37.3 Zorunlu olan [al-wajib]
37.3 The obligatory [al-wajib]
Wājib ve fard'ın anlamı ayrım gözetilmeksizin aynıdır; ikisi eş anlamlıdır. Müctehidlerden bazılarının, hükmün Kur'an ve mütevatir hadis gibi kesin bir delille sabit olması hâlinde fard, haber-i vâhid ya da kıyas gibi zannî bir delille sabit olması hâlinde ise vâcib olduğu yönündeki görüşe gelince, bu görüş keyfî ve delilsizdir. Bunu sabit kılacak hiçbir şey ne dilde ne de vahiyde yoktur. Ayrıca bu görüşü savunanlar için bunun bir ıstılâh (kavramsal terim) olduğunu söylemek de doğru değildir; çünkü ıstılâh, isimlerin müsemmalara uygulanmasıdır, oysa bu mesele böyle bir mesele değildir. Bu mesele, belirli bir müsemmanın tanımına dair bir meseledir ve dolayısıyla gerçeklikle uyumlu olmalıdır. Bu müsemmanın gerçekliği, şârinin kesin olarak talep ettiği şeydir; bu talebin kesin ya da zannî bir delille sabit olması fark etmez. Mesele, hitabın sabit olmasıyla değil, hitabın delalet ettiği anlamla ilgilidir. Farz, eda edilişi bakımından iki çeşittir: Salât gibi geniş vakitli farz (farz-ı muvessa') ve savm gibi dar vakitli farz (farz-ı mudayyaq). Eğer farzın yerine getirilmesi için tanınan vakit, onu yerine getirmek için gerekenden daha fazlaysa, örneğin öğle namazı gibi, bu geniş vakitli farzdır. O vaktin tüm kısımları, o farzın eda vaktidir; böylece farz yerine getirilmiş ve faydası elde edilmiş olur. Geniş vakitli farza delil, Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği hadistir; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Cibril beni Kâbe'nin yanında iki kez namaza imam oldu. Güneş tepeden bir ayakkabı bağı kadar kaydığında beni öğlede imam oldu..." ve sonra şöyle devam etmiştir: "Bir şeyin gölgesi kendisinin iki katı olduğunda beni ikindide imam oldu." Bu, zikredilen vaktin tüm kısımlarını kapsar. Bu hadisin maksadı, namazın vaktinin başında ilk vakitte, sonunda ise son vakitte kılınması değildir; ne de belirtilen zamanın her bölümünde namaz kılınıp hiçbir kısmının namazsız kalmaması, ne de farzın yerine getirileceği zaman diliminin belli bir bölümüne tahsis edilmesidir. Çünkü ifadede bu anlamlardan hiçbirine delalet eden bir işaret yoktur. Dolayısıyla geriye, zamanın her bölümünün farzın edası için kabul edilebilir olduğu ve mükellefin bu bölümlerin herhangi birinde namazı kılma konusunda serbest olduğu anlamından başka bir anlam kalmamaktadır.