Şafiî, istinbat usulünü (hüküm çıkarma yöntemlerini) ortaya koyan ve bunu genel ve kapsayıcı ilkelerle düzenleyen kişi olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla, usul-i fıkıh ilminin kurucusu odur; her ne kadar ondan sonra gelen pek çok kişi usul-i fıkıh ve tanımları konusunda daha bilgili olmuş olsa da. Şafiî'den önceki fakihler, içtihadı belirlenmiş ölçütler olmaksızın yapıyorlardı. Bunun yerine, şeriatın anlamlarına, hükümlerin maksadına ve amaçlarına, nassların işaret ettiği şeye ve maksadlarının (makasıd) gösterdiği hususlara dayanıyorlardı. Bu fakihlerin şeriat ilmindeki tecrübeleri ve Arapça dilini derinlemesine bilmeleri, onlara bu nassların anlamlarını kavrama ve gaye ve maksatlarını anlama imkânı veriyordu. Nassların kavramlarını ve amaçlarını uzlaştırarak, kaydedilmiş belirli ölçütler olmaksızın, metinlerden hükümler çıkarıyorlardı. Evet, Şafiî'den önceki fakihler, Sahabe, Tabiîn ve sonrakilerin döneminden itibaren usul-i fıkıh meselelerini ele alıyor, delilleri ortaya koyuyor ve bunlar arasında karşılaştırma yapıyorlardı. Bunun bir örneği, Ali b. Ebi Talib'in mutlak, mukayyed, has, âm, nâsih ve mensuh hakkında konuştuğuna dair rivayettir. Ancak bu, belirli ve düzenli bir biçimde değildi. Usul-i fıkhın belirli meselelerini ele alan bu fakihlerin, şeriat delilinin delaletini anlamak veya bu deliller arasında nasıl tercih yapılacağını bilmek için başvurabilecekleri genel ve kapsayıcı ilkeleri yoktu. Ne zaman ki Şafiî geldi, usul-i fıkıh ilmini türetti ve şeriat delillerinin derecelerini bilmede başvurulacak kapsayıcı kurallar koydu. İmam Şafiî'nin usul ilmini el-Risâle adlı kitabında ortaya koyduğu, bu meşhur eserin ise insanlar arasında geniş ölçüde bilindiği herkesçe malumdur. Ancak gerçek şu ki, el-Risâle, İmam Şafiî'nin ortaya koyduğu usul ilminin yalnızca bir kısmını içermektedir. İmam Şafiî'nin kitaplarını inceleyen herkes, el-Risâle'nin usulü'l-fıkıh ilminin konularından yalnızca bazılarını ihtiva ettiğini ve Şafiî'nin usul hakkındaki tartışmalarının tamamını içermediğini görecektir. Şafiî'nin usule dair tartışmalar içeren başka kitapları da vardır; bunlardan biri Kitâbu İbtâli'l-İstihsân ve diğeri Cemâu'l-İlm'dir. Hatta el-Ümm kitabında da usul ilmine dair tartışmalar bulunmaktadır. Bu kitapta, ayrıntılı hükümlerin arasında kapsamlı genel ilkeler de zikretmiştir.

Shafi’i is considered to be the one who delineated the principles of deduction (usul al-istinbat) and regulated it with general comprehensive principles. Thus, he was the originator of the science of usul al-fiqh (principles of jurisprudence), even though many people came after him who were more knowledgeable about usul al-fiqh and its definitions. The Fuqaha (jurists) before al-Shafi’i used to perform Ijtihād without having defined parameters for Ijtihād, rather they used to depend on their understanding of the Sharī’ah meanings and purpose of the ahkām, their aims, whatever its texts point to and whatever its objectives (maqasid) indicated. Due to the experience of those Fuqaha (jurists) in their study of the Sharī’ah and their thorough familiarity with the Arabic language, it allowed them to be acquainted with their meanings and to comprehend their aims (ghayat) and objectives (maqasid). They used to reconcile its concepts and objectives in deducing rules from the texts without having any recorded defined parameters. Yes, the Fuqaha before al Shafi’i, from the time of Sahabah, Tabi’in and those after them used to deal with issues of usul al fiqh and educe and oppose (evidences). Such as the narration about ‘Ali b’ Abi Talib  that he spoke about the mutlaq (absolute), muqayyad (restricted), khas (specific), ‘aamm (general), nasikh (abrogator) and the mansukh (abrogated). However, that was not in a defined or set out manner. And those Fuqaha who dealt with certain issues of usul al-fiqh did not possess general and comprehensive principles to which they referred in order to understand the indication of the Sharī’ah or to know how to oppose or outweigh them. But when al-Shafi’i came he derived the science of usul al-fiqh and he laid down comprehensive laws to which reference was made in knowing the levels of the Sharī’ah evidences. It has become widely known to people that al Shafi’i set out the science of usul in his book entitled al-Risala, a work which is famous. But the reality is that the al-Risala contains only a portion of the science of usul outlined by al-Shafi’i. Anyone who examines the books of al-Shafi’i will find that al-Risala contains only some of the topics in the science of usul al-fiqh and it does not contain all of Shafi’i’s discussions on usul. Shafi’i has other books which contain discussions (on usul) such as The Book of the Refutation of Istihsan and the book Jamma’ al-’ilm. Even the book al-Umm within its pages there are discussion on the science of usul. In these he has mentioned comprehensive principles amidst the detailed rules.

Al-Shafi'i'nin usul ilmini tesis etmesinde etkili olan şey, İslam fıkhının büyük bir gelişme yaşamaya başladığı bir dönemde ortaya çıkmış olmasıdır. İslam topraklarında müçtehit grupları oluşmaya başladı ve bunlar mezhepler halinde şekillenmeye başladı. Müçtehitler ile mezhep taraftarları arasındaki tartışma, fıkıh ve delillerde çeşitli açılardan ele alındı. Bu nedenle o da tartışmaya katılanlarla münazaralara girdi; bu tartışmalar onu, incelemenin ve çıkarımın temel alınacağı genel ve kapsayıcı ilkeleri düzenleyici ölçütler olarak düşünmeye yöneltti. Bu ilkeleri bir araya getirerek usulü'l-fıkh ilmini oluşturdu. Al-Shafi'i'nin usulünün dikkat çekici yanı, usul konularını mantıksal bir yolla değil, teşri' yoluyla ele almasıdır. İlmi çalışmalar için, hatta özellikle fıkıh ve usulde ümmetin ihyası için en büyük tehlikelerden biri mantık yoludur. Al-Shafi'i, mantık yolundan açıkça uzak durmuş ve teşri' yoluna bağlı kalmıştır. Teorik yöntemler ve varsayımlarla ilgilenmemiştir. Gerçek ve mevcut meseleleri düzenlemek istemiştir; yani şeriat nasslarını almış, nassın sınırında ve nassın gösterdiği, insanların bizzat şahit olduğu gerçekliğin sınırında durmuştur. Nesih ve mensuh konusunda ise, kendisine göre nesih içerdiği kanıtlanmış meselelerden nesih ilkelerini belirlemiştir. Bunlar; âyet veya hadisin kendisinde zikredilen hususlardan, nesih delaletinden, Peygamber'den nesih gösteren hadis olarak rivayet edilenlerden ya da Allah Resulü'nün Sahabeleri hakkında rivayet ve hükümler bakımından nakledilenlerden alınmıştır. Ondan sonra gelenlerin çoğu gibi değil; onlar iki âyet ya da hadis arasında bir çelişki gördüklerinde hemen birinin diğerini neshettiğini söylemeye koşmuş, nihayetinde korkunç hatalara düşmüşlerdir. Eş-Şâfiî bir kaide ortaya koyduğunda, bunu mantıki bir öncülden (muḳaddime mantıḳiyye) almamış, aksine Peygamber ﷺ'den gelen bir rivayetten veya Sahabe'nin fetvalarından aldığı kaynakları göstermiştir. Düzenleyici kaideleri (ḳavâʿid ḍâbıta) türetme yaklaşımı pratik bir yaklaşımdı; gerçeğe, delillere ve bunların somut olgulara uygulanmasına dayanıyordu. Şâfiîlerin usûlünü ayırt eden en belirgin yön, hükümlerin istinbatı (çıkarımı) için genel ilkeler içermesidir; kendi özel metodolojisi ne olursa olsun. Bilakis usûlü, ne kadar farklı olursa olsun her metodolojiye elverişlidir. Böylece, hangi görüşlerin doğru, hangilerinin doğru olmadığını bilmeye yarayan bir ölçüttür. Yeni hükümler türetirken, bir kişi kendisine hangi metodolojiyi benimsemiş olursa olsun, görüşleri değerlendirmek ve hüküm çıkarımını kapsamlı bir kanunla düzenlemek için riayet edilmesi gereken kapsamlı bir kanundur. Eş-Şâfiî'nin usûlü, mezhebi ona bağlı olmasına rağmen yalnızca kendi mezhebi için bir usûl olması amaçlanmamıştı. Mezhebini savunmak ve görüşünü açıklamak için yazılmamıştı. Bilakis istinbat için genel ve kapsamlı ilkeler içermektedir. Saiklerinde belirli bir mezhebe yönelik bir eğilim değil, içtihadın usullerini düzenleme ve müctehidler için sınırlar ve ilkeler koyma arzusu vardı. Niyetinde samimiydi ve usûlü'l-fıkıh ilmini tesis ederken doğru bir anlayışa sahipti; böylece görüşlerini destekleyen ya da karşı çıkan, kendisinden sonra gelen müctehidleri ve âlimleri istisnasız etkilemiştir. Nihayet, farklı eğilimlerine rağmen, kendilerini kapsamlı ilkeler (kavâid küllîyye) koyma ve fıkıhta ve istinbatta kapsamlı kanunlar ve genel ilkeler çerçevesinde düzenli bir şekilde ilerleme bakımından eş-Şâfiî'nin izlediği yolda ilerlerken buldular. Ondan sonraki fıkıh, daha önceki dönemde olduğu gibi fetvalar ve bireysel hükümler ( akdiye) yığını olarak değil, sağlam temeller üzerine oturtuldu. Bütün âlimler usûlü'l-fıkıh kavramı bakımından eş-Şâfiî'nin izinden gitmelerine rağmen, eş-Şâfiî'nin ulaştığı sonuçları almaları, kendi farklı fıkhî yaklaşımlarına göre farklılık gösterdi. Bazıları onun görüşlerini takip etti, bunları açıklamaya ve genişletmeye başladı ve onlara muhalefet etti; tıpkı eş-Şâfiî'nin kendi takipçileri gibi. Bazıları ise usûlün bazı ayrıntılarında ihtilaf etmelerine rağmen, eş-Şâfiî'nin getirdiklerinin büyük bir kısmını aldı, ancak usûlün asıl gövdesini almadı. Hanefîler ve onların yöntemini izleyenler gibi, eş-Şâfiî'nin usûlünün gövdesi, çerçevesi ve seyri konusunda ihtilafları olmadığı için böyle yaptılar. Bir de bu usûlde eş-Şâfiî ile ihtilaf edenler vardı; Zâhirîler ve Şiîler gibi. Görüşlerinde eş-Şâfiî'yi takip edenler Hanbelîlerdi. Tek (geçerli) icmânın Sahâbe'nin icmâı olduğunu söylemelerine rağmen eş-Şâfiî'nin usûlünü benimsediler. Eş-Şâfiî'den sonra gelen Mâlikîler, metodolojilerini eş-Şâfiî'nin usûlündeki birçok unsurla birleştirdiler; ancak Medine halkının uygulamasını delil kabul ettiler ve bazı ayrıntılarda onunla ayrıldılar. Onun yöntemine göre ilerleyip görüşlerini benimseyenlere gelince, bunlar usûlü'l-fıkıh ilminde çok faal olan ve bu konuda bol miktarda eser yazan, eş-Şâfiî mezhebinin mensuplarıdır. Şafiî'nin usul-i fıkıh metoduna göre yazılan kitaplar, bu ilmin direkleri ve dayanağı olmuş ve hâlâ öyledir. Eskilerden bilinen en önemli üç kitap şunlardır: Birincisi, Ebu'l-Hüseyn Muhammed b. el-Basrî'nin (ö. 413 H.) el-Mu'temed kitabı; ikincisi, İmamu'l-Haremeyn lakabıyla tanınan Abdülmelik b. Abdullah el-Cüveynî'nin (ö. 478 H.) el-Burhan kitabı; üçüncüsü ise Ebu Hamid el-Gazzalî'nin (ö. 505 H.) el-Mustasfa kitabıdır. Bunlardan sonra Ebu'l-Hasan Ali, yani el-Amidî gelmiştir. O, bu üç kitabı bir araya getirmiş ve onları el-İhkâm fi Usûli'l-Ahkâm adlı kitabında genişletmiştir; bu kitap usul-i fıkıh üzerine yazılmış en önemli eserlerden biri olmuştur. Şafiî'nin getirdiklerinin büyük çoğunluğunu benimseyip bazı ayrıntılarda ondan ayrılanlar ise Hanefîlerdir. Çünkü onların istinbat (çıkarım) yöntemi Şafiî'nin usulüyle uyuşuyordu; ancak usul ilmine yaklaşım tarzları fürûun (fıkhın dallarının) etkisi altındaydı. Usul ilmini fürûu desteklemek amacıyla incelediler. Bu yüzden fürûu esas aldılar; genel ilkeler de bu esasa dayandırıldı ve onu desteklemesi sağlandı. Bu yaklaşıma onları iten belki de şuydu: Usul çalışmaları mezheplerini desteklemek amacıyla yapılıyordu, mezheplerinin hüküm çıkarabileceği ilkeleri üretmek amacıyla değil. Nitekim Şafiî'den önce gelen Ebu Hanife, Şafiî'nin doğduğu yıl vefat etmişti; onun içtihatları genel ve kapsayıcı ilkelere göre değildi. Benzer şekilde ondan sonra gelen öğrencileri Ebu Yusuf, Muhammed ve Zufer de usul-i fıkıh yazmakla uğraşmadılar. Hanefî mezhebinin fürûunu destekleyecek ilkeleri çıkarma işi, daha sonra Hanefî mezhebinin âlimlerine düştü. İlkeler fürûdan sonra ortaya çıktı, ona öncelik etmedi. Yine de Hanefi usulü genel olarak Şafiî'nin usulünden çıkarılmıştır. Ayrıca 'âmm'ın (genel lafızın), has (özel lafız) gibi kat'î (kesin) olup olmadığı konusunda Şafiîlerle ayrıldıkları noktalar da vardır.

ve bunun, çok sayıda rivayet edicinin bulunması nedeniyle tercihin (birini diğerine üstün tutmanın) söz konusu olmadığı da (söylenebilir). Bunlar ayrıntılı meseleler olup kapsamlı ilkeler değildir. Bu yüzden Hanefi ve Şafiî usulünü fıkıh için tek bir usul olarak değerlendirmek mümkündür. Bu usulün furu'a ve bazı ayrıntılardaki ihtilaflara yaklaşımı ayrı bir usul değildir; kapsamlılığı, genelliği ve ilkeleri bakımından bunlar tek bir usuldür. Bir Şafiî usul kitabı ile bir Hanefî usul kitabı arasında neredeyse hiç fark görmezsiniz. Aksine, hepsi fıkhın aynı usul ilkelerinin incelenmesidir. Hanefîler için en önemli usul kitaplarından biri, Fahrü'l-İslâm Ali b. Muhammed el-Pezdevî'nin (ö. 483 H.) derlediği Usûlü'l-Pezdevî'dir.

and that there is no tarjeeh (outweighing) due to the great number of transmitters. These are detailed issues and not comprehensive principles. That is why it is possible to consider the Hanafi and Shafi’i usuls as one usul for fiqh. Its approach towards the furu’ and disagreements in certain details is not another usul but they are one usul in its comprehensivity, generality and principles. You hardly ever see any difference between a book in shafi’i usul and a book in Hanafi usul. Rather, all of them are a study of the same principles (usul) of fiqh. One of the most important books of usul for the Hanafis is the usul al-Bazdawi compiled by Fakhr al-Islam ‘Ali ibn Muhammad al-Bazdawi (d.483 A.H.)

Şafiî'nin usulüne muhalefet edenlere gelince, bunlar Zahiriyye ve Şia'dır. Bunlar Şafiî'nin usulüne yalnızca ayrıntılarda değil, temel unsurlarından bazılarında da karşı çıkmışlardır. Zahiriyye'ye gelince, kıyası tamamen reddetmişler ve yalnızca nasların zahirî (görünen) anlamına dayanmışlardır. Hatta kıyas-ı celî (açık kıyas) denilen şey bile kıyasın bir parçası sayılmamış, nass gibi kabul edilmiştir. Onların nassa bakışı, nassın zahirî anlamına bakmaktan başka bir şey değildir. Bu mezhebin imamı Ebû Süleyman Davud b. Halef el-İsfahânî'dir (ö. 270 h.). Kendisi Şafiîyye'dendi. Şafiî'nin öğrencilerinden fıkıh öğrenmiştir. Sonra Şafiî'nin mezhebinden ayrılmış ve yalnızca nassa dayanacağı, kendine özgü bir mezhep seçmiştir. Bu mezhebe Zahirî mezhebi (zahirîler) denir. İbn Hazm da bunlardandır. Bazı kimseler onu tanıtmış ve hakkında parlak övgüler dile getirmiştir; öyle ki, kitapları fıkıh ve diğer usul kitaplarının seviyesinin altında olmasına rağmen, insanlar onun kitaplarına rağbet etmeye başlamıştır. Şia'ya gelince, bunlar Şafiî'nin usulüne önemli ölçüde muhalefet etmişlerdir; çünkü imamlarının sözlerini Kur'an ve Sünnet gibi bir Şer'î delil kılmışlardır. Onlara göre bu söz, en azından Kur'an ve Sünnet delilinden sonra gelen bir delildir. İmamların sözlerinin Sünneti tahsis etmesine de izin vermişlerdir. Şöyle derler:

As for those who disagreed with al-Shafi’i in his usul, they are the Zahiris and Shi’a. They disagreed with al-Shafi’is usul in some of its basic elements and not just in the details. As for the Zahiris, they completely rejected Qiyas (analogical deduction) and depended solely on the apparent (zahir) (meaning) of the texts. Even what is termed as the qiyas jali (clear analogy) was not consider as a part of Qiyas but as text. Their consideration of the text is nothing other than a consideration of the apparent (zahir) (meaning) of the text. The imam of this mazhab is Abu Sulayman Dawud ibn Khalaf al-Isfahani (d.270 A.H.) He was from the Shafi’iyya. He learnt fiqh from the students of al-Shafi’i. Then he left the mazhab of al-Shafi’i and chose a special mazhab for himself where he would only rely on the text. It is called the Zahiri mazhab (literalists). Ibn Hazm is one of them. Certain people made him popular and gave a glowing description about him until people became interested in his books even though they were below the level of the books of fiqh and other usuls in terms of the jurisprudential discussion and angle of educing evidences. As for the Shi’a, they disagreed with al-Shafi’is usul in a significant way for they made the sayings of their imams a Sharī’ah dalīl like the Qur’ān and Sunnah. For them it is considered a proof which follows the proof of the Qur’ān and that of the Sunnah at the very least. They permitted the speech of the imams to specify the Sunnah. They say:

İmami Şiiler imamlarını Sünnet'e yakın bir konuma yerleştirirler. Onlara göre içtihat, mezhebin çerçevesiyle sınırlıdır; müctehidin mezhebin görüşlerine aykırı içtihat yapması caiz değildir. Yani müctehidin İmam Sadık'ın sözlerine aykırı düşen bir içtihat yapması caiz değildir. Hadisleri, imamları aracılığıyla gelmedikçe reddederler. Kıyası almazlar. İmamları hakkında kendi kitaplarında naklettikleri, mütevatir olarak rivayet edilen bir görüş vardır: Şeriat'a kıyas yapıldığında din yıkılır.

The Imami Shi’as place their Imams in a position close to the Sunnah. Ijtihād for them is restricted to the mazhab, it is not permitted for the mujtahid to contradict the views of the mazhab i.e, it is not permitted for the mujtahid to make Ijtihād with what contradicts the sayings of the Imam al Sadiq. They rejected ahadīth except if it came via their imams. They do not take Qiyas. It has been recurrently reported (tawatara) about their imams as they have narrated in their books that when analogy is made to the Sharī’ah the deen is destroyed.

Şafiî'den sonra Müslüman âlimlerin usul-i fıkıh ilmindeki durumu, onunla olan uyum ya da karşıtlıkları bakımından şöyledir. Bu ilmin kendisine gelince, Şafiî'den sonra çok geniş biçimde tartışıldı ve pek çok şerhi ve yazarı oldu. Şaşırtıcı olan şudur: Şafiî'nin asrını izleyen çağlarda içtihat azaldı, müçtehid sayısı az kaldı ve bu çağdan sonraki dönemlerde içtihat kapısı kapandı. Buna karşın usul-i fıkıh ilmi gelişti ve çiçek açtı; ilkelerinin incelenmesi arttı ve meseleleri daha ayrıntılı hâle geldi. Ancak bütün bunlar teorik bir bakış açısından yapılıyordu, pratik bir bakıştan değil. Sonuç olarak, müçtehid yetiştirmekte ve içtihat kapısının kapandığı yönündeki kanıyı kırıp sona erdirmekte etkisiz kaldı. Bunun sebebi belki de, usul-i fıkhın bu sonraki dönemlerde tamamen teorik bir yaklaşım benimsemesi, teorik tartışmanın üstün gelmesi ve usul-i fıkıhla ilgisi olmayan çalışmaların içine sokulmasıdır. Araştırmacıların dikkati, ilkeleri delillerle destekleyip en güçlü delile sahip olanı seçmeye yöneldi; bunun bir gerçekliği olup olmadığına bakılmaksızın. Teorik varsayımları çoğaldı, delâlet (metinsel delalet) konusunu inceleyip mantıkçıların (logikçilerin) taksimatına göre sınıflandırdılar. Usul-i fıkıhla hiçbir ilgisi olmayan tartışmalar açtılar; mesela hüsün (güzel) ve kubuh (çirkin) üzerine, bunlar akli mi yoksa şer'i mi sorusu üzerine. Ya da, Mün'im'e (nimet veren) şükretmek bir vecibe midir, şeriatın gereği mi yoksa akla mı dayanır? gibi tartışmalar. Usul-i fıkıhtan değil, kelâm ilminden olan çalışmaları başlattılar; mesela peygamberlerin masumiyeti, peygamberlerin (tebliğ ile ilgili konularda) hata edebilmesi ve unutabilmesinin caiz olup olmadığı gibi konuları. Onlar, usul-i fıkıh ile değil, Arap diliyle ilgili çalışmalar yaptılar. Dillerin kökenini incelediler, harfleri (huruf) ve isimleri (esma) incelediler. Bu yolla usul-i fıkıh ilmini katılaştırdılar ve onu yasama yönünden uzaklaştırarak, müctehid yetiştiren ve fıkhı zenginleştiren bir ilimden, âlimin en basit hükümleri dahi çıkaramadığı teorik ve felsefi bir çalışmaya dönüştürdüler. Öyle ki usul-i fıkıhın faydası neredeyse yok oldu, yasama ve hüküm çıkarma (istinbat) üzerinde hiçbir etkisi kalmadı. Usul-i fıkıh ilmi, hüküm çıkarmak ve yasama boyutunu geliştirmek bakımından vazgeçilmez olduğuna göre, bu ilme teorik değil, gerçeğe dayanan bir ilim olarak önem verilmesi zorunludur. Hükümlere delil gösterilerek, hükümleri gösteren delillerle ve anlamlarına uygun gerçeklerle birlikte incelenen hüküm çıkarma çalışmaları yapmak yeterlidir; böylece müctehidler yetişir ve İslam dünyasında ve dünyanın geri kalanında her gün ortaya çıkan yeni meseleleri çözecek bir yasama zenginliği oluşur.