Şer'î delil, ilgili hükmün bir şer'î hüküm olduğunun kanıtıdır. Bu nedenle bir hükmün şer'î bir kural olarak kabul edilmesi, onun delilinin dikkate alınmasına bağlıdır. Sonuç olarak, bir delilin hükmü hakkındaki tartışma, şer'î kuralları değerlendirmenin temelini oluşturur. Bir olay için bu hükmün şu veya bu olduğunu ispatlayan uygun bir delil bulunduğunda, bu hüküm, delilinin dikkate alınmasına dayanarak o olay için şer'î bir kural sayılır. Ancak bir olay için iki uygun delil bulunursa; biri belirli bir hükme, örneğin haram kılınmaya (hurma) işaret eder, diğeri ise farklı bir hükme, örneğin mubahlığa (ibaha) işaret ederse, delillerden birini diğerine tercih etmemiz (tercih/tarjih) gerekir. Böylece, bir hükmü, delilinin diğerinden daha güçlü olduğu varsayımıyla benimsemek mümkün hale gelir. Bu nedenle, en güçlü delili diğerleri üzerine tercih ederek benimsemeyi kolaylaştırmak için, kanıt olarak kullanılan uygun delilleri tercih etme yollarını bilmek gerekir. Delilleri tercih etme ve en güçlü delile göre amel etme yükümlülüğünün delili, yani en güçlü delil, Sahabe'nin icmaıdır (Allah onlardan razı olsun). Nitekim sahabeler, iki sünnet yeri (sünnet-i mukaddimesi) ile ilgili olarak Âişe'nin (r.anha) rivayetini tercih etmişlerdir. Onun ifadesi şöyledir:

The Sharī’ah evidence is a proof that the hukm it denotes is a hukm shar’i. Therefore, the consideration of a hukm as a Sharī’ah rule depends on the consideration of its evidence. Consequently, the discussion about the judgement of an evidence is the basis in considering the Sharī’ah rules. When there is a suitable evidence for an incident to prove that its hukm is such and such, then this hukm is considered a Sharī’ah rule for that incident based on the consideration of its evidence. However, if there are two appropriate evidences for an incident; one indicates a certain hukm, a prohibition (hurma) for example and the other indicates a different hukm such as permissibility (ibaha). Then we must outweigh (tarjeeh) one of the evidences over the other until it becomes possible to adopt a hukm on the premise that its evidence is stronger than the other. Therefore, one must know the angles of outweighing (tarjeeh) the appropriate evidences that are used as proof so as to facilitate adopting the strongest evidence by outweighing it over other evidences. The evidence for the obligation of outweighing and acting upon the strongest evidence, that is, the strongest evidence, is the ijma’ of the Sahabah (May Allah be pleased with them for that). So, they (the Sahabah) outweighed the report of ‘A'isha  with regards to the touching of the two circumcised parts. Her statement:

Onlar, Ebu Said el-Hudri'nin naklettiği rivayete dayanarak onun sözünü tercih ettiler; Ebu Said şöyle demiştir: Peygamber ﷺ şöyle buyurdu:

They outweighed her saying over the report of Abu Sa’id al-Khudri who said that the Prophet PBUH said:

Bu durum, Peygamber'in (sallallahu aleyhi ve sellem) eşlerinin bu tür meselelerde erkeklerden daha bilgili olmalarından kaynaklanmaktadır. Sahabe de, Peygamber'in eşlerinden birinin, onun sabahleyin cünublük hâlinde uyandığını rivayet etmesini, Ebu Hureyre'nin el-Fadl b. Abbas'tan naklettiği, Peygamber'in (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayetin aksine, tercih etmişlerdir:

This is because the wives of the Prophet PBUH were more versed about these matters than the men. The Sahabah also outweighed the report of one of his PBUH wives who narrated that he used to wake up in the morning in a state of janaba (major ritual impurity) against what Abu Hurairah  reported from al-Fadl ibn ‘Abbas that the Prophet PBUH said:

Benzer şekilde Ali ibn Ebi Talib, Ebu Bekir'in rivayetini daha güçlü bulmuş ve bu yüzden onu diğerlerinde yaptığı gibi yemine bağlamamıştır. Benzer şekilde Ebu Bekir, Muhammed ibn Mesleme'nin buna ek olarak rivayet ettiği hadis sebebiyle nenenin mirasına dair el-Muğîre'nin rivayetini daha güçlü bulmuştur. Ayrıca Ömer, Ebu Musa el-Eş'arî'nin izin istemeye (isti'zan) dair rivayetini, Ebu Said el-Hudrî'nin rivayetiyle desteklendikten sonra daha güçlü bulmuştur. Sahabe, metinleri, daha ileriye gidilemeyecek noktaya kadar inceleyip araştırmadan görüşleri ve kıyasları birbirine tercih etmemiştir. Onların durumunu inceleyen ve içtihatlarının gerçeklerini gözlemleyen kimse, şüphesiz şunu bilecektir: Onlar, iki zannî delil arasından daha zayıf olanına karşı daha üstün olan delili kullanmayı zorunlu tutuyorlardı. Bunu, Peygamber ﷺ'in Muaz'ı kadı olarak Yemen'e gönderirken, delillerin sıralanması ve bir delilin diğerine üstünlüğü hakkındaki kabulü de göstermektedir.

In a similar way ‘Ali ibn Abi Talib found the report of Abu Bakr stronger, thus he did not put him to oath as he did with others. In a similar way abu Bakr found the report of al-Mughira about the inheritance of the grandmother stronger due to what was narrated in addition to it by Muhammad ibn Maslama. Also, ‘Umar found the report of Abu Musa al-Ash’ari about the isti’zan (seeking permission) stronger after it has been corroborated by Abu Sa’id al-Khudri’s narration. The Sahabah did not outweigh opinions and analogies except after studying the texts up to the point that it was not possible to go (in study) any further. Whoever scrutinises their situation and observes the facts of their Ijtihādat will come to know without any doubt whatsoever that they used to oblige the use of a preponderant evidence as opposed to a weaker one from two speculative (zanni) evidences. This is also indicated by the Prophet’s  acceptance of Mu’az, when he sent him to Yemen as a judge, on the order of evidences and the precedence of one evidence over the other.

Ancak iki delil birbiriyle çeliştiğinde, bu delillerden birini diğerine tercih etmeye başvurmak, ikisini birlikte kullanmanın mümkün olmadığı durum dışında doğru olmaz. Eğer ikisini birlikte uygulamak mümkünse, bu daha iyidir; çünkü delillerden birini tamamen göz ardı etmek yerine ikisini de uygulamak daha uygundur, zira bir delilin temel ilkesi uygulanmaktır, göz ardı edilmesi değildir. Ayrıca, iki delili de mazeretler ve bahanelerle uygulamak doğru değildir; bunun yerine metnin işaret ettiği şekilde hareket edilmelidir. İki çelişkili delilin kullanılmasına bir örnek, Peygamber ﷺ'in şu sözüdür:

However, when two evidences conflict it will not be correct to resort to the outweighing of one evidence over the other except in the event when it not possible to use both of them together. If it is possible to act upon both of them that is better, since it is better to act upon both evidences than to disregard one of them altogether because an evidence in principle is to act upon and not to disregard. Furthermore, it is not correct to act upon both evidences through excuses and pretexts but according to the indication of the text. An example of using two conflicting evidences is the saying of the Prophet :

Ve onun şu sözü:

And his saying :

Böylece Elçi ﷺ, şahitlik yapmaya çağrılmadan önce şahitlik eden kişiyi övmüş, ve yine şahitlik yapmaya çağrılmadan önce şahitlik eden kişiyi kınamıştır. Dolayısıyla Peygamber ﷺ'in, şahitlik etmesi istenmeden önce şahitlik eden kişiyi övmesi, bunun Şâri' tarafından emredildiğine delalet eder. Peygamber ﷺ'in, şahitlik yapmaya çağrılmadan önce şahitlik eden kişiyi kınaması ise bunun Şâri' tarafından yasaklandığına delalet eder. Bu, iki delil arasında bir çelişkidir ve bunların uzlaştırılması şöyledir: Allah'ın hakkına ilişkin şahitlik yapmak, Şeriat'ın, kişinin buna çağrılmadan şahitliği sunmasını emrettiği bir husustur. Kulun hakkına ilişkin şahitlik ise Şeriat'ın, şahidin çağrılmadan önce şahitlik etmesini yasakladığı bir husustur. Her iki delili de uygulamaya çalışmak kesinlikle zorunludur. Eğer ikisini birlikte uygulamak mümkün değilse ve güç ve genellik açısından eşit olmalarına rağmen çelişiyorlarsa, o zaman incelenmelidir. Sonraki delil biliniyorsa, her iki delilin de kat'î ya da zannî olması, Kur'an'dan ya da Sünnet'ten olması fark etmeksizin, sonraki delil öncekini nesheder. Her iki delil aynı anda hem Kur'an'dan hem de Sünnet'ten olamaz; çünkü Sünnet, mütevâtir olsa bile Kur'an'ı neshetmez. Sonraki delil bilinmiyorsa, her ikisinin de zannî olması gerekir; çünkü kat'î deliller birbiriyle çelişmez. Eğer zannî iseler, o zaman bunlar tercih edilmeli ve daha güçlü olan delil kullanılmalıdır. Delilin gücü, delillerin sıralaması bakımından ve zannî delil türlerinin her birinde istidlalin dikkate alınma derecesi bakımından gücüdür. Delillerin sıralamasına gelince; Kur'an, Sünnet mütevâtir olsa bile Sünnet'ten daha güçlüdür. Mütevatir sünnet icmâdan daha güçlüdür, nakledilmesi mütevatir yoldan olan icmâ ise münferit haberden (haberu'l-vâhid) daha güçlüdür. Münferit haber, illeti delâlet, istinbat veya kıyas yoluyla alınmışsa kıyastan daha güçlüdür. İlleti açıkça alınmışsa, illeti açıkça belirtmiş olan nass gibi kabul edilir ve delilin gücü bakımından onun hükmünü alır. Nass Kur'ân'dan ise hükmü Kur'ân'ın hükmüdür, sünnetten ise hükmü sünnetin hükmüdür. İcmâ ile delâlet edilmişse icmâın hükmü alınır. Zannî delillerin her türünde istinbatın değerlendirilmesi açısından, zannî deliller iki türdür: birincisi sünnet, ikincisi kıyas. Her biri, delillerin tercihinde, yani delilin gücü esasına göre kendine özgü hususlara sahiptir. Sünnet bakımından delilin gücü, senedi (sened) yönünden gücü, metni yönünden gücü ve manası yönünden gücü demektir. Sünnet delilinin senet yönünden gücü ise şu hususlara dayanır:

So the Messenger  praised the one who gave witness before he was called to give testimony, and he  criticised the one who gave witness before he was called to give testimony. Thus, the Prophet’s  praise of the one who gave witness before he was asked to give it indicates that it has been ordered by the Legislator. And the Prophet’s  criticism of the one who gave witness before he was asked to give testimony indicates that it has been prohibited by the Legislator. This is a contradiction between the two evidences, and their reconciliation is: that giving testimony regarding a right of Allah , the Sharī’ah has ordered to provide it without being requested to do so. And giving testimony regarding a right of the servant, the Sharī’ah has forbade that the witness testifies before he is asked to do so. It is absolutely essential that one attempts to act upon both the evidences. If it is not possible to practise them both together and they contradict despite being equal in strength and generality, then it must be looked into. If the later evidence is known then it abrogates the earlier one whether both evidences were definite (qat’i) or speculative (zanni), whether from the Quran or Sunnah. Both evidences cannot be from the Quran and Sunnah at the same time because the Sunnah does not abrogate the Quran, even if it is mutawatir (recurrent report). As for when the later evidence is unknown; then both of them must be speculative (zanni) because definite evidences (qat’i) do not contradict each other. If they are speculative (zanni), then they should be outweighed and the stronger evidence is used. The strength of the evidence means its strength in terms of the order of the evidences and in terms of the level of considering the deduction in each type of the speculative evidences. As for the order of the evidences; the Quran is stronger than the Sunnah even if the Sunnah is mutawatir (recurrent). The mutawatir (recurrent) Sunnah is stronger than the ijma’ (consensus) and the ijma’ which has been transmitted recurrently is stronger than the isolated hadīth (khabar al-ahad). The isolated hadīth (khabar al-ahad) is stronger than the qiyas (analogy) if its ‘illah was taken by way of indication (dalāla), deduction or analogy. As for when its ‘illah is taken explicitly, it is treated as the text which has indicated the ‘illah explicitly, and it takes its rule in terms of the strength of the evidence. If the text was Qur’ānic then its hukm is that of the Qur’ān, and if it was the Sunnah then its hukm is that of the Sunnah. If it is indicated by the ijma’ then the rule of the ijma’ is taken. In terms of considering the deduction in each type of the speculative evidences, the speculative evidences are of two types; the first is the Sunnah and the second is the analogy (qiyas). Each one has specific considerations in the outweighing of evidences. i.e, based on the strength of the evidence. As for the Sunnah, the strength of the evidence with respect to it means its strength in terms of the chain (sanad) of transmission, its strength in terms of the text, and its strength in terms of the meaning. As for the strength of the Sunnah evidence in terms of the chain (sanad) it will be based on the following issues:

Ibn ‘Abbas'ın rivayet ettiği hadisin tercih edilmesi uygundur ki

It is preferred to the narration of Ibn ‘Abbas that

Bu, Ebû Râfi'nin ikisi arasında aracı olması ve onun, Resûlullah ﷺ'in bu evliliğindeki temsilcisi olması sebebiyledir. Hadis, ravinin fıkhî anlayışına göre tercih edilir. Fakih (fıkıh alimi) olan ravinin rivayeti, fakih olmayan ravinin rivayetinden üstündür. Ezberden rivayet eden ravinin naklettiği hadis, yazılı malzeme aracılığıyla rivayet edilen hadisten tercih edilir. Dolayısıyla iki ravinin biri hadisi ezberine dayanarak, diğeri yazılı malzemeye dayanarak naklettiğinde, ezberleyen ravi şüpheden daha uzak olduğu için daha tercih edilirdir. Meşhur (tanınmış) bir ravinin naklettiği hadis, daha az tanınmış bir ravinin naklettiği hadisten tercih edilir.

This is because Abu Rafi’ was the mediator between them and he was the representative of the Messenger of Allah  in her marriage to him. And the hadīth is outweighed according to the legal comprehension of the transmitter. The report of a transmitter who is a faqih (jurist) is preferable over the report of a transmitter who is not a faqih (jurist). The hadīth which has been transmitted by a rawi through memorisation is preferred to the hadīth which has been transmitted by a rawi through the medium of written materials, So when one of the two transmitters relies on his memorisation of the hadīth and the other relies on written materials, the one who has committed it to memory is more preferable because he is more free from suspicion. The hadīth narrated by a well known transmitter is preferred to the hadīth narrated by a lesser known transmitter.

İkincisi: Aynı rivayetle ilgili olarak, mütevatir haber, haber-i vahid üzerine tercih edilir. Tam senedli (müsned) rivayet, mursel rivayete tercih edilir; çünkü müsnedin naklini yapanı biliriz, mürselin naklini yapanı ise bilmeyiz.

Second: Pertaining to the same report. The recurrent hadīth (khabar mutawatir) is preferred to the isolated hadīth (khabar al-ahad). The report which has a complete chain (musnad) is preferred to a mursal report because we know the transmitter of the musnad and we do not know the transmitter of the mursal.

Üçüncüsü: Rivayet zamanına ilişkindir. Hadisi olgunluk çağında rivayet eden râvî, çocukluk çağında, yani çocukken rivayet ettiği hadise tercih edilir.

Third: Pertaining to the time of transmission. The transmitter who narrated the hadīth in his maturity is preferred to the hadīth which has been narrated by a transmitter at the time of his childhood that is, when he was a child.

Dördüncüsü: Rivayet ediliş biçimine ilişkindir. Peygamber'e (ﷺ) kadar ulaşan sened (raf'ihi) üzerinde ittifak edilen hadis, bu bağlantısı konusunda ihtilaf edilen hadisten üstündür. Resulullah'ın (ﷺ) sözlerinin aynen nakledildiğini belirten hadis, manasıyla rivayet edilen hadisten daha faziletlidir.

Ve Onun şu sözü,

and His  saying,

Ve onun şu sözü sebebiyle:

And due to his  saying:

“Ve onun şu sözü:”

“And his  saying:

İkincisi: Bir rivayet yasaklamayı, diğeri izni bildiriyorsa, yasak bildiren rivayet, izin bildirenin önüne geçer; çünkü Peygamber ﷺ'in şu sözü vardır:

Second: If one of the reports conveys a prohibition and the other conveys a permission. The report which indicates a prohibition is preferred to the report which indicates a permission due to his  saying:

Üçüncüsü: Rivayetlerden biri yasaklamayı, diğeri ise farz (vacip) kılmayı ifade ediyorsa ve tercihe yönelik bir karine (qarina) yoksa, yasaklamayı ifade eden rivayet farzı ifade eden rivayete tercih edilir.

Third: If one of the reports conveys a prohibition and the other conveys an obligation. If an indication (qarina) for outweighing does not exist then the report which indicates a prohibition is preferred to the report which indicates an obligation.

Dördüncü: Rivayetlerden biri farzı (vacipliği) bildiriyor, diğeri ise caizliği bildiriyorsa, farzı bildiren rivayet caizliği bildiren rivayete tercih edilir. Çünkü farzı terk etmek günahı gerektirir, caizliği terk etmek ise hiçbir şeyi gerektirmez. Dolayısıyla günahtan uzak durmak, hiçbir şey gerektirmeyen bir şeyden uzak durmaktan daha uygundur. Zira farzı bildiren rivayet kesin bir talep içerir; caizliği bildiren rivayet ise ya tercihe imkân veren bir talep ya da doğrudan bir tercih hakkıdır. Kesin talep ise diğer taleplere tercih edilir.

Fourth: If one of the reports conveys an obligation and the other conveys permissibility, then the report which indicates an obligation is preferred to the report which indicates a permissibility. Because leaving an obligation entails a sin and leaving a permissibility does not entail anything. So, being further from the sin is more proper than being further from a thing that does not entail anything. Because, the report which indicates an obligation has a decisive request and the report which indicates a permissibility is either a request giving choice or it is itself a choice. The decisive request is preferred to other requests.

Bu, Sünnet'teki tercih (tercih) mülahazalarıyla ilgilidir. Kıyasta tercih mülahazalarına gelince, bunlar illetin deliline göredir. Dolayısıyla illetinin vasfı kesin nasla ispatlanan kıyas, illetinin vasfı zanni nasla sabit olan kıyasa tercih edilir. Çünkü kesin nas, illetten başka bir şeye delalet etmesi düşünülemezken, zanni nas böyle değildir. İllet açıkça ispatlanan kıyas, illeti tümevarım, tümdengelim ya da kıyas yoluyla sabit olan kıyasa tercih edilir. İllet tümdengelimle sabit olan kıyas, illeti kıyasla sabit olana tercih edilir. Böylece kıyasın tercihi, illete ve onun deliline göre yapılır.

This is with respect to the considerations of tarjeeh in the Sunnah. As for the considerations of tarjeeh in analogy (qiyas), they are according to the evidence of the reason (‘illah). So the analogy (qiyas) whose reasoning of its description (‘illayat wasfihi) is proved by the definite text is preferred to the one whose reasoning of its description is established by non definite text. Because the definite text is inconceivable to indicate other than reasoning (‘illah), while the indefinite text is not. The analogy whose ‘illah is proved explicitly is preferred to the one whose ‘illah is established through induction, deduction or analogy. That whose ‘illah is established by deduction is preferred to that whose ‘illah is established by analogy. Thus the outweighing (tarjeeh) of analogy is according to the ‘illah and its evidence.