36. Usul Al-Fiqh
36. Usul Al-fiqh
Dilbilimsel olarak "asl", üzerine bina edilen şeyi ifade eder; bu kavram hem maddi inşayı, yani bir temel üzerine duvarların örülmesini, hem de akli inşayı, yani bir illet [‘illah] üzerine bir hükmün [ma’lūl] veya bir delil [dalīl] üzerine bir hükmün [madlūl] (kıyas yoluyla) bina edilmesini kapsar. Buna göre usûlü'l-fıkh, fıkhın üzerine inşa edildiği temel ilkelerdir [qawā’id].
Linguistically ‘asl’ refers to that which is constructed upon, inclusive of both material construction, like the construction of walls upon a foundation, and rational construction, like the (analogical) construction of a ruling [ma’lūl] upon an effective cause [‘illah] or of a ruling [madlūl] upon an evidence [dalīl]. Thus usūl al-fiqh is the principles [qawā’id] upon which fiqh is built.
Fıkıh dilsel olarak [fehm] yani anlamak, kavramak anlamına gelir; nitekim Allah'ın şu sözünde de bu anlamda kullanılmıştır:
As for fiqh, linguistically it refers to understanding [fahm], as in the saying of Allah:
“Biz söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz…” [Hud: 91] ve fıkıh alimlerinin terminolojisinde fıkıh, tafsilî delillerden türetilen pratik şer'î hükümlerin bilgisidir. Burada âlim [âlim] açısından "hükümlerin bilgisi" ile kastedilen yalnızca bilgi sahibi olmak değil, şer'î hükümlerde ustalık kazanmaktır; yani bu bilgi ve onun derin kavrayışı, bu hükümleri bilen kişiye onlar üzerinde bir hâkimiyet verecek düzeye ulaşmasıdır. Böyle bir ustalığa ulaşmak, tüm hükümleri bilmese bile kişinin fakih sayılması için yeterlidir. Ancak fürû'î fıkhî hükümlerden bir derlemeyi nazar [düşünce] ve istidlâl [delil getirme] yoluyla bilmek gereklidir; bir veya iki hükmü bilmek fıkıh olarak adlandırılmaz. Farklı türdeki delilleri ispat biçiminde bir araya getirme bilgisi de fıkıh denilmez. Dolayısıyla fıkıh kelimesi, tafsilî delillerden türetilen pratik fürû'î hükümlerin bütününe işaret eder. Nitekim "Bu bir fıkıh kitabıdır" denildiğinde, bu kitabın fürû'î pratik hükümler içerdiği kastedilir; fıkıh anıldığında ise pratik fürû'î hükümlerin bir derlemesi kastedilir. Önemlisi, bu tanım yalnızca pratik hükümlere özgüdür; çünkü yaygın tanıma göre inançla ilgili hükümler [ahkâmu'l-i'tikadî] fıkhın bir parçası değildir, zira fıkıh, fürû'î pratik hükümlere, yani inançları değil fiilleri belirleyen hükümlere özgüdür.
“We do not understand much of what you say…” [Hud: 91], and in the terminology of the legal scholars ‘fiqh’ is the knowledge of the practical shari’ah rules (which are) derived from the detailed evidences. The intent here of ‘knowledge of the rules’ with regards to the scholar [‘ālim] is not mere knowledge, rather it is the attainment of mastery of the shar’i ahkām, that is, that this knowledge and deep understanding of it reaches to the extent that it gives the person who knows these ahkām a mastery over them. Acquiring such a mastery suffices one to be considered a faqīh, even if he does not know all the ahkām. However it is necessary to know a collection of the branchial legal rulings through deliberation [nadhar] and deduction/evidencing [istidlāl]; knowing one or two rules is not called fiqh. Nor is knowledge of forming different types of evidences into proofs called fiqh. The word fiqh then is refers to the collection of the practical branchial rules, derived from the detailed evidences. Thus when it is said that ‘this is a book of fiqh’, it means that this book contains branchial practical rules; when fiqh is mentioned, the intent is a collection of practical branchial rulings. Importantly this is exclusive to the practical rules, because by the conventional definition, rules to do with belief [ahkām al-i’tiqādi] are not part of fiqh, because fiqh is particular to the branchial practical ahkām, that is, the rules which establish the actions, not beliefs.
Dolayısıyla usūl al-fıkhın anlamı, tafsilî delillerden elde edilen amelî hükümlerde ustalığın kazanılmasının dayandığı ilkeler [kavâid]dir. Bu nedenle usūl al-fıkh, teamülen, şer'î hükümlerin tafsilî delillerden istinbât edilmesinin elde edildiği ilkelerin ilmi olarak tanımlanır; bu ilkelerin kendileri de usūl al-fıkh olarak adlandırılır. Usūl al-fıkh kitabı, bu ilkeleri içeren kitaptır. Usūl al-fıkh çalışması, ilkeler ve delillerin incelenmesidir; yani hükmün, hükmün kaynaklarının ve bu kaynaklardan hükmün çıkarılma metodolojisinin incelenmesidir. Usūl al-fıkh, genel deliller [edille-i icmâliyye] ile bunların şer'î hükümlere nasıl delalet ettiğini ve genel olarak istidlal edenin [müstedil] durumunu, yani içtihadın ilmini kapsar. Ayrıca istinbât metodolojisini de kapsar: deliller arasında denge kurmayı [teâdül] ve tercih [tercîh] yapmayı. Gerçekten de içtihad ve tercih, delillerin ve bunların hükümlere nasıl delalet ettiğinin bilgisine dayanır. Bu nedenle deliller ve bunların hükümlere delalet biçimi, hükmün kendisi ve onunla ilgili konuların incelenmesiyle birlikte usūl al-fıkhın iki temelidir.
Therefore the meaning of usūl al-fiqh is the principles [qawā’id] upon which the acquisition of the mastery of the practical rules (derived) from the detailed evidences is built. Hence usūl al-fiqh is defined conventionally as the knowledge of the principles whereby the derivation [istinbāt] of the shar’i rulings from the detailed evidences is attained; and these principles themselves are also termed usūl al-fiqh. A book of usūl al fiqh is a book which contains these principles. The study of usūl al-fiqh is a study of the principles and of the evidences, that is, of the ruling [hukm], the sources of the ruling, and the methodology of deriving the ruling from these sources. Usūl al-fiqh includes the general evidences [adillah ijmāliyyah] and the ways in which these indicate upon the shar’i rules, as it includes, generally, the state of the one doing the deduction [mustadil]; that is, (it includes) the knowledge of ijtihād. It also includes the methodology of derivation: weighing [ta’ādul] and giving preference [tarjīh] between evidences. Indeed, ijtihād and tarjīh depend upon knowledge of the evidences and the ways in which these indicate upon the rulings. Therefore the evidences and the way in which they indicate upon the rulings are the two foundations of usūl al-fiqh, together with the study of the ruling itself and matters related to it.
Böylece usûl al-fıkıh, mutlak emir (mutlaq al-'amr), mutlak nehiy (mutlaq al-nahy), Peygamber'in (sav) fiili, sahabenin icmaı ve kıyas gibi, fıkha dair belirlenmemiş genel delillerdir. Bunun dışında kalanlar ise "Namazı dosdoğru kılın" ve "Zina yaklaşmayın" gibi tek tek ayrıntılı delillerdir; Peygamber'in (sav) Kâbe içinde kıldığı namaz, kendi işlerini yürütemeyen kimse (mahcur) üzerindeki velayet (vilâyet) hakkının kurulması ve ücret karşılığı işe alınan temsilcinin, işçiye kıyasen ücrete hak kazanması da böyledir. Bunların hepsi, ayrıntılı ve özel deliller oldukları için usûl al-fıkhın bir parçası değildir. Usûl ilminin incelenmesinde bunların örnek olarak kullanıldığını görmek, onların bu ilmin bir parçası olduğu anlamına gelmez. Aksine usûl al-fıkıh; genel delilleri, bu delillerin hükme nasıl delalet ettiğini, delil getiren kişinin durumunu ve istidlâl metodolojisini kapsar.