27.1 Kölelere Muamele
27.1 Treating Slaves
İslam, köleye karşı öyle bir tutum benimsemiştir ki bu tutum, üzerine yüklenen kölelik durumunu hafifletmiş ve kölelerin hem zorunlu hem de gönüllü olarak özgürleştirilmesine yol açmıştır. Bu konuda fıkıhçıların tüm ayrıntılarıyla açıkladığı birçok kural koymuştur. Bu kurallar şu başlıklarda özetlenebilir:
Islam treated slaves with a treatment resulting in making easier the position of the slavery imposed upon him, and resulting in freeing them compulsorily and voluntarily. It placed many rules in this matter which the fuqaha elaborated in complete detail. These rules summarized in the following issues:
1. İslam, insanların köle sahibi olduğu bir durumla karşılaştı; bu nedenle köleler ile sahipleri arasındaki sorunları, kölelere haklar tanıyan ve onu, doğuştan sahip olduğu tabii niteliklere bağlı olarak, özgür insan gibi bir insan olarak görülmesini koruyan bir yaklaşımla ele aldı. Allah (swt), Kerim Kur'an'da, ve şerefli hadislerde Resulullah ﷺ de kölelere iyi davranılmasını ve onlarla iyilikle yaşanmasını emretti. Allah (swt) şöyle buyurdu:
1. Islam found people owning slaves so it treated the problems of slaves between the owners with a treatment giving the slaves rights and preserving him his consideration of being a human being like the free person in relation to the natural attributes man was naturally endowed with. Allah (swt) exhorted in the Noble Qur’an as did the Messenger (saw) in the honoured hadith with kindness to slaves and living with them kindly. Allah (swt) said:
"Allah'a kulluk edin, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmış yolcuya ve sağ ellerinizin altında bulunanlara iyilik edin." [TMQ 4:36]
“Worship Allah and do not associate anything with Him and be kind to parents, relatives, orphans, the poor, the neighbour who is a relative and the unrelated neighbour and the unrelated (sahib) and the wayfarer and those whom your hands possess” [TMQ 4:36 ].
“Sağ elleriniz ettiklerinin” anlamı, sizin köleleriniz demektir. Ve Peygamber ﷺ şöyle buyurdu:
The meaning of “those your right hands possess” is your slaves. And he (saw) said:
“Onlar, Allah'ın elinizin altına verdiği kardeşlerinizdir. Onlara yediğinizden yedirin, giydiğinizden giydirin ve onları gücünü aşacak işlerle yüklemeyin. Eğer böyle bir işle yüklerseniz, onlara yardım edin.” (Müslim rivayet etmiştir.)
“They are your brothers whom Allah placed under your hands. Feed them with what you eat, clothe them with what you wear and do not impose duties upon them which will overcome them. If you so impose duties, then assist them” (narrated by Muslim).
Ebu Hureyre (ra) yoluyla, onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: O (ﷺ) şöyle buyurdu:
He also narrated via the way of Abu Hurairah (ra) of his saying: He (saw) said:
"Sizden hiçbiri 'Kölem ve cariyem' demesin. Hepiniz Allah'ın kullarısınız ve bütün kadınlarınız Allah'ın cariyeleridir. Bunun yerine (kişi) 'Oğlum (gulam) ve kızım (cariye), delikanlım (fata) ve kızım (fatati)' desin."
“One of you should not say: My slave and my slave-girl. All of you are the slaves of Allah and all your women are the slave-girls of Allah. Rather let him say: My boy (ghulam) and my girl (jariyah) and my son (fata) and my daughter (fatati).”
Şer'i, kölenin mertebesini yükseltmiş ve onu hür kişi gibi kılmıştır; kanını koruma altına aldığında bunu yapmıştır, öyle ki hür kişi onun (kanı) için öldürülür, çünkü Allah (SWT) şöyle buyurur:
The Shar’a lifted the rank of the slave and made him like the free person when it made his blood protected so the free person is killed for it because Allah (swt) says:
“Ey iman edenler! Kasten öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı.” [TMQ 2:178].
“O you who believe, retaliation has been imposed upon you in deliberate murder” [TMQ 2:178].
Kısas, benzer olan ve günahkârı kısas yoluyla cezalandırmak, dilsel olarak günahkâra karşılık olarak kullanılır ve kişinin yaptığına benzer bir şeyi faile geri yapmak için kullanılır. "Size kısas farz kılındı" sözünün anlamı, cinayetteki günaha karşılık olarak, katili öldürmektir. Bu hüküm erkeği ve kadını, hür kişiyi ve köleyi kapsayacak şekilde geneldir. Bunu, İbn Mace'nin İbn Abbas (ra) yoluyla rivayet ettiği, Peygamber (ﷺ)'in şu sözü de güçlendirmektedir:
Retaliation is similar and punishing the sinner as retaliation is used (linguistically) as recompense for the sinner, and it is used for doing upon the doer similar to what he did. The meaning of “retaliation has been imposed upon you” as recompense for the sin in murder is to kill the killer. This is general covering the male and female, free person and slave. This is strengthened by what ibn Majah narrated via the way of ibn Abbas (ra) of his (saw) saying:
"Müslümanlar kanları bakımından eşittir"
“Muslims are equal in their blood”
Genel olarak bakıldığında, hür kişi ile köle eşittir; çünkü ikisinin de kanı korunmuştur ve birini öldürmek haramdır. Bu yüzden katil, kim olursa olsun, öldürülür. Dolayısıyla İslam, kölenin hayatını da hür kişinin hayatı gibi eşit kılmış ve onun kanını da hür bir kişinin kanı gibi korumuştur. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur:
This is general. The free person and slave are equal in that the blood of each of them is protected and it is haram to kill them, so the killer is killed whoever he is. Hence Islam made the life of the enslaved slave like the life of the free person equally, and his blood is protected like the blood of a free person. He (saw) said:
"Kölesini öldüren kimse, biz de onu öldürürüz" (Ahmed ve Ebu Davud, Semüre bin Cündeb yoluyla rivayet etmişlerdir).
“Whoever kills his slave, we will kill him” (narrated by Ahmad and Abu Dawud via the way of Sumra bin Jundub).
Ayrıca İslam, köleye evlenme, boşanma ve eğitim alma hakkı vermiştir; ayrıca köle, hür olsun ya da köle olsun, başkaları üzerinde şahitlik yapabilir. Cariyenin sahibinin ondan yararlanmasına gelince, İslam bunu da bir hak olarak tanımıştır ve bu hak, kölenin statüsünü yükseltir ve özgürlüğüne yol açar; çünkü efendinin cariyesinden yararlanması, kocanın karısından yararlanması gibidir, bu da cariyenin statüsünü özgür eşin statüsüne yükseltir ve onu efendisi katında bir konuma kavuşturur. Bu yararlanmanın sonucunda ortaya çıkan hamilelik ve doğum da buna eklenir; bu durum, efendisinin ölümünün ardından bu cariyenin zorunlu olarak özgürlüğe kavuşturulmasına hazırlar.
Also Islam gave the slave the right to marry, divorce, study and he is a witness upon others whether a free person or slave. As for what Islam gave as a right to the owner of a slave-girl to enjoy with her, this lifts the status of the slave and result in his freedom because the enjoyment of the owner with his slave-girl is like the enjoyment of the husband with his wife, lifting the status of the slave girl to the status of the free wife and gives her a status before her master. In addition to what results from this enjoyment of pregnancy and childbirth and this prepares this slave-girl to be freed compulsorily after the death of her master.
2. İslam, köle azat etmeyi teşvik etmiştir. Kölenin azat edilmesini, insanın Allah Celle Celaluhu'nun nimetine şükretmesine yardım eden ve onun (akabe)yi aşmasına destek olan bir davranış olarak görmüştür. Allah (SWT) şöyle buyurmuştur:
2. Islam encouraged the freeing of slaves. It made the freeing of the slave as helping the human being to be grateful for the favour of Allah jalalah and assists him to climb the (‘aqabah). Allah (swt) said:
3. "Ama o, dağa tırmanmadı (ʿaḳabe'ye). Ve ʿaḳabe'nin ne olduğunu sana ne bildirebilir. Boyun esareti (kölenin) azat edilmesidir." [TMQ 90:11].
3. “He has not climbed the (‘aqabah). And what will let you know what is the (‘aqabah). Freeing the neck” [TMQ 90:11].
"El-iqtiham" girmek ve zorluk ve güçlükle geçmek demektir; (‘akabe) ise zorluktur. Allah, salih ameli bir (‘akabe) olarak nitelendirmiş ve onu yerine getirmeyi, içinde bulunan nefsle mücadele ve sıkıntı nedeniyle, bu (‘akabe)ye tırmanmak gibi görmüştür. "Boyun azat etmek" ise onu kölelikten kurtarmaktır; bu yüzden Allah (swt) bu ayette köle azat etmeyi teşvik etmiştir. Aynı şekilde Elçi ﷺ de köle azat etmeyi teşvik etmiştir. O ﷺ şöyle buyurmuştur:
“Al-iqtiham” is the entry and cross over with strictness and difficulty, and (‘aqabah) is difficulty. It made the righteous deed as (‘aqabah) and made its performance as climbing for it due to what is therein of mu’anat the difficulty and the struggling with the soul. “Freeing the neck” is liberating it from slavery so Allah (swt) encouraged the freeing of slaves in this ayah. Similarly did the Messenger (saw) encourage the freeing of slaves. He (saw) said:
“Kim bir Müslüman köleyi azat ederse, Allah (swt) onun her bir uzvuna karşılık, o kişinin her uzvunu Ateş'ten kurtaracaktır.” (Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir.)
“Whoever frees a Muslim man, Allah (swt) will liberate for each of his organ an organ from the Fire” (narrated by Al-Bukhari and Muslim).
Bu, İslam'ın köle azat etmeyi teşvik ettiğini ve buna büyük bir sevap verdiğini göstermektedir. 4. İslam, köle azat etmeyi zorunlu kılan pratik hükümler koymuştur. Yani, bir kişinin mahremi olan kölesine sahip olması durumunda, sahibinin rızası olsun ya da olmasın, azat etmesi ya da etmemesi fark etmeksizin, sadece mülkiyetin kendisiyle azadın gerçekleşmesini kabul ederek azat etmeyi zorunlu kılan hükümler koymuştur. Satın alma ya da miras yoluyla mahrem akrabasına sahip olan her insan, sadece mülkiyet sebebiyle, onu azat etmesine gerek kalmadan, akrabası kendisinden tamamen azat olur. Ebu Davud, Hasan'dan, o da Semure'den rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur:
This demonstrates that Islam urged the freeing of slaves and gave it a great reward. 4. Islam legislated practical rules obliging the freeing of slaves. So it legislated rules obliging the freeing when it made the freeing on an enslaved slave to the related mahrem as being accomplished upon mere ownership whether the owner consents or not, or frees or not. Each human being who owns a relative mahrem by purchase or inheritance, his relative is freed from him completely due to mere ownership without need for his freeing him. Abu Dawud narrated from Al-Hasan from Sumra that the Prophet (saw) said:
"Kendisi kendisine mahrem olan bir yakınına sahip olan kimse, o kişi özgür olur."
“Whoever owns a relative who is within the prohibited degrees, that person becomes free.”
Köleyi yakarak cezalandırmak, bir organını kesmek, onu bozmak veya acı veren bir darbeyle vurmak, onun özgürlüğünü gerektirir hale getirmiştir. Bu durumda efendisi onu özgür bırakmazsa, yönetici onu efendisinden tamamen özgür bırakır. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur:
It made punishing the slave by burning, cutting an organ, spoiling him or striking him with a painful strike as obliging his freedom. So if his owner does not free him, the ruler frees him entirely from his owner. He (saw) said:
"Kim kölesine tokat atar ya da ona vurursa, bunun kefareti onu azat etmektir" (Müslim, İbn Ömer yoluyla rivayet etmiştir).
“Whoever slaps his slave or strikes him, his atonement (kaffara) is to free him” (narrated by Muslim by the way of ibn Umar)
Hadislerde köleye disiplin amacıyla vurmaya izin verildiği için, vuruştan kastedilen acı veren bir darbedir. İslam, birçok günahın kefareti (keffâret) olarak kölenin özgürleştirilmesini farz kılmıştır. Dolayısıyla kim bir mü'mini yanlışlıkla öldürürse, onun kefareti mü'min bir kölenin azat edilmesidir. Allah (SWT) şöyle buyurmuştur:
The meaning of the strike is the painful strike due to the ahadith permitting the owner to strike his slave a disciplinary strike. Islam made the freeing of the slave as a compulsory atonement (kaffara) for many sins. So whoever kills a believer accidentally, his atonement is freeing a believing slave. Allah (swt) said:
"Bir mü'minin, bir mü'mini ancak yanlışlıkla öldürmesi caiz değildir. Kim bir mü'mini yanlışlıkla öldürürse, bir mü'min köle azat etmesi ve ailesine diyet ödemesi gerekir; ancak onlar bağışlarlarsa başka. Eğer öldürülen, sizinle aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine diyet ödenmesi ve bir mü'min köle azat edilmesi gerekir." [TMQ 4:92].
“It is not (allowed) for a believer to kill a believer except by mistake. And whoever kills a believer by mistake, then freeing a believing slave and blood money to be delivered to his people except if they give (it as) charity. If he is of a people between them and you is a covenant, then blood money delivered to his people and freeing a believing slave” [TMQ 4:92].
Ve kim yeminini bozarsa, onun kefareti (yemin bozma kefaretinin) içinde bir köle azat etmektir. Allah (SWT) şöyle buyurmuştur:
And whoever perjures his oath, then among what atones his mistake is freeing a slave. Allah (swt) said:
“Allah, yeminlerinizdeki isteğiniz dışı olanlardan dolayı sizi sorumlu tutmaz; ancak kasten ettiğiniz yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailelerinizi doyurduğunuz ortalama ölçüde on yoksulu doyurmak, ya da onları giydirmek veya bir köleyi azat etmektir.” [TMQ 5:89]
“Allâh will not punish you for what is unintentional in your oaths, but He will punish you for your deliberate oaths; for its expiation (a deliberate oath) feed ten Masâkîn (needy persons), on a scale of the average of that with which you feed your own families, or clothe them or manumit a slave” [TMQ 5:89].
Karısına "Sen bana annem gibisin" diyerek zıhar yapan ve sonra onunla birlikte olmak isterse, kefareti bir köle azat etmektir. Allah (SWT) şöyle buyurmuştur:
Whoever does Dhihar with his wife by saying to her, ‘You are like my mother’ then he returns to her, his atonement is freeing a slave. Allah (swt) said:
“Ve onlardan, eşlerine zihar yapıp sonra söylediklerinden dönmek isteyenler için (kefaret) birbirlerine dokunmadan önce bir köleyi azat etmektir.” [TMQ 58:3].
“And those who make unlawful to them (their wives) by Zihâr and wish to free themselves from what they uttered, (then penalty in that case is) the freeing of a slave before they touch each other.” [TMQ 58:3].
Ramazan orucunu cinsel ilişkiyle bozan kişinin kefareti bir köle azat etmektir. Ebu Hureyre (ra) şöyle rivayet etmiştir:
Whoever invalidates the fast of Ramadhan by sexual intercourse, his atonement is freeing a slave. It is narrated from Abu Hurairah (ra) who said:
Bir adam Peygamber'e ﷺ gelip şöyle dedi: "Helak oldum, ey Allah'ın Resulü!" Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Seni helak eden nedir?" Adam dedi ki: "Ramazan'da eşimle cinsel ilişkide bulundum." Peygamber ﷺ buyurdu: "Bir köleyi azat edecek bir imkânın var mı?" Adam: "Yok" dedi. Peygamber ﷺ: "Arka arkaya iki ay oruç tutabilir misin?" Adam: "Hayır" dedi. Peygamber ﷺ: "Altmış yoksulu doyuracak bir imkânın var mı?" Adam: "Yok" dedi. Bunun üzerine adam oturdu. Derken Peygamber ﷺ'in yanına içinde hurma bulunan bir 'Urk (yani sepet veya kuru kabak) getirildi. Peygamber ﷺ buyurdu: "Bunları sadaka olarak ver." Adam: "Bizden daha yoksul insanlar mı var? Bu iki harra (Medine'nin iki taşlık çölü) arasında bizden daha muhtaç kimse yoktur" dedi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ, azı dişleri görünene kadar güldü ve şöyle buyurdu: "Git, bunlarla ailenI doyur."
“A man came to the Prophet (saw) and said: I have perished, O Messenger of Allah. He said: And what has caused you to perish? He said: I had sexual intercourse with my wife in Ramadhan. He said: Do you have what would free a slave? He said: No. He said: Are you able to fast two months consecutively? He said: No. He said: Do you possess what would feed sixty poor people? He said: No. So he sat down, then there was brought to the Prophet (saw) an (‘urq) (i.e. basket or panier/dry gourd) within which were dates. He said: Give sadaqa with these. He said: Are there people poorer than us? There is none between these two lave plains (of Madina) more needy of them than us. The Prophet (saw) laughed until there appeared his eye-teeth were visible and said: Go and feed your family with them.”
Önce Peygamber ﷺ ona bir köleyi azat etmeyi emretti ve bu konuda, kendisinin bunu yapamayacağı açıkça anlaşılmadıkça hiçbir şeyi değiştirmedi. Kefaret kurallarının tümü, kefaret ödeyenin bir köleyi azat etmesini gerektirir.
Firstly the Prophet (saw) commanded him with freeing a slave, and he did not change anything except after his inability of doing so was clear to him. All these rules of atonements oblige the atoner to free the slave.
Islam bununla yetinmemiş, köleye kendini özgürleştirmek için çalışabileceği bir yol da kılmış, aynı zamanda efendinin köleye ödediği değeri geri alabileceği bir yol olarak da kılmıştır. Bu, mükatebe (azat sözleşmesi) teşvikindedir. İslam bunu teşvik etmiş ve Allah bunu Kur'an ile emretmiştir. Allah (SWT) şöyle buyurmuştur:
Nor was Islam satisfied with this, but it also made more the slave a way to work to free himself as it made for the owner a way to be compensated the value of the slave by it. This is in the encouragement of the manumission contract. Islam encouraged this and Allah commanded it by the Qur’an. Allah (swt) said:
“Sizin sahip olduğunuz köleler arasında, kendilerini satın alma (mükatebe) akdi isteyenler varsa, onlarda bir hayır bildiğiniz takdirde bu akdi yapın ve Allah'ın size verdiği maldan onlara verin.” [TMQ 24:33]
“As for those among you whom you possess who seek the manumission contract, then contract them if you know good in them and give them of the wealth of Allah which He gave you”[TMQ 24:33].
Eğer efendi, kölesiyle şu şekilde bir mukatebe akdi yaparsa: "Şu kadar süre içinde bana şu kadar verirsen özgürsün" derse, efendinin kölesini hürriyetine kavuşturması, üzerine akdettiği parayı kazanabilmesi için çalışması amacıyla vaciptir. Parayı getirirse onu azad etmesi de vaciptir ve bu mukatebe akdinden geri dönmesi caiz değildir. Fakihler, mukatebe akdini kölenin derhal ve zamanla boynunun hürriyetine kavuşması olarak kabul etmişlerdir. Akit geçerli olduğunda köle efendisinin elinden çıkar ve bedelini ödediği her an efendisinin mülkiyetinden ayrılır.
If the master contracts his slave by saying to him: If you give me so much in such and such time then you are free, it is obligatory upon the master to free his slave so that he works to attain the money which he contracted upon him. It is obligatory upon him to free him if he brings the money and it is not correct for him to revert from this manumission contract. The fuqaha recognised the manumission contract as the immediate freeing of a slave and his neck in time, and that if the contract is validated then the slave leaves the hands of his master and whenever he pays the substitute he leaves the ownership of his master.
Bu kuralların tamamı köleleri azat etmeye yöneliktir. Bu kurallarda, teşvik ve arzuyu yönlendirme yolunun ve bireyin Allah'a (swt) olan takvanın itmesiyle bunu yerine getirmediği takdirde Devlet tarafından zorla uygulanan kuralları yasalaştırma yolunun izlendiği belirtilmektedir. Bütün bu kurallar, köleleri azat etme konusunda sahiplerde düşünce ve eylem oluşturmaya, ayrıca kölelerin kendilerini kölelikten kurtarmak için çalışmaları yönünde kendilerinde düşünce ve eylem oluşturmaya yol açmaktadır. Bu da toplumda kölelik kurumunu sona erdirmeyi amaçlayan bir gidişat oluşturmaktadır. 5. İslam, köleleri azat etmeyi teşvik etmekle ve azat etmeyi zorunlu kılan kurallar koymakla yetinmemiş, zekâtı köleleri azat etmeye harcamayı kılarak ve bunu sekiz sınıftan biri yaparak Müslümanların Beytü'l-Mal'inde köleleri azat etmeye özgü bir kategori de oluşturmuştur. Allah (swt) şöyle buyurmuştur:
All of these rules are for freeing slaves. It is noted therein that they take the path of directing the encouragement and desire, and the path of legislating rules executed by the State forcefully if the individual does not execute them by the push of piety of Allah (swt). All of these rules lead to creating thinking and action among the owners to free slaves, and lead to creating thinking and action among the slaves themselves to work to free themselves from slavery. This makes the course directed to ending slavery in society. 5. Nor was Islam satisfied with encouraging the freeing of slaves and formulating rules compelling freeing, but rather made in the Bait al-Mal of Muslims a specific category for freeing slaves when it made zakat expended to freeing slaves and made this one of the eight categories. Allah (swt) said:
"Şüphesiz sadakalar yalnızca fakirler, miskinler, bunları toplamakla görevli olanlar, kalpleri ısındırılacak olanlar, köleleri azat etmek, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir. Bu, Allah'tan bir farzdır. Allah bilendir, hikmet sahibidir."
“Verily the sadaqat is only for the poor, the indigent, those who work upon it, those whose hearts are to be reconciled, for the freeing of slaves, debtors, for the way of Allah and the wayfarer, an obligation from Allah and Allah is knower wise” [TMQ 9:60].
Onun ifadesi: "ve köleler için (riqab)" kölelerin azat edilmesi anlamına gelir. Bu kategori için belirli bir miktar belirtmemiştir; dolayısıyla Devletin köleleri azat etmek için bir miktar ayırması caizdir. Hatta o belirli zamanda zekât giderlerinden başka harcamalara ihtiyaç yoksa, bütün zekât parasını köleleri azat etmek için kullanması da caizdir. Çünkü zekât harcamasının yalnızca sekiz kategoriye yapılması zorunlu değildir; Müslümanların Halifesinin uygun gördüğüne göre bu kategorilerden yalnızca birine tahsis edilmesi de caizdir.
His statement: “and for (riqab)” means freeing slaves. It did not specify for this category a specific amount, so it is allowed for the State to allocate an amount for freeing slaves. Rather it is allowed for it to make all the zakat money for freeing slaves if at that particular time there is no necessity for other expenditure from the expenses of zakat. This is because the expenditure of zakat is not obliged to be only for the eight categories but rather it is allowed to be specified for one category from these categories according to what the Khalifah of the Muslims views.