Hudā (hidayet) dilbilimsel olarak doğru davranış ve gösterilen yol anlamlarına gelir. "Onu dine yöneltti" denir; yani ona hidayeti (doğru yolu) gösterdi demektir. "Ona yolu ve evi gösterdim" de denir; yani onu bilgilendirdim anlamında. Dalāl (sapıklık), rüşdün zıddıdır. Hidayet, şer'î anlamıyla, İslam'a yönlendirilmek ve ona iman etmektir; dalāl ise şer'î anlamıyla İslam'dan sapmaktır; nitekim Peygamber ﷺ'in şu sözünde de böyledir:

Hudā [guidance] linguistically means integrity of conduct [rashad] and showing the way [dalālah]. It is said, ‘he guided him to the deen’, meaning he led him to guidance; ‘I showed him the way and the home’ [meaning to inform him]. Abberance [Dhalāl] is the opposite of consciousness [rashad]. Hidāyah, in its shar’i meaning, is to be guided to Islam and to have imān in it; dhalāl, in its shar’i meaning, is the deviation from Islam, as in the saying of the Prophet PBUH,

Allah, hidayete erenlere Cennet'i, sapkınlıkta olanlara ise Cehennem ateşini hazırlamıştır; yani Allah, hidayete ulaşanı mükafatlandırır, sapkınlığa düşeni ise cezalandırır. Ödül ve cezanın hidayet ile sapkınlığa bağlanması, hidayetin ve sapkınlığın insanın fiillerinden olduğunu ve Allah'tan olmadığını gösterir. Eğer bunlar Allah'tan olsaydı, hidayete erenleri bu hidayetleri sebebiyle ödüllendirmez, sapkın olanları da sapkınlıkları sebebiyle cezalandırmazdı; çünkü Allah'ın sapkınlığa düşürdüğü kimseyi cezalandırması, ona zulmetmesi olurdu. Allah ise bundan çok yücedir. Allah şöyle buyurur:

Allah has made the Jannah for those who have the hidāyah and the Nār (fire) for those who are on error [dhalāl], that is, Allah  will reward the one who attained the hidāyah and punish the one who is on error [dhalāl]. The connecting of reward or punishment to hudā and dhalāl indicates that hudā and dhalāl are from the actions of man and are not from Allah . If they were from Allah  He  would not rewarded people for having hidāyah and punish them for being on the dalāl, because this would be oppression on the part of Allah , since when he  punishes someone whom He  has caused to go astray, He has done injustice to him. Allah is Exalted High above such. He  says,

Ve

And

Bununla birlikte, hidayet ve dalaletin Allah'a nisbet edildiğini gösteren ayetler vardır. Bu ayetlerden, hidayet ve dalaletin kulun kendisinden değil, Allah'tan kaynaklandığı anlaşılır. Hidayet, dalalet ve idlal [birini sapkınlığa düşürme] fiillerinin kula nisbet edildiğini gösteren başka ayetler de vardır. Bunlardan ise hidayet ve dalaletin kuldan kaynaklandığı anlaşılır. Bu ayetler ve diğerleri, şer'î bir anlayışla, yani onların hangi şer'î gaye için meşru kılındığı gerçeği kavranarak anlaşılmalıdır. Görüldüğü üzere, hidayet ve dalaletin Allah'a nisbet edilmesinin anlamı, bunların kula nisbet edilmesinin anlamından başkadır. Her biri, diğerinin odaklandığı açıdan farklı bir açıya odaklanır. Bu şekilde şer'î anlam en açık hâle gelir.

However, there are ayāt which indicate that hidāyah and dhalāl should be imputed to Allah . So it is understood from them that hidāyah and dhalāl do not emanate from the servant but are from Allah . There are other verses which indicate that hidāyah, dhalāl and idhlāl [causing someone to go astray] are to be ascribed to the servant. From them it is understood that hidāyah and dalāl are from the servant. These, and other verses, should be understood from a legistlative understanding, meaning, that their legislative reality, for which they were legislated, should be understood. It is apparent, then, that the attribution of guidance and misguidance to Allah  has a meaning other than the meaning of attributing guidance and misguidance to the servant. Each one is focused on an angle different from the angle on which the other is focused. In this manner the legislative meaning becomes most evident.

Gerçekten, sapıklığı ve hidayeti Allah'a nisbet eden ayetler açıktır: hidayet verenin Allah olduğunu ve birini saptıranın da O'nun olduğunu belirtirler. O şöyle buyurur:

Indeed, the verses which attribute misguidance and guidance to Allah  are explicit in that it is Allah  who guides and it is He  Who causes someone to go astray. He  says,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Bu nedenle bu ayetlerde, hidayet ve dalâlet verme işinin de bunu yapanın Allah olduğuna, kulun değil, dair açık bir işaret vardır. Bu, kulun kendi başına hidayet bulamayacağı, Allah onu hidayete erdirdiğinde hidayete ereceği anlamına gelir. Allah onu saptırdığında ise sapar. Ancak bu ifade, hidayet ve dalâletin başlatılmasının Allah'tan olduğu anlamından, hidayet ve dalâletin yaratılmasının Allah'tan olduğu ve hidayeti, dalâleti ve birini saptırmayı başlatanın kulun olduğu anlamına kaydıran karînelerle (işaretlerle) gelmiştir. Bu karineler ise şer'î ve akli karinelerdir. Şer'î karinelere gelince, birçok ayet hidayeti, dalâleti ve dalâlete sürüklemeyi kulun işine nispet etmiştir. Allah şöyle buyurur:

Thus, in these verses there is a clear indication that the one who does the guiding and misguiding is Allah  and not the servant. This means the servant does not find guidance by himself, rather when Allah  guides him he is guided. And when Allah  sends him astray he goes astray. However, this wording has come with indications [qarā'in] which divert the meaning from one of considering the initiation of guidance and misguidance as being from Allah , to another meaning, namely, that of the creation of guidance and misguidance as being from Allah  and that the one who initiates the guidance, misguidance and the sending of someone astray is the servant. As for these indications they are shar’i and rational indications. As for the shar’i indications, many ayāt have come attributing guidance, misguidance and the causing of misguidance to the servant. He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Bu ayetlerin lafızlarında, insanın hidayet ve dalâlet fiilini gerçekleştiren kişi olduğuna dair açık bir işaret vardır; dolayısıyla insan kendini de saptırır, başkalarını da saptırır, şeytan da insanları saptırır. Böylece hidayet ve dalâlet insana ve şeytana nisbet edilmiş olur ve insanın kendini hidayete erdirdiği ve kendini saptırdığı anlaşılır. Bu, hidayet ve dalâletin Allah'a nisbetinin mubâşeret (doğrudan fiil) yoluyla değil, halk (yaratma) yoluyla olduğuna dair bir karînedir. Ayetleri birlikte alıp şer'î bir şekilde anlarsanız, her ayetin diğerinin yönünden ayrıldığı açıkça görülür. Nitekim ayet şöyle der,

So in the wording of these verses there is a clear indication that the human being is the one who performs the act of guidance and misguidance, thus he sends himself astray and he sends others astray and the Shaytān also sends people astray. So guidance and misguidance has come to be attributed to man and Shaytān and that man guides himself and sends himself astray. This is an indication [qarinah] that the attribution of guidance and misguidance to Allah  is not one of intiation [mubāsharah] but rather it is one of creation [khalq]. If you place the ayāt together and understand them in a legislative manner, then the departure of each verse from the direction of the other becomes clear. Thus the ayah says,

Ve diğer ayet şöyle der,

And the other ayah says,

İlk ayet, Allah'ın hidayet verdiğini, ikinci ayet ise insanın kendisini hidayete ulaştırdığını gösterir. İlk ayetteki Allah'ın hidayeti, insanda hidayetin yaratılmasıyla, yani hidayet kabiliyetinin yaratılmasıyla ilgilidir. İkinci ayet, Allah'ın yaratmış olduğu hidayet kabiliyetini harekete geçiren ve böylece kendisini hidayete ulaştıran kişinin insan olduğunu gösterir. Bu yüzden Allah başka bir ayette şöyle buyurur:

The first ayah indicates that Allah  is the one who guides and the second indicates that man is the one who guides himself. The guidance of Allah  in the first verse is about creating the guidance in the human being, that is, creating the capacity for guidance. The second ayah indicates that the human beeing is the one who intiates what Allah has created in terms of the capacity for guidance and so he guides himself. That is why He  says in the another ayah,

Yani iyilik yolu ile kötülük yolu; yani Allah ona hidayet alma kabiliyetini vermiş ve hidayeti kendiliğinden başlatması için onu serbest bırakmıştır. Dolayısıyla insana hidayet ve dalalet izafe eden bu ayetler, hidayetin başlatılmasının Allah'tan kula çevrildiğine dair şer'i bir delildir. Akli delile gelince, Allah insanları hesaba çeker: Hidayete erene mükafat verir, sapana ceza verir ve hesabı insanların fiillerine göre düzenlemiştir. Allah şöyle buyurur,

That is, the path of good and the path of evil, that is, we have given him the capacity for guidance and we have left him to intiate his own guidance. So these ayāt which attribute hidāyah and dhalāl to man are a shar’i indication indicating upon the diverting of the intitiation of guidance from Allah  to the servant. As for the rational indication, Allah  takes people to account: he rewards the one who is guided and punishes the misguided, and He has set the reckoning according to the actions of human beings. He  says,

Ve,

And,

Ve,

And,

Ve Allah şöyle buyurur,

And He  says,

Ve,

And,

Çünkü hidayet ve dalaleti Allah'a nispet etmenin anlamı, Allah'ın bunları başlatması olsaydı, kâfiri, münafığı ve itaatsizi cezalandırması zulüm olurdu; Allah bundan çok yücedir. Bu nedenle bu nispetin anlamını başlatmadan başka bir şeye, yani hiçlikten hidayet yaratmaya çevirmek zorunludur. Hidayeti ve dalaleti başlatan kişinin kul olması hâlinde bu anlamla uyum sağlanır ve bu yüzden kul bundan sorumlu tutulur.

For if the meaning of ascribing guidance and misguidance to Allah  is that He  initiates it, then His punishing the kāfir, munāfiq and disobedient would constitute injustice; Exalted is Allah far above such. Thus it is necessary to divert its meaning to something other than initiation, namely, (to) the creation of guidance from nothing. Harmony with this is maintained if the one who initiates guidance and misguidance is the servant, and therefore he is accounted for it.

Bu, hidayet ve dalaletin Allah'a nispet edildiği âyetlerle ilgilidir. Hidayet ve dalaletin O'nun Meşîetine bağlandığı âyetlere gelince,

This is with respect to the ayāt in which guidance and misguidance is ascribed to Allah . As regards verses in which guidance and misguidance is linked to His Will,

Buradaki "iradesi" kelimesinin anlamı niyet [irade]dir. Bu ayetlerin anlamı, hiç kimsenin Allah'ın Meşieti'ne karşı zorla kendini hidayete erdirmediği ve yine hiç kimsenin O'nun Meşieti'ne karşı zorla sapmadığıdır. Aksine hidayete eren, Allah'ın Meşieti ve İradesi ile hidayete erendir; sapan da Allah'ın Meşieti ve İradesi ile sapmıştır.

The meaning of his will here is intention [irādah]. The meaning of these verses is that no one guides himself by force against Allah's Will and nor does anyone forcibly go astray against His Will. Rather the one who finds guidance is the one who finds guidance by the Volition and Will of Allah and the one who goes astray goes astray by the Volition and Will of Allah.

Geriye, kendilerine hidayet nasip olmayacak kimselerin bulunduğunu anlatan âyetler sorusu kalıyor; örneğin Allah'ın şu sözü:

Remaining is the question of the ayāt from which it is understood that there are people who will never be guided, such as His saying,

Ve,

And,

Ve Onun şu sözü,

And His  saying,

Bu ayetler, Allah'ın Peygamberlerine belirli kişilerin iman etmeyeceğine dair verdiği bir haber [ikhbār]dır; dolayısıyla bu, Allah'ın İlmi kapsamına girer. Bu haber, iman edecek bir grup ile iman etmeyecek bir grup olduğu anlamına gelmez. Aksine, her insanın iman kazanma kapasitesine sahip olduğu; Peygamber ﷺ ve ondan sonra da'veti taşıyanların bütün insanlara imana çağrıda bulunduğu anlaşılmalıdır. Müslümanın herhangi birinin imanı hakkında ümidini kesmesi caiz değildir. Allah'ın İlminde iman etmeyeceği önceden belirlenmiş olanlara gelince, Allah bunu bilir, çünkü O'nun İlmi her şeyi kuşatır; Allah'ın bildiği şeylerden bize haber vermediği hususlarda hüküm vermek bize caiz değildir. Peygamberler, Allah kendilerine bildirmedikçe, birinin iman etmeyeceğine dair hüküm vermezlerdi.

These verses are a notification [ikhbār] from Allah  to His Prophets about specific people that they will not believe, so this comes under the Knowledge of Allah . The notification does not mean there is a group which will believe and a group which will not believe. Rather, every human being has the capacity to aquire imān . The Messenger and the da’wah carriers after him address all the people with the call to imān. It is not allowed for the Muslim to despair about anyone’s (having) imān. As for what has come before in the Knowledge of Allah  that he will not believe, Allah  knows this because His  Knowledge encompasses everything; what Allah  has not informed us about what He  knows, it is not allowed for us to pass judgement. The Prophets did not pass jusgement that someone will not believe except after Allah  had informed them of this.

Allah'ın Şu sözüne gelince,

As for His  saying,

Ve Onun şu sözü,

And His  saying,

Ve,

And,

Ve,

And,

Bu ayetler, Allah'ın bunlara hidayet vermeyeceği anlamına gelir; çünkü hidayet verme Allah'a aittir. Fâsık, zâlim, kâfir, dâl, müsrif ve kezzâb olan herkes, hidayetle bağdaşmayan niteliklerle nitelendirilmiştir ve Allah, bu niteliğe sahip olan kişiye hidayet vermeyecektir; çünkü hidayet verilmesi, insanın onun sebeplerine ulaşmasına dayanır. Bu niteliklerle nitelenen kişi bu sebeplere [esbâb] sahip değildir, aksine sapıklığın sebeplerine [esbâb] sahiptir. Buna işaret eden, Allah'ın şu sözüdür:

These verses mean that Allah  does not grant them guidance since the granting of guidance comes from Allah . The fāsiq, dhālim, kāfir, dāl, musrif and kadhāb, all of them are characterised by attributes which are not consistent with guidance and Allah  will not grant guidance to the one who has such an attribute, because the granting of guidance is on the basis of the human being attaining its means. The one who is characterised with these attributes does not have these means [asbab], rather they have the means [asbāb] of misguidance; pointing to this, is the saying of Allah ,

Ve Onun şu sözü,

And His  saying,

Yani, bizlere tevfik ver ki hidayete erelim; yani bu hidayetin sebeplerini (esbabını) bize kolaylaştır.

That is, give us tawfīq so that we may be guided, that is, facilitate for us the means [asbāb] of this guidance.