Kebîre (büyük günah) işleyenin hükmü konusu dışında, ki bu konuda Mu'tezile'nin başı Vâsıl İbn Atâ, el-Hasan el-Basrî'nin halkasından ayrılmıştır, Kelâm ilminin konularından neredeyse hiçbirinin Yunan filozoflarının tartıştığı bir konudan kaynaklanmadığını görebiliriz. Kader ve kazâ meselesi, bu isimle ve bu anlamıyla, Yunan filozofları tarafından tartışılmış ve bu konuda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Bu mesele, el-kazâ ve'l-kader, el-cebr ve'l-ihtiyâr ve hürriyyetü'l-irâde adlarıyla da anılır; bunların hepsinin anlamı aynıdır: İnsanın yaptığı fiiller, bunları yapmakta özgür müdür, yoksa zorlanmış mıdır? Müslümanların aklına, Yunan felsefesinin tercümesinden önce, bu konuyu araştırmak hiç gelmemişti. Bu konuyu araştıran ve üzerinde görüş ayrılığına düşenler Yunan filozoflarıydı. Epikürcüler iradenin seçimde özgür olduğunu, insanın bütün fiillerini zorlanmaksızın, iradesi ve seçimi doğrultusunda yaptığını savundular. Stoacılara gelince, onlar iradenin gittiği yola zorlandığını, ondan ayrılamadığını ileri sürdüler. Onlara göre insan iradesine göre hiçbir şey yapmaz; yaptığı her şeyi yapmaya zorlanır ve bir fiile girişip girişmeme konusunda seçim yapma yeteneğine sahip değildir. İslâm'ın gelmesinden ve felsefî düşüncelerin sızmasından sonra, başlıca konulardan biri Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ hakkındaki adalet sıfatı oldu. Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ adildir; bu adaletin gereği olarak ceza ve mükâfat meselesi ortaya çıkar, bundan da kulun fiillerini işlemesi meselesi doğar. Bütün bunlar, bir konuyu ve onun bütün dallarını araştırırken benimsedikleri inceleme yöntemine uygun olarak ve filozofların sorgulamalarının etkisiyle incelenmiştir. ...Mu'tezile'nin bu konudaki tartışması, bu meselede ilk tartışma olduğu için, ilk ortaya konan düşüncedir; diğer Mütekellimîn'in tartışmaları ise yalnızca Mu'tezile'nin görüşlerini çürütmek üzere gelmiştir. Bu nedenle Mu'tezile, kader ve kaza meselesini tartışmada, hatta ilmu'l-kelâmın bütün konularında öncüler sayılır. Mu'tezile'nin Allah'ın adaletine ilişkin görüşü, Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'yi zulümden yüce tutma anlayışıydı. Mükâfat ve ceza meselesinde ise Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nin yüceliğine ve adaletine uygun bir tutum takındılar. Onlara göre insanın irade özgürlüğünü ve fiillerini kendisinin yarattığını, yapmaya ya da yapmamaya gücü yettiğini kabul etmeden Allah'ın adaleti anlamsız kalırdı. Eğer insan bir fiili isteyerek yapar ya da isteyerek yapmazsa, ona verilen ceza veya mükâfat anlaşılır ve adildir. Ama Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ insanı yaratıp onu belli bir şekilde davranmaya zorlasa, itaat edeni itaate, isyan edeni isyana yöneltse, sonra da onu cezalandırıp ödüllendirse, bu hiçbir şekilde adil olmazdı. Bu yüzden gaybı şehadete kıyasladılar ve Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'yi insana benzettiler. Bu dünyanın kanunlarını, aynen Yunan filozoflarından bir grubun yaptığı gibi, Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'ye tabi kıldılar. Böylece insanın tasavvur ettiği biçimiyle adaleti Allah'a zorunlu kıldılar. Tartışmanın kaynağı, kulun fiilinden dolayı Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nin verdiği ceza ve mükâfattır. Bu tartışma konusu “al-qadā’ wa’l-qadar”, “al-jabr wa’l-ikhtiyār” veya “hurriyyat al-irādah” adlarıyla anılmıştır. Bu konudaki yaklaşımları Yunan filozoflarının yaklaşımıydı: irade [irādah] ve fiillerin yaratılması üzerine tartıştılar. İrade meselesi hakkında şöyle dediler: İyiliği dileyenin kendisinin iyi, kötülüğü dileyenin kötü, adaleti dileyenin adil, zulmü dileyenin zalim olduğunu görüyoruz. Buna göre, Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın iradesi dünyadaki bütün iyilik ve kötülüklerle ilişkilendirilseydi, iyilik ve kötülük Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ tarafından dilenmiş olurdu ve böylece dileyen, iyi ve kötü, adil ve zalim sıfatlarını hak ederdi. The Islamic Personality Vol.1 41

With the exception of the issue of ruler regarding the perpetrator of a kabīrah (major sin) over which Wāsil Ibn ‘Atā’, the head of the Mu’tazilah, withdrew from the circle of al-Hasan al-Basrī, we can hardly find any issue from the issues of ‘Ilm al-Kalam which had not originated from an issue that was discussed by the Greek philosophers. The issue of al-qadā’ wa‘l-qadar by this name and with the referent which they discussed had been discussed by Greek philosophers, and they had differed in it. This issue is referred to as the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar and as al-jabr wa‘l-khtiyār, and as hurriyat al-irādah, all of which have the same referent, namely: The actions that man does, is he free to do them or not, or is he compelled? It never occurred to the minds of the Muslims - before the translation of the Greek philosophy - to inquire into this subject matter. It was the Greek philosophers who inquired into it and differed in it. The Epicureans opined that the will is free in choice and that man does all of his actions according to his will and choice, without any compulsion. As for the Stoics, they opined that the will is compelled to take the path it takes, incapable of departing from it. Man, according to them, does nothing in accordance with his will; he is compelled to do whatever he does and does not have the ability to make a choice to undertake an action or not. After the advent of Islam and the infiltration of philosophical thoughts, one of the major issues was the attribute of justice with regards to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ is just; from the proposition of this justice follows the issue of punishment and reward, from which arises the issue of the servant’s commission of his actions, all of which were inquired into, in line with the method of inquiry which they adopted in inquring into an issue as well as into all its offshoots, and due to the influence of the inquisitions of the philosophers i.e the philosophical thoughts they had studied in relation to the topics they were refuting. The most prominent of these was the discussion by the Mu’tazilah, being the original discussion in this matter; the discussions of the other Mutakallimīn come only as a response to refute the views of the Mu’tazilah. Thus the Mu’tazilah are considered the pioneers in discussing the issue of al-qadā’ wa ‘l-qadar, nay in all the topics of ‘Ilm al-Kalam. The Mu’tazilah’s view of the justice of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ was one of subliming Him الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ above injustice. Regarding the issue of punishment and reward, they took a stance which was consistent with the subliming of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and with his Justice. They postulated that the justice of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ would be meaningless without the affirmation of the freedom of the will of man and the affirmation that he creates his actions and that he is capable of doing or refraining from doing; thus if he does (an action) voluntarily or refrains from doing (it) voluntarily, his punishment or reward will be understandable and just. But if Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰcreates man and compels him to act in a certain way by compelling the obedient toward obedience and the disobedient toward disobedience and then punishes him and rewards him, this would not be just in the least. Thus they drew analogy between the unseen and the seen, comparing Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ to man. They subjected the laws of this world to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ precisely as a group of the Greek philosophers had done. Thus they obligated justice upon Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ as it was envisaged by man. The origin of the discussion is the punishment and reward from Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ for the servant’s action. This is the subject matter of the discussion which was given the name ‘al-qadā’ wa‘l-qadar’ or as ‘al-jabr wa‘l-ikhtiyār’ or ‘hurriyat al-irādah’. Their approach to the discussion was that of the Greek philosophers: they discussed volition [irādah] and the creation of acts. Regarding the issue of volition, they said: we see that the one who wills good is himself good and the one who wills evil is evil, the one who wills justice is just and one who wills injustice is unjust. Thus if the Will of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ were associated to all good and evil in the world, good and evil would be willed by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ and thus the one who willed would merit the description of good and evil, just and unjust, and The Islamic Personality Vol.1 41

Allah'a (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) karşı bu bir imkânsızlıktır. Ayrıca şöyle demişlerdir: Allah (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) kâfirin küfrünü ve itaatsizin itaatsizliğini murad etmiş olsaydı, onları küfre ve itaatsizliğe engellemezdi. Allah (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ)'ın Ebû Leheb'in kâfir olmasını murad edip, sonra ona iman etmesini emretmesi ve küfürden nehyetmesi nasıl düşünülebilir? Yaratılmışlardan biri böyle yapsaydı, kesinlikle akılsız sayılırdı; Allah (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) ise bundan çok yücedir. Ayrıca, kâfirin küfrü ve itaatsizin itaatsizliği Allah (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) tarafından murad edilmiş olsaydı, bunlar cezayı hak etmezlerdi; çünkü fiilleri aslında O'nun (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) iradesine itaat olurdu… Böylece aklî önermelerle ilerlemişler, ardından Kur'an-ı Kerîm'den nakli delillerle, Allah (الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ)'ın şu sözünü zikrederek desteklemişlerdir,

this is an impossibility with regard to Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. They also said that if Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ had willed the kufr of the kāfir and the disobedience of the disobedient, he would not have prohibited them from kufr and disobedience, and how can it be thinkable that Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ willed for Abu Lahab that he be a kāfir and then ordered him to have imān and prohibited him from kufr? If any one of the creation did this, he certainly would be (deemed) foolish; Exalted is Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ high above such. Further, if the kufr of a kāfir and the disobedience of the disobedient were willed by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ, they would not be deserving the punishment; their acts actually would be in obedience to his الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ Will… Thus they proceeded with logical propositions, and then they followed this up with textual proofs from the Noble Quran, citing the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Ve

And

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Görüşlerine ters düşen âyetleri tahrif ettiler; örneğin Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın şu sözünde olduğu gibi,

They manipulated the ayāt that contradicted their viewpoint, for example the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Bundan, benimsedikleri ve savundukları görüşe varmışlardır; yani insanın bir fiili yapma ya da yapmama konusunda irade özgürlüğüne sahip olduğu yönündeki bilinen görüşlerine. Buna göre insan eylemde bulunursa bu iradesiyle yapmıştır, eylemden kaçınırsa bu da iradesiyle kaçınmıştır. Fiillerin yaratılması meselesine gelince, Mu'tezile, kulların fiillerinin onlar tarafından yaratıldığını ve Allah'ın değil, kendi yaptıkları şeyler olduğunu söylemiştir; bu fiilleri yapmak ya da yapmaktan kaçınmak, Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın kudretinin herhangi bir müdahalesi olmaksızın kulun gücündedir. Bunun kanıtı, insanın istemli hareket ile istemsiz hareket arasında hissettiği farktır; örneğin eliyle bilerek hareket eden kişinin hareketi ile titreyen kişinin hareketi arasındaki fark, ya da bir deniz feneri kulesine çıkan kişinin hareketi ile oradan düşen kişinin hareketi arasındaki fark gibi. Buna göre istemli hareket insanın gücündedir: onu yaratan odur; fakat istemsiz harekette onun hiçbir rolü yoktur. Ayrıca, insan fiillerinin yaratıcısı olmasaydı, taklîf (şeriata uyma yükümlülüğü) kesinlikle geçersiz olurdu; çünkü eylemde bulunmaya ya da bundan kaçınmaya gücü yetmiyorsa, ondan bir şey yapmasını ya da yapmamasını istemek akla uygun olmazdı ve bu, övgünün, kınamanın, ödül ya da cezanın konusu olamazdı. Böylece bu görüşlerini mantıksal önermelerle kanıtlamaya giriştiler, sonra bunun yanına metinsel kanıtları ekleyerek Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın şu sözü gibi birçok âyeti delil olarak getirdiler,

They concluded from this the opinion that they held and advocated, namely their well-known view that man has the freedom of will to do an act or refrain from it. Thus if he acts, it is according to his will and if he refrains, it is also according to his will. As for the issue of the creation of acts, the Mu’tazilah said that the acts of the servants are created by them and are of their own doing not of Allah’sالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ; it is in their power to do these acts or refrain from them without any intervention of the power of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. The proof of this is the difference which man feels between the voluntary and the involuntary movement, such as the movement of a person who voluntarily moves his hand and the movement of a trembling person, and such as the difference between the movement of someone going up a lighthouse and another falling from it. Thus the voluntary movement is in the power of man: it is he who creates it; but he has no role in the involuntary movement. Also, if man was not the creator of his acts, the taklīf (obligation to comply with the Sharī’a) would certainly be invalidated, since if he was not capable of acting or refraining from acting, it would not be rational to ask him to act or to refrain from acting and this would not have been the subject of praise, reproach, reward or punishment. Thus, they proceeded with the proof of this opinion of theirs via logical propositions, and then they annexed to this textual proofs, citing many ayāt, like the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Bu görüşlerine aykırı olan âyetleri tahrif ettiler; örneğin Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın şu sözünde olduğu gibi:

They manipulated the ayāt which contradicted this opinion of theirs, like the saying of Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Bu konuda vardıkları görüşle sonuca vardılar; yani insanın fiillerini kendisinin yarattığı, bir fiili yapmaya veya ondan kaçınmaya gücünün yettiği görüşüyle. Mütekellimûn'un fiillerin yaratılması meselesini ve buna bağlı dallarını tartışırken izledikleri araştırma yönteminin bir gereği olarak, fiillerin yaratılması meselesinin dallarından biri de illiyet (sebep-sonuç ilişkisi) meselesiydi. Mu'tezile, insanın fiillerinin kendisi tarafından yaratıldığını belirledikten sonra şu soru ortaya çıktı: Peki, insanın fiilinden doğan sonuçlar ne olacak? Onlar da insan tarafından mı yaratılmış oluyor? Yoksa Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ tarafından mı yaratılıyor? Örneğin, vurulan bir kişinin hissettiği acı, insan fiilinin sonucu olarak bir şeyin kazandığı tat, bıçaktan meydana gelen kesik, haz, sağlık, şehvet, sıcaklık, soğukluk, nemlilik, katılık, korkaklık, cesaret, açlık, doygunluk vb. Bunların hepsinin insanın fiilinin bir parçası olduğunu söylediler; çünkü insan fiillerini gerçekleştirdiğinde bunlara sebep olan kişinin kendisi olduğunu belirttiler. Dolayısıyla bunlar onun fiilinden doğmakta ve sonuç olarak onun tarafından yaratılmış olmaktadır.

They concluded with the opinion which they held regarding the issue of the creation of acts, namely the view that man creates his own actions by himself and that he is capable of doing an act or refraining from it. In pursuance of the methodology of inquiry of the Mutakallimīn in discussing the issue as well as its offshoots, one of the offshoots of the issue of the creation of acts was the issue of causality. After the Mu’tazilah had determined that the acts of man are created by him, a question arose from this: what about the acts that result from his action? Are they created by him as well? Or are they created by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ? For example, the pain felt by a person who has been hit, the taste that a thing comes to have as a result of the action of man, the cutting that occurs from a knife, pleasure, health, lust, heat, cold, humidity, solidity, cowardice, courage, hunger, satisfaction, etc. They said that all these are part of the action of man because it is man who causes them when he performs his acts. Thus they are ensuing from his act and as a result are created by him.

Bu, el-kadâ ve'l-kader meselesi ile Mu'tezile'nin bu konudaki görüşüdür. Özü, kulun fiilinin iradesi ve insanın eylemi sonucunda şeylerde ortaya çıkan sıfatlar meselesidir. Onların görüşünün özü, kulun tüm fiillerinde irade özgürlüğüne sahip olduğu ve fiillerini ile onun eylemi sonucunda şeylerde ortaya çıkan sıfatları yaratanın bizzat kulun kendisi olduğudur.

This is the issue of al-qadā’ wa‘l-qadar and the view of the Mu’tazilah regarding it. The essence of it is that it is the issue of the volition of the act of the servant and the attributes that occur in things as a result of the action of man. The essence of their view is that the servant has free will in all of his actions and that it is he who creates his actions and the attributes that occur in things as a result of his action.

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

and His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Onlar, kulun irade özgürlüğünü ve fiillerinin yaratıcısı olmasını gösteren âyetleri te'vil ederlerdi. Buna göre, kulun fiilinden doğan şeylerin sıfatları, örneğin haz, açlık, cesaret, kesme, yakma vb., Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ tarafındandır, dediler.

They would interpret away the ayāt indicating the free will of the servant and his creation of acts. Accordingly, they said that the attributes of things that result from the action of the servant such as pleasure, hunger, courage, cutting and burning etc. are from Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ.

Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat de (ortaya çıktı ve) Mu'tezile'yi reddetmek için kendini ortaya koydu. Ehl-i Sünnet, kulların fiillerinin tamamının Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın Meşîet ve İradesiyle olduğunu söyledi. Meşîet ve irade, dediler, aynı şeyi ifade eder; yani Hayy (Diri, yani Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ) olan Allah'ın, aynı anda iki mümkün şıktan birinin meydana gelmesini tercih etmesini gerektiren ezeli bir sıfatıdır; kudret ise hepsine göre eşittir. Kulların fiilleri O'nun hükmüne [hukm] göredir - O bir şeyi dilediğinde "Ol!" der ve o olur - ve O'nun kazası [qadiyyah], yani fiilin ve şartlarının bir gösterimi olan kaza'sı [qadā'] ile olur. Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ şöyle buyurur:

Ahl ul-Sunnah wa‘l-Jama’ah (also) emerged and addressed themselves to refute the Mu’tazilah. Ahl ul-Sunnah said that the acts of the servants are all by the Will and Volition of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. Will and volition, they said, mean the same thing, namely, an eternal attribute of al-Hayy (the Alive, i.e. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ), which dictates the opting for the occurrence of one of two practicables at one specific time while the capability is uniform with regard to all. The acts of the servants are according to his ruling [hukm] - when He الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ Wills something He says ‘Be!’ and it is – and His qadiyyah, that is, His qadā’, which is a denotation of the act plus conditions; Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ says,

Burada kaza (qadā’) ifadesinin kastı, kazadan etkilenen konu olup Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın sıfatlarından biri değildir. Kulun fiili, Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın takdirine (taqdîr) göredir: her yaratılmış varlığın iyilik, kötülük, fayda, zarar açısından kendine özgü niteliğiyle, onu kapsayan zaman ve mekânla ve buna bağlı ceza ve mükâfatla belirlenmesidir. Buradaki amaç, Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın İradesi ve Kudretinin genelliğini teyit etmektir; çünkü her şey Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ tarafından yaratılmıştır. (Bu, Allah'ın Kudret ve İradesinin zorlama ve dayatma olmaksızın olduğunu gerektirir.) Şöyle demişlerdir: "Eğer, sizin görüşünüze göre kâfirin küfründe ve fâsıkın fıskında zorlandığı, dolayısıyla onların iman etme ve itaat etme yükümlülüğünün geçerli olmayacağı söylenirse, cevabımız şudur: Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ onlardan küfür ve fıskı kendi iradeleriyle istemiştir; dolayısıyla burada zorlama yoktur. Tıpkı Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın onların ihtiyari küfür ve fısklarını önceden bilmesi gibidir; bu nedenle imkânsız olanın yükümlülüğü (gerekliliği) söz konusu olmaz."

The intent of qadā’ here being the subject affected by the qadā’ and not an attribute from amongst the attributes of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ. The act of the servant is according to the arrangement [taqdīr] of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ: the characterisation of every created entity with its own specification as regards goodness, badness, usefulness, harmfulness and the time and place that contain it, and the consequent punishment and reward. The intention here is to affirm the generality of the Will and Capability of Allahالله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ because all (things) are created by Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ (This dictates the Capability and the Will (of Allah) for no compulsion or imposition.) They said: if it is said that according to your view a kāfir is compelled in his kufr and a fāsiq is compelled in his fisq and thus their obligation to have imān and be obedient would not be valid, our reply is that Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ wanted from them kufr and fisq according to their own volition, thus there is no compulsion; this is just as الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ foreknew their voluntary kufr and fisq, thus the incumbency of the impossible does not The Islamic Personality Vol.1 45

Kulların fiilleri hakkında, Mu'tezile ve Cebriyye'ye karşılık olarak şunu söylediler: kulların, itaat ettiklerinde karşılığında sevap alacakları, isyan ettiklerinde ise cezalandırılacakları ihtiyari fiilleri vardır. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın fiillerin tek yaratıcısı ve tek icra edicisi olduğunu kabul etmelerine rağmen bunlara neden ihtiyari dedikleri de şöyle açıklandı: kulun fiilinin yaratıcısı Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'dır. Kulun kudreti ve iradesi, vurma hareketi gibi bazı fiillerde rol oynar, ancak titreme (iradesiz) hareketi gibi diğerlerinde rol oynamaz. Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın her şeyin yaratıcısı olduğu ve kulun yalnızca bir kesbedici (iktisap eden) olduğu düşüncesine gelince, bunu da açıklayarak şöyle dediler: kulun kudret ve iradesini fiile yöneltmesi kesbdir [kesb], bundan sonra Allah'ın fiili etkilemesi ise yaratmadır. Aynı başarı iki kudret altında, ancak iki farklı yönde gerçekleşir. Fiil, Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ tarafından etkileme yönünde gerçekleştirilir, kul tarafından ise kesb yönünde gerçekleştirilir. Başka bir deyişle, Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ fiili sürekli olarak kulun kudret ve iradesi üzerine yaratmıştır, ancak kulun kudret ve iradesiyle değil; bu birleşim kesbdir. Görüşlerini, Cebriyye'nin Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın fiilleri yaratması ve onlar üzerindeki hâkimiyetini kanıtlamak için dayandığı aynı âyetlerle desteklediler; kulun kesbini ise Allah الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın şu sözüyle kanıtladılar,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

And His الله سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ saying,

Kendilerini Mu'tezile ve Cebriyye'nin görüşlerini reddetmiş sayıyorlardı. Oysa gerçekte onların görüşü ile Cebriyye'nin görüşü birdir. Onların "kesb" anlayışı tam bir çöküntüydü. Bu anlayış ne akla uygundur, çünkü bunun için aklî bir delil yoktur, ne de nakle uygundur, çünkü şer'î metinlerde bunun için nakli bir delil yoktur. Bu, Mu'tezile ile Cebriyye'nin görüşlerini uzlaştırma yönünde başarısız bir girişimden başka bir şey değildir. Özetle, "kazâ ve kader" meselesi Mütekellimûn arasında büyük bir mesele idi ve hepsi araştırmalarını kulun fiili ile bundan doğan sıfatlar üzerinde yoğunlaştırdılar; yani kulun eylemi sonucu şeylerde meydana getirdiği sıfatlar üzerinde. Araştırmalarının temeli, kulun fiili ve eylemi sonucu meydana getirdiği sıfatlardı: Bunları (fiili ve sıfatları) yaratan Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ mıdır yoksa kul mu? Bu, Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'in iradesiyle mi yoksa kulun iradesiyle mi gerçekleşmektedir? Bu araştırmayı doğuran sebep, Mu'tezile'nin "kazâ ve kader", "cebr ve ihtiyar" veya "irade hürriyeti" meselesini Yunan felsefesinden almaları ve Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'in üzerine vacip kıldığı Adalet sıfatıyla uygun gördükleri bir perspektiften tartışmalarıdır. Bu durum, Mu'tezile'nin görüşlerini reddetmek üzere Cebriyye ve Ehl-i Sünnet'in ortaya çıkmasına yol açtı; onlar da bunu aynı ilkelere ve aynı temele göre yaptılar. Hepsi meseleyi yalnızca fail açısından değil, Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'in sıfatları açısından tartıştılar. Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın İradesini ve Kudretini kulun fiiline ve kulun şeylerde meydana getirdiği sıfatlara uyguladılar; araştırma konuları şu oldu: Bunlar Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın kudreti ve iradesiyle mi gerçekleşmektedir, yoksa kulun kudreti ve iradesiyle mi? 46 Kader ve Kaza Meselesinin Nasıl Ortaya Çıktığı El-kazā ve'l-kadar, dolayısıyla, kulun fiilleri ile insanın eylemi sonucunda şeylerde meydana getirdiği sıfatlardır. Buna göre kaza, kulların fiilleri, kader ise şeylerin sıfatlarıdır. Kazanın kulların fiilleri olduğu, onlar arasındaki tartışma ve ihtilaftan açıkça anlaşılmaktadır. Yani, kulun fiili kendi kudreti ve iradesiyle gerçekleştirdiğini söyleyenler ile, fiilin Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın kudreti ve iradesiyle meydana geldiğini, kulun kudreti ve iradesiyle değil, söyleyerek onları reddedenler ve her iki grubu da reddederek, kulun fiilinin, kulun o fiil için kudret ve iradesi anında Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ tarafından fiilin yaratılmasıyla gerçekleştiğini, kulun kudret ve iradesi aracılığıyla olmadığını söyleyenlerin görüşleri bunu göstermektedir. Bu da kazanın anlamının kulların fiilleri olduğunu belirtmektedir. Kaderin ise kulun şeylerde meydana getirdiği sıfatlar olduğu, onların tartışma ve ihtilafından açıkça görülmektedir: Kulun fiillerinden ortaya çıkanı tartıştıklarında, onun meydana getirdiği sıfatları tartışmışlardır; nitekim şöyle demişlerdir: Şekeri nişastayla karıştırıp pişirirsek muhallebi ortaya çıkar; muhallebinin tadı ve rengi bizim yaratmamız mıdır, yoksa Allah سُبْحَانَهُۥ وَتَعَالَىٰ'nın yaratması mıdır? Kesildiğinde ruhun çıkması, itildiğinde taşın hareket etmesi, gözlerimizi açtığımızda görmemiz, düştüğünde bacağın kırılması ve iyileştiğinde sağlığa kavuşması gibi durumlar da böyledir. Bunların hepsi bizim yaratmamız mı, yoksa Allah'ın yaratması mı, Allah سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ?