Fıkıh, toplum üzerinde en büyük etkiye sahip olan en önemli İslami ilimlerden biridir. Aynı zamanda İslam kültürünün en önemli dallarından biridir. Bunun sebebi, İslam kültürünün Kur'an ve Sünnet ile bunları anlamak için dayanılan ve konulan her şey olmasıdır. İslam kültürü Arap dilinin ilimlerini, hadisi ve tefsiri de kapsamasına rağmen, bu kültürden ortaya çıkan en belirgin şey, hayata bakış açısıyla ilgili düşünceler ile hayatın problemlerini çözen çözümlerdir. Başka bir ifadeyle, bu durum akideler ve Şeriat hükümlerinde ortaya çıkar; çünkü bunlar, hayatın problemleriyle yüzleşmek için benimsenmiş pratik bir kültürdür ve çoğu durumda akideye dair düşünceleri ve çözümleri, yani hükümleri içerir. Fıkıh, bu hükümlerin bilgisinden başka bir şey değildir.

Fiqh is one of the most important Islamic disciplines having the greatest effect on society. It is one of the most important branches of the Islamic culture. That is because the Islamic culture is the Qur’ān and Sunnah and whatever is relied upon and laid down in order to understand the Qur’ān and Sunnah. Even though the Islamic culture includes the sciences of the Arabic language, hadīth and tafsīr, the most prominent thing that appears from it are the thoughts which relate to the viewpoint about life and the solutions which treat the problems of life. In other words, it appears in the beliefs (‘aqaid) and Sharī’ah rules because they are a practical culture adopted to face lifes problems which, in most cases, contains thoughts about beliefs and solutions i.e, the rules. Fiqh is nothing other than the knowledge of these rules.

İslam kültürü ve Şeriat hükümlerinin öğrenilmesi, Resulullah'ın gönderildiği andan itibaren başladı. Resulullah ﷺ, insanlara Allah'ın dinini öğretmek üzere gönderildiği için Şeriat hükümleri açısından tek başvuru kaynağı idi. O ﷺ şöyle buyurdu:

The Islamic culture and the learning of Sharī’ah rules began from the time the Messenger  was sent. The Messenger  was the only reference point for the Sharī’ah rules because he was sent to teach people Allah’s deen. He  said:

O dedi ki:

He  said:

Peygamber'in ﷺ dışında hiçbir Müslümanın, herhangi bir görüş veya hüküm hakkında kendi başına bir görüş ileri sürme hakkı yoktur. Peygamber ﷺ aralarında bulunduğu için, karşılaştıkları herhangi bir konuda ona başvurmak kolaydı. Yine de hiçbirinin herhangi bir olay hakkında kendi kişisel görüşünü bildirmesine izin verilmiyordu. Bu nedenle, bir olayla karşılaştıklarında, bir anlaşmazlık çıktığında ya da birinin bir fikri olduğunda Peygamber ﷺ'e başvururlardı. O da görüş bildirir, anlaşmazlıklarını çözer ve sorularını cevaplardı; bazen bir âyetle, bazen de bir hadisle. Peygamber ﷺ'in zamanında bazı Sahabilerin içtihat yaptıkları, belirli anlaşmazlıklarda kendi içtihatlarına göre hüküm verdikleri ya da belirli olaylar hakkındaki hükmü kendi içtihatlarıyla çıkardıkları rivayet edilmiştir. Ancak bu, bu içtihatları Şeriat hükümleri için bir kaynak yapmaz. Bilakis bunlar, Peygamber ﷺ'in emrine uygun olarak Şeriat'ın bir anlaşılmasını teşkil eder. Bunlar, o müçtehitlerin anladığı şekliyle Kur'an ve Sünnet'e dayanarak Şeriat'ın uygulanmasıdır. Bu durum, bu içtihatların yapıldığı koşullarla ortaya konmaktadır. Rivayet edilmiştir ki Peygamber ﷺ, Ali İbn Ebi Talib'i kadı olarak Yemen'e göndermiştir. Ona şöyle demiştir:

With the exception of the Messenger  no Muslim has the right to independently put forward an opinion regarding any viewpoint or ruling. Due to the Messenger’s  presence among them referring to him regarding anything they came across was easy, It was still not permitted for any of them to give his personal opinion regarding any event. That is why, when they came across an event or a dispute arose or one of them had an idea they would refer to the Messenger . And he  would give an opinion, settle their disputes and answer their questions, sometimes with an ayah and sometimes with a hadīth. As for what has been reported that certain Sahabah exercised Ijtihād in the time of the Messenger  and pronounced judgements according to their own Ijtihād in certain disputes or that they deduced the rule regarding certain events through their own Ijtihād. This does not make these Ijtihāds a source for Sharī’ah rules. Rather they constitute an understanding of the Sharī’ah in accordance with the order of the Messenger . They constitute the application of the Sharī’ah, relying on the Qur’ān and Sunnah as understood by those mujtahidin. This is demonstrated by the circumstance in which these Ijtihāds took place. It has been reported that the Prophet  sent ‘Ali ibn Abi Talib  to Yemen as a judge. He  told him:

Rivayet edilmiştir ki Peygamber ﷺ, Muaz İbn Cebel'i Yemen'e gönderdi ve ona şöyle buyurdu:

It has been reported that the Prophet  sent Mu’az ibn Jabal to Yemen and he  said to him:

Rivayet edilmiştir ki, bazı kimseler aralarında bir kulübe konusunda ihtilaf etmişler, bunun üzerine aralarında hükmetmesi için Huzeyfe gönderilmiştir. Buhârî ve Müslim, Amr bin el-Âs'tan rivayet ederler ki, o, Peygamber ﷺ'in şöyle buyurduğunu işitmiştir:

It is reported that some people were disputing over a hut between themselves so Hudhayfa was sent to judge between them. Bukhari & Muslim report on the authority of ‘Amr bin al-‘Aas that he heard the prophet  say:

Tüm bu rivayetler ve benzeri örnekler, Resulullah'ın ﷺ zamanında Müslümanların yaptığı içtihatların onun emrine uygun olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla o, onların kaynağıydı. Böylece Resulullah'ın ﷺ zamanı, bütün İslam kültürünün kaynağının var olduğu bir zamandı. Bu durum, onun peygamber olarak gönderildiği andan vefatına kadar sürmüş, Kur'an'ın tamamının indirildiği ve yüce Sünnet'in tamamlandığı, yirmi iki yılı ve birkaç ayı aşmayan bir süre içinde gerçekleşmiştir. İslam'da düşüncenin, hükümlerin ve kültürün kaynağı olarak kabul edilen metinler yalnızca bunlardır.

All of these reports and other such examples indicate that the Ijtihādat that the Muslims performed during the days of the Messenger  were in accordance with his  order. Therefore, he was their source. Thus, the time of the Messenger  was a time in which the source of the entire Islamic culture existed. That continued from the time he was sent until his death, in a period of time not exceeding twenty two years and a few months in which the whole Qur’ān was revealed and the sublime Sunnah was completed. These are the only texts considered as the source of thoughts, rules and culture in Islam.

Elçi'nin (ﷺ) vefatıyla, Hicret'in on birinci yılında Sahabe dönemi başladı. Bu dönem, tefsirin ve açık bir nassı bulunmayan meselelerde istinbat (hüküm çıkarma) kapılarının açıldığı bir dönemdir. Sahabe, Kur'an ve Sünnet nasslarının tamamının insanlar arasında geniş ölçüde yayılmadığını, dolayısıyla her bireyin bunlara ulaşabilecek durumda olmadığını gördü; çünkü Kur'an'ın metinleri Elçi'nin (ﷺ) evinde ve bazı Sahabe'nin evlerinde korunan özel yapraklara yazılmıştı, Sünnet ise henüz yazıya geçirilmemişti. Ayrıca gördüler ki Kur'an ve Sünnet nasslarının hükümleri, bu hükümlerin konulduğu zamanda gerçekleşen olay ve meseleler için konulmuştur. Henüz gerçekleşme ihtimali bulunan olaylar için hüküm konulmamıştır. Müslümanlar arasında Elçi'nin (ﷺ) zamanında olmayan ihtiyaçlar, olaylar ve meseleler ortaya çıktı; sonradan doğan bu sorunlar için hükmünü belirten bir nass bulunmuyordu. Yine gördüler ki her Müslüman, Kur'an ve Sünnet nasslarına kendi başına başvurup onların işaret ettiği hükmü anlayacak yeterlilikte değildir; çünkü halk, İslam'ın hükümlerini kendilerine anlatacak birinin aracılığı olmadan nasları anlayamaz. Bu nedenle, Yüce Kur'an'ı ve Elçi'nin (ﷺ) hadislerini Müslümanlar arasında yaymanın kendilerine düştüğünü fark ettiler. Böylece Kur'an'ı derleme sorumluluğunu üstlendiler, bu derlemeden birçok nüsha çıkarıp Müslümanlar arasında dağıttılar. Sünnet rivayetinin güvenilirliğini ve râvilerin incelenmesinde güveni sağlamak için tedbirler aldılar. Ayrıca Kur'an ve Sünnet nasslarının gerekli açıklama ve izahını Müslümanlara göstermenin kendilerine düştüğünü anladılar. Böylece insanlara dini öğretmeye başladılar. Ardından, kendilerine yaşanan olaylar ve karşılaşılan meseleler için, hakkında açık bir nass bulunmayan durumlarda fetva vermeyi uygun gördüler. Bu sayede, yaşanan meselelere gerekli olan hükümleri çıkarmaya başladılar. Bunun sonucunda da dinin gereğini en iyi şekilde yerine getirmeyi üstlendiler.

Benzer şekilde, ortak pay meselesinde ihtilaf ettiklerinde; bir kadın kocasını, annesini, anne bir kardeşlerini ve ana-baba bir kardeşlerini geride bırakarak vefat etti. Ömer, kocaya yarısını, anneye altıda birini ve anne bir kardeşlere üçte birini verirdi. Böylece ana-baba bir kardeşlere hiçbir şey kalmazdı. Ona şöyle denildi: Babamız bir eşek olsaydı da yine de bizler aynı anneden değil miydik? Bunun üzerine görüşünü değiştirdi ve onlara da pay verdi. Nass (metin) ile anlaşıldığı takdirde, metnin gelmiş olduğu maslahatı (fayda) kavramaya çalışırlardı. Başka bir örnek ise, Allah'ın şu sözüdür:

Similarly when they disagreed about the question of joint share, when a woman died leaving a husband, mother, uterine brothers and full brothers. ‘Umar used to give the husband half, the mother a sixth, and the uterine brothers a third. So nothing remained for the full brothers. It was said to him: Suppose our father was a donkey. Are we not from one mother? So he changed his view and gave them a share. They used to acquaint themselves with the maslaha (benefit) for which the text came, if it was understood from the text. Another example is when Allah  said:

Allah, zekâtın harcama alanları arasında kalpleri İslâm'a ısındırılmak istenen (el-müellefetü kulûbühüm) kimseleri de saymıştır. Peygamber'in ﷺ kalpleri İslâm'a ısındırılmış kimselere para verdiği sabittir. Peygamber'in ﷺ vefatından sonra Ömer'in, kalpleri İslâm'a ısındırılmış olanlara (el-müellefetü kulûbühüm) ödemeyi yasakladığı, onlara şöyle dediği rivayet edilmiştir:

So Allah  made those whose hearts have to be a reconciled (towards Islâm) an expenditure from the sources of zakat. It has been established that the Prophet  used to give money to people whose hearts had been reconciled with Islam. After the death of the Messenger  it is narrated about ‘Umar that he forbade the payment of those whose hearts had been reconciled (al-mu’allaftu qulubuhum). He told them:

Ömer, kalplerin İslam'a ısındırılmasının (te'lîfu'l-kulûb) devlet zayıf olduğu için var olduğu görüşündeydi; çünkü "kalplerin ısındırılması" ifadesi bunu gösterir. Zira insanların gönlünü kazanmaya ancak onlara ihtiyaç duyulduğunda ihtiyaç duyulur. Ömer, İslam güçlendiğinde kalpleri ısındırma ihtiyacının sona erdiğini, kalpleri ısındırma ihtiyacı kalmayınca da 'illetin (hukuki sebebin) geçerli olmadığını ve bu nedenle hükmün de uygulanmayacağını benimsemiştir.

Umar was of the view that the reconcilings of hearts towards Islam was there because the state was weak because the expression, for the expression ‘reconciling hearts’ (ta’leeful al-qulub) indicates this. For when do you reconcile hearts except when you are in a state of need for them (the people) ? Umar took the opinion that the need to reconcile hearts ended when Islam became strong, without the need to reconcile hearts, the ‘illah (legal cause) does not apply and due to this the hukm also does not apply.

Sahabeler, bilmedikleri konularla ilgili şer‘î metinleri araştırır ve insanlara sorarlardı; (Allah onlardan razı olsun) Hicaz'da bir araya toplanır, Kur'an ve Sünnet üzerine müzakere ederlerdi. Aradıkları konuda Kur'an ve Sünnet'te bir hüküm bulamadıklarında, Müslümanlara, Allah Resulü'nün bu mesele için hangi hükmü verdiğini bilen olup olmadığını sorarlardı. Bu yüzden birbirlerine başvurur, meseleleri görüşmek ve bu konuda bir görüş ortaya koymak için bir araya gelirlerdi. Ebu Bekir ve Ömer hüküm çıkarır ve insanlara danışırlardı. Bağavî, Mesabihu's-Sünne adlı eserinde rivayet etmiştir:

The Sahabah used to investigate and ask the people about the Sharī’ah texts regarding matters they did not know and they (may Allah be pleased with them) used to be all gathered together in the Hijaz, discussing the Qur’ān and Sunnah. If they did not find a hukm in the Qur’ān and Sunnah for the issue they were looking for they would ask Muslims if any of them knew what the Messenger of Allah  passed as a judgement for the issue. That is why they used to refer to each other and get together to discuss the issues and give an opinion for it. Abu Bakr and ‘Umar used to deduce rules and refer to the people. Al-Baghawi has narrated in his Masabih al-Sunnah:

Resulullah'ın bir sünnetini bulamadığında, insanların ileri gelenlerini ve aralarındaki en hayırlı olanları bir araya toplar, onlara danışırdı. Bir konuda icma ettiklerinde o doğrultuda hüküm verirdi. Rivayet edildiği üzere Ömer, fıkıh bilgisine sahip olmasına rağmen Sahabe'ye danışırdı; öyle ki kendisine bir olay getirildiğinde şöyle derdi: "Bana Ali'yi çağırın, Zeyd'i çağırın." Onlara danışır, ittifak ettikleri hususla ihtilafı çözerdi. Sahabe'nin birbirlerine başvurması sayesinde aralarındaki görüş ayrılıkları az görülürdü; çünkü her sahabi, diğer bir sahabiye kendi bakış açısını ve dayandığı delilleri açıklardı. Bütünüyle görüşleri doğru ve isabetli olur, her biri diğerine başvururdu. Bazı hükümlerde görüşleri farklılaşsa da bu ayrılıklar nadirdi ve bu, anlayışlarındaki farktan ibaretti, anlama yöntemlerindeki bir farklılık değildi.

If he failed to find a Sunnah of the Messenger of Allah  he gathered the heads of people and the best amongst them and consulted them. If they had a consensus on a matter he would judge with that. It has been reported that ‘Umar used to consult the Sahabah despite his knowledge of fiqh to the extent that when an incident would be refered to him he would say: Call ‘Ali for me, call Zayd. He used to consult them and settle the dispute with whatever they were agreed upon. Due to the Sahabah’s reference to each other differences of opinion between them were rare because each Sahābi expressed to another Sahābi his own perspective and the evidences he educed. Their view on the whole was true and correct and each one referred to the other. And even though their views differed in certain rules but their differences were rare and it was in their understanding and not in the method of understanding.

Fetuhatın genişlemesi, Sahabenin farklı şehirlere dağılması ve bu Sahabenin bir araya gelmesinin güçleşmesiyle, nassı bulunmayan bir olay her ortaya çıktığında, şehirlerin birbirinden uzak olması ve bulunulan şehirde ortaya çıkan bir olay hakkında hüküm verebilmek için görüş bildirme ihtiyacı nedeniyle, her Sahabi görüşünü diğerlerine açıklamadan veya onlara başvurmadan kendi görüşünü belirtiyordu. Her Müslüman şehirde bir ya da daha fazla Sahabi bulunuyordu. Bunlar hükümler konusunda başvuru merkezi idi. Nassı bulunmayan hükümleri istinbat ediyor, nassı açıklama ve yorumlama görevini üstleniyorlar; aynı şekilde Kur'an ve Sünneti insanlara öğretme sorumluluğunu da yerine getiriyorlardı. Sünnet henüz yazıya geçirilmemişti; bu nedenle tek bir olay hakkında Sahabenin görüşleri farklılaşıyor, her biri istinbat ettiği ve hüküm verdiği görüşün bir delili oluyordu. Ancak bu görüşlerin hepsi şer'i hükümlerdi ve hepsi tarafından kabul görüyordu, çünkü aralarındaki ihtilaf yalnızca anlayışlarındaki farktan ibaretti. İctihad yöntemlerine gelince, bu, Kur'an ve hadis metinlerini dikkate almak, nasları incelemek, itibar edilen maslahatların yalnızca şeriatın belirttiği maslahatlar olduğundan emin olmak ve meseleler ile maslahatlar üzerinde kıyas yapmaktan ibaretti. İctihadda yöntem birliği, anlayış farklılığının etkili olmasına izin vermiyordu. Aksine bu farklılık, fıkhın büyümesinin ve genişlemesinin sebeplerinden biri oldu. Onların fetvaları, yaşanan olaylara ve meselelere göre veriliyordu. İhtilaflarının kapsamı genişlemiyor ve fürû' (fıkhın dalları) sınırını aşmıyordu. Sahabenin fürûda ihtilaf etmesi iki sebebe dayanmaktadır: