Müctehidlerin öğrencileri döneminden sonra, mezheplerin taraftarları ve takipçileri geldi. Bunlar, mezheplerin imamlarının ve âlimlerinin içtihad ve hükümlerin istinbatında izledikleri yolu sürdürmediler. Delilleri incelemek, hükmün çıkarılma yönünü açıklamak, hükümlerin dallarını türetmek ve meseleleri izah etmek konusunda müctehidlerin öğrencilerinin izlediği yolu da devam ettirmediler. Her imamın takipçileri ya da her mezhebin âlimleri yalnızca kendi mezheplerini desteklemekle, tüm meselelerde o mezhebin furuunu ve usulünü savunmakla ilgilendiler. Delilin sağlamlığını incelemeyi ve zayıf delil üzerine kuvvetli delili tercih etmeyi, bu mezhebe aykırı olsa bile, önemsemediler.

After the era of the students of mujtahidin came the adherents and followers of the mazhabs. They did not continue on the path which the imams and scholars of mazahib followed in Ijtihād and in the inference (istinbat) of rules. Nor did they continue on the path taken by the students of the mujtahidin in terms of studying the evidence, clarifying the angle of eduction and the branching out of the rules and exposition of issues. The followers of each imam or the scholars of each mazhab were only concerned about supporting their own mazhab, supporting its furu’ and usul in all of the issues. They were not interested in studying the soundness of the dalīl and outweighing the preponderant evidence over the weaker evidence even if it went against their mazhab.

Bazen onlar, benimsedikleri görüşün doğruluğunun delillerini ortaya koymak ve aksine olan delilleri çürütmekle uğraşıyorlardı; bazen de ilgileri mezheplerin imamlarını ve alimlerini yüceltmeye yöneliyordu. Bu durum mezhep alimlerini meşgul etti ve onları asıl kaynaktan, yani Kur'an ve Sünnet'ten uzaklaştırdı. İçlerinden biri, Kur'an veya Sünnet'in metnine yalnızca imamının mezhebini destekleyecek bir şey bulmak amacıyla başvuruyordu. Buna göre onların çalışmaları mezhepleriyle sınırlı kaldı. Mutlak içtihat gayretleri ve hükümleri çıkarmak için asıl kaynaklara dönme isteği zayıfladı. İçtihada olan istekleri yalnızca kendi mezhepleriyle ya da tek bir meseleyle sınırlandı ya da sorgulamadan taklit yapmaya indirgendi. Taklide bağımlılıkları öyle bir noktaya ulaştı ki şöyle dediler: "Alimlerimizin, yani mezhebimizin söylediklerine aykırı olan her ayet veya hadis, (bizim söylediklerimize uygun olacak şekilde) te'vil edilmelidir ya da mensuh olmuştur." Bir mezhebe uymayı Müslüman için farz kıldılar. Ve el-Ezher gibi İslami kurumlarda okumaya başladılar; Cevherü't-Tevhid fi Vücubi't-Taklid'in müellifinin şu sözü de bu bağlamdadır:

Sometimes they were concerned with establishing the proofs for the correctness of the view they have adopted and invalidate the proofs against it and at other times their interest was devoted to extolling the imams and the scholars of the mazhabs. This preoccupied the scholars of the mazahib and distracted them from the primary source which is the Qur’ān and Sunnah. A person among them did not refer to the text of the Qur’ān or Sunnah except for the purposes of finding anything that will support the mazhab of his imam. Accordingly, their studies were confined to their mazhabs. And their zeal for absolute Ijtihād and reference to the primary sources in order to derive rules from them became weak. Their eagerness for Ijtihād was restricted to their mazhab or to one issue or simply to make Taqlīd without scrutiny. Their dependence on Taqlīd reached the point where they said: any ayah or hadīth which goes against what our scholars have said – i.e, our mazhab- it is to be interpreted (to accord with what we say) or it has been abrogated. They made the following of a mazhab an obligation on the Muslim. And they began to study in Islamic institutions such as al-Azhar, the saying of the author of Jawhara al-Tawheed fi wujub al-Taqlīd:

Bilakis, onlar Müslümanlar için İctihad kapısının kapalı olması gerektiğine inanıyorlardı. Onlara göre İctihad, İctihada yeterli olan ve İctihad yeteneğine sahip olan birçok âlim, İctihad yapmaya cesaret edemeyip kendilerinin müctehid olduğunu söylemeyene kadar caiz değildi. Bu gerileme hicri 4. yüzyılın sonlarında başladı, ancak başlangıçta, hicri 6. yüzyılın sonuna ve 7. yüzyılın başına kadar bir miktar ilerleme oldu. Kaffâl gibi kimselerin İctihad kapısının kapatılmasını savunduğu bir dönemde de müctehidler ve âlimler mevcuttu. Ancak hicri 7. yüzyılın başından 13. yüzyılın sonuna kadar gerileme tamamlanmıştı; yine de bu, İslam'ın sınırları içindeydi. Gerileme düşüncedeydi, ama fıkhî görüşler İslami kalmaya devam etti. Hicri 13. yüzyıldan sonra, yani 1274 hicri yılından bugüne kadar ise gerileme öyle bir noktaya ulaştı ki Şeriat hükümleri İslam dışı kanunlarla karışmış ve durum gerilemenin en kötü haline varmıştır.

Rather, they believed that the door of Ijtihād should be closed for the Muslims. They held that Ijtihād was not permitted until many of the ‘Ulamā from amongst those who were qualified for Ijtihād and who had the aptitude for Ijtihād did not dare to perform Ijtihād or say that they were mujtahids. This decline started towards the end of the 4th century A.H, although in the beginning until the end of the 6th century and the beginning of the 7th there was some progress. Mujtahidin and scholars were present at a time when the likes of al-Qaffal were advocating the closing of the door of Ijtihād. However, from the beginning of the 7th century until the end of the 13th century A.H the decline was complete but it was within the limits of Islam. The decline was in thought but the jurisprudential opinions remained Islamic. As for after the 13th century i.e, from 1274 A.H. till now, the decline has reached the point where the Sharī’ah rules have become mixed with unIslamic laws and the situation reached the worst possible state of decline.

Bu fıkhî gerilemenin sonucu olarak insanların Şeriat kurallarına göre hareket etmeleri zorlaşmıştır. İslam Şeriatı dünyanın tamamına yeter durumdayken, onu uygulayanlar için bile zorlaştırdılar; sonunda başka ve İslam Şeriatı ile bağdaşmayan kanunları kabul etmeye mecbur kaldılar. Birçok dindar Müslüman, İslam Şeriatı olmayan bir Şeriattan söz etmeye başladı. Osmanlı Devleti'nin sonlarına doğru, Müslümanların geri kalmasının ve devletlerinin sona ermesinin başlıca sebebi, İslam'ın bilgisizliği ve cahil fakihler idi. Katı olup, her yeniliği yasaklayan fetvalar vermeye hazır ve herhangi bir düşünürün düşüncelerini yasaklayan fakihler vardı. Garip ve acınası olaylardan biri şuydu: Kahve ortaya çıktığında bazı âlimler onu yasaklayan fetvalar verdi; sigara çıktığında yasaklama fetvası verdiler; insanlar fes giydiğinde fakihler onun giyilmesinin haram olduğuna dair fetva verdiler; matbaa ortaya çıkıp devlet Kur'an-ı Kerim nüshalarını basmaya karar verdiğinde ise bazı fakihler bunun basılmasını yasakladı. Telefon icat edildiğinde bazı fakihler insanların onunla konuşmasını yasakladı; bunları başka meseleler izledi. Sonunda İslam fıkhının sonucu, Müslümanların ona tamamen yabancılaşması oldu. Mesele, Şeriat kurallarını öğrenmekten, Batı hukukunu öğrenmeye dönüştü. Hukuk okulları kuruldu; Müslüman ülkelerdeki varlıkları, onlar için utanç verici bir leke olan okullar... Osmanlı Devleti'nin sonlarına doğru İslam devleti ve onun lideri, Müslümanların halifesi, hukukun kodifikasyonunda Batı hukukunu taklit etmeye karar verdi. Böylece 1282 hicri yılında Mecelle'yi medeni kanun olarak yürürlüğe koydular; 1293 hicri yılında onu uygulamaya koymak için büyük bir ferman çıkarıldı. Bundan önce ise 1274 hicri yılında Osmanlı Ceza Kanunu'nu hazırlamışlardı. Bunu, hudud, cinayet (cinayât) ve takdiri cezaların (ta'zîr) yerine koydular. Ve 1276 hicri yılında... H. onlar Ticaret ve Haklar Kanunu'nu yürürlüğe koydular. Sonra, 1294 H.'de Hilafet sistemini tamamen kaldırmak amacıyla anayasayı getirdiler. Ancak, bu kaldırıldı ve 1326 H. (1908 M.) yılında yeniden kuruldu. Yine de, onu İslam'a uygun hale getirmeye çalıştılar ve Hilafet sistemini sürdürdüler. Bu şekilde fıkıh (anlayış) geriledi ve ezbercilik haline geldi; Şeriat hükümleri terk edildi ve İslam'a uygun göründükleri iddiasıyla İslam dışı kurallar benimsendi. Yanlış bir anlayış yaygınlaştı: İslam'a uygun olan her şey, hangi insandan alınmış olursa olsun, kabul edilebilir. Âlimlerin gayreti zayıfladı ve hepsi muktelid (taklitçi) oldular. Yine de bu, İslam'ın gölgesi altına girmek olarak görüldü. Ancak Hilafet'in sona ermesinden ve Müslüman topraklarının kâfirler, yani İngilizler ve Fransızlar tarafından işgalinden sonra, Müslüman ülkeler Arap, Türk veya İranlı gibi milliyetçi temellere dayanan devletler haline geldi. İslam fıkhı insanların ilişkilerinden, eğitim ve öğretimden tamamen silindi. Yalnızca Mısır'daki el-Ezher, Irak'taki Necef, Tunus'taki Zeytuna gibi bazı ülkelerde okutuldu; ancak bu, Yunan felsefesinin okutulduğu biçimde okutuldu. Gerileme, İslam fıkhının insanların ilişkilerinden yok olmasıyla şok edici boyutlara ulaştı.