that the description/attribute is other than the thing described. It is a meaning external to the Essence. Because it is an attribute of Allah and not other than Allah . It is not a thing, essence or substance but only a description of the Essence. Though it is not the Essence of Allah , it is not other than Allah . Rather it is an attribute of Allah. As for the view of the Mu'tazila; if every attribute was made to exist by itself then there would be more than one Pre-existent Being. This would have been the case if the attribute was an Essence. As for when it is a description of the Essence, the description of the Essence by such an attribute does not necesitate that there is a plurality of essences. Rather it necesitates that there are more than one description of the One Essence. That does not negate Allah's Oneness [wahdaniyyah] or mean the plurality of gods. In this manner the Ahl al-Sunnah proved rationally that Allah has attributes which are other than His Essence but not other than He , because the description is other than the thing described but not detached from the thing described. Then they explained the meaning of each of these eternal attributes. Thus, they said the attribute of Knowledge is the eternal attribute which reveals the known things that relates to it and the attribute of Ability is an eternal attribute which effects the things decreed. And Life is an eternal attribute which necesitates the health [sihhat] of the living. And Ability is power. And Sam' (hearing) is an eternal attribute that relates to things that are heard. And seeing/sight is an eternal attribute relating to the seen things. Through them he has a complete understanding, not one that is by way of imagination or delusion or by way of being effected by sensation or arriving at a whim. The 'wish' (iradah) and 'will' (desire) are both expressions of the attribute of life that requires one of the decreed (matters) specifically occurs at one moment, though the qudrah (power) over all of them (decreed matters) is the same. The attribute of speech (kalam) is an eternal attribute which is expressed by the composition called the Qur’ān. Allah speaks with words; it is one of His eternal attributes and not of the category of letters and sounds. It is an attribute which is opposite to silence and aafah (deficiency). Allah speaks with this attribute. With this attribute He orders, forbids, informs; and anyone who orders, forbids and informs expresses a meaning in oneself.
به همین شیوه اهل سنت، پس از اثبات اینکه الله صفات ازلی دارد، معانی این صفات را توضیح دادند. اما معتزله این معانی را برای صفات الله انکار کردند، زیرا وجود صفاتی زائد بر ذات الهی را نپذیرفتند. آنان گفتند: ثابت است که الله قادر، عالم و احاطهکننده است، و ذات الله و صفاتش از تغییر متأثر نمیشوند، زیرا تغییر ویژگی موجودات حادث است و الله از آن منزه است. اگر چیزی در نقطهای معین از زمان حاضر باشد و پیش از آن نقطه وجود نداشته باشد، پس از وجودش نابود خواهد شد؛ و قدرت و مشیت الله این را در پی دارد. او چیزی را آفرید که پیشتر وجود نداشت و پس از آنکه موجود شده بود، نابودش کرد. باید پرسید که چگونه قدرت الهی و ازلی به چیزی حادث تعلق میگیرد و آن را میآفریند، و چرا آن را در این لحظه آفرید، در حالی که برای قدرت الله هیچ لحظهای بر لحظه دیگر ترجیح ندارد. پس اگر قدرت، چیزی را آغاز کند که پیشتر آغاز نشده بود، این خود تغییر در قدرت است؛ در حالی که ثابت شده است الله از تغییر متأثر نمیشود، زیرا او موجود قدیم و ازلی است. همین سخن درباره صفت اراده (إرادة) و همچنین درباره صفت علم (علم) نیز گفته میشود. علم آشکار ساختنِ چیزِ معلوم است آنگونه که هست. معلوم ممکن است از زمانی به زمان دیگر تغییر کند؛ مثلاً برگ درخت پس از آنکه نمیافتاد، میافتد؛ چیز تر خشک میشود، و زنده مرده میگردد. علم الله آن است که بهواسطه آن چیز آنگونه که هست آشکار میشود؛ پس او پیش از آنکه چیزی چنان شود که خواهد شد، به آن عالم است. او به چیزی که بوده است نیز عالم است، و به چیزی که نابود شده است، عالم است که نابود شده است. چگونه ممکن است که علم الله با تغییر موجودات تغییر کند؟ و دانشی که با تغییر حقایق دگرگون میشود، دانشی حادث است، و علم الله حادث نیست، زیرا آنچه به حادث متعلق باشد خود نیز حادث است. اهل سنت آنان را چنین رد کردهاند: «قدرت را دو تعلق است؛ یکی ازلی که وجود فعلی شیء مقدور به آن وابسته نیست، و دیگری حادث که وجود فعلی شیء مقدور به آن وابسته است. پس هنگامی که قدرت به چیزی تعلق میگیرد و آن را به وجود میآورد، قدرت پیش از تعلق به آن شیء وجود داشته است. تعلق آن به شیء از راه ایجاد آن، قدرت را حادث نمیسازد. اعمال قدرت بر شیء پس از آنکه چنین اعمالی نکرده بود، تغییر در قدرت شمرده نمیشود، پس قدرت همواره یکسان است؛ تنها به شیء تعلق میگیرد و بدینسان آن را به وجود میآورد. پس آنچه تغییر میکند مقدور است، و اما قدرت تغییر نمیکند.»
In this manner the Ahl al-Sunnah explained what the attributes meant after proving that Allah has eternal attributes. However, the Mu'tazila denied that these meanings are for the attributes of Allah since they rejected that Allah has attributes external to His Essence. They said; It is proven that Allah is Able, Knowledgable and All-incompassing and that the Essence of Allah and His attributes are not effected by change, because change is the attribute of created things and Allah is free of that. If something is present at a specific point in time and did not exist before that point, then it will disappear after its existence, the Ability and Will of Allah has affected that. He created something which had not previously existed and He made it non existent after it had existed. We must ask how can Divine and Eternal Ability relate to a created thing, and thus create it, and why it created it at this moment, when no moment is preferable to another one to the Power of Allah . So for the Power (qudra) to initiate a thing which previously had not been initiated constitutes change in the Qudra, though it has been proven that Allah is not effected by change, for He is the Pre-Existent Being (al-qadeem al-azali). Similarly regarding the Will (iradah), the same can be said for the attribute of Knowledge ('Ilm). Knowledge is the revealing of the known matter (ma'lum) as it is. The known matter may change from one time to another, so the leaf of the tree falls after it was not falling (i.e It was fixed); the damp thing changes to dry, and the living becomes dead. The knowledge of Allah (‘ilmu Allah) is that by which the thing is revealed as it is, so He is knowedgable of the matter before it is as it would be. He is also knowledgable of the matter if it was that it was. He is also knowledgable of the matter if it became non-existent, that it became non-existent. So how can the Knowledge (‘ilm) of Allah change with the change of the existent things (al-mawjoodat)? And the knowledge that changes with change in realities is a recent knowledge, and Allah’s knowledge is not recent because what is linked to the recent is itself is recent. The Ahl as-sunnah refuted them saying: “The Qudra has two links, one of them is eternal (azali), upon which the actual existence of the decreed thing –pre-determined (magdoor) - does not depend; and the recent link, upon which the actual existence of the decreed thing (maqdoor) depends. So when the Qudra is related to the thing it brought it into existence and it (the Qudra) existed before it was related to the thing. Its relationship (linkage) to the thing by bringing it into existence does not make it recent. The Qudra’s exercise over the thing after it did not do such exercise is not considered a change in the qudra, so the qudrah is always the same, it only related to the thing, and thus brought it into existence. So the destined is what changes, as for the Qudra its does not change.
اما علم، هر چیزی که علم به آن تعلق دارد در واقع معلوم است. زیرا آنکه شایستهٔ علم است، ذات الهی است، و معلومات، اشیا هستند، و نسبت ذات به همهٔ اشیا یکسان است. علم از نظر ذات تغییر نمیکند، اما نسبت آن به شیء است که تغییر میکند، و این امری جایز و ممکن است. آنچه در جانب خداوند محال است، تغییر علم و خود صفات قدیم است، مانند قدرت و علم و مانند آنها، و لازم نیست که قدیم بودن صفت به این معنا باشد که تعلقات آن نیز کهن باشند. پس آنها صفات قدیماند و به مخلوقات تعلق دارند.
As for the knowledge (‘ilm), anything with which the knowledge (‘ilm) is related (linked) is actually known (ma’loom). For the one who is entitled to knowledge is the essence of Allah , while the knowns are the things and the relation of the essence to all things is the same. Knowledge does not change in regard to the essence, while its relation (to the thing) is that which changes, a matter which is allowed/possible. What is impossible (on the side of Allah) is the change of the knowledge and the pre-establishment (qadeem) attributes themselves, such as the qudra and knowledge and the like thereof, and it is not necessary that it being Qadeem (Eternal) means its links are old. So they are pre-existent (qadeem) attributes, and are linked to the created things.
بنابراین، مناقشات میان معتزلهٔ کلامی از یک سو و اهل سنت از سوی دیگر دربارهٔ صفات الله درگرفت، همانگونه که در مسائل دیگری مانند قضا و قدر نیز درگرفت. شگفت آن است که نقاط اختلافی که متکلمان برانگیختند، همان نقاطیاند که پیشتر فیلسوفان یونانی برانگیخته بودند. یعنی فیلسوفان یونانی این نکات را دربارهٔ صفات خالق مطرح کرده بودند. سپس معتزله آمدند و به آنان پاسخ دادند. اما این پاسخ در چارچوب باور ایشان به الله و در حدود دیدگاهشان دربارهٔ توحید (یگانگی الله) بود. اهل سنت برای آنکه پیرویشان از فیلسوفان یونانی و از فرضیات نظری و مسائل منطقیای را که آنان میفهمیدند مهار کنند، در برابر معتزله ایستادند. اما در همان دامی افتادند که معتزله در آن افتاده بودند. پس بر همان سطح پاسخ دادند، یعنی عقل را مبنای بحث و جدل قرار دادند، در اموری که عقل آنها را درک میکند یا درک نمیکند، و در اموری که انسانها با حس خود دریافت میکنند یا نمیکنند. برای تأیید دیدگاههای خود به آیات قرآن و احادیث استناد کردند. و آیات و احادیثی را که با نظرشان ناسازگار بود، تأویل کردند. بدین ترتیب، همهٔ متکلمان، از معتزله و اهل سنت و دیگران، در یک سطح قرار گرفتند: عقل را مبنا قرار دادند و آیات الهی را در خدمت آنچه عقلشان بدان رسیده بود گرفتند، یا آنها را چنان تأویل کردند که بر اساس آنچه عقل فهمنده به آن رسیده، فهمیده شوند.
Thus, the polemics between the scholastic Mu'tazila on one side and the Ahl al-Sunnah on the other flared up regarding the attributes of Allah , just as it flared up in other issues such as qadā’ and qadār. What is strange is that the points of disagreement provoked by the Mutakallimūn, are the same points provoked by the Greek philosophers before. Thus, the Greek philosphers had instigated these points in relation to the attributes of the Creator. Then the Mu'tazila came and responded to them. But the response was within the limits of their belief in Allah and within the limits of their views on Tawheed (Oneness of Allah ). The Ahl al-Sunnah opposed them to control their following of the Greek philosophers and the specultive asumptions and issues of logic understood by them. But they fell in the same trap the Mu'tazila had fallen in. So they responded on the same echelon, which is that the mind was made a basis for discussion and dialectics in matters comprehended or not comprehended by it, and in matters sensed or not sensed by human beings. They quoted verses of the Qur’ān and ahadīth to support their views. And they explained away verses and hadīth which contradicted their opinions. Thus, all the Mutakallimūn from the Mu'tazila, Ahl al-Sunnah and others came to be on the same level in making the mind the basis and making the ayāt of Allah to support what their minds had lead to or interpret away so that they are understood according to what the mind of the one comprehending has lead to.
به نظر میرسد که آنچه متکلمان را به این راه در بحث سوق داد، دو عامل بود: نخست، آنان تعریف عقل را نمیدانستند؛ دوم، میان روش قرآن در فهم حقایق و روش فلاسفه در فهم حقایق تمایز نگذاردند. اما اینکه آنان تعریف عقل را درک نمیکردند، از تعریفی که خودشان از عقل ارائه دادهاند آشکار است. از آنان نقل شده است که میگفتند:
It appears that what led the Mutakallimūn to tread in this path in study are two factors; First, they did not know the definition of the mind. Second, they did not distuguish between the methodology of the Qur’ān in the comprehension of truths and the methodology of the philosophers in comprehending the truths. As for the issue of them not comprehending the definition of the mind, it is obvious from their own definition of ration. It has been reported about them that they used to say: