Bunun sonucunda mezhepler ve görüşler birleştirilemedi; içtihad ve re'y, benimsedikleri hükmü doğru gördükleri şekilde benimsemek üzere insanlarda kaldı. Hâkimler ve yöneticilere de uygun gördükleri şeylerle hüküm verme seçeneği bırakıldı. Bu yüzden her fıkıh imamının, görüşlerini öğrenmeye gelen ve mezhebini açıklayan öğrencileri oldu; bu yaşanan ihtilafa bakış değişti ve kendi başına bir ilim hâline geldi. Buna "ilmü'l-hilâf" (ihtilaf ilmi) adını verdiler. Tıpkı usûlü'l-fıkıh gibi bunu da incelediler. İmamların ihtilafının bir rahmet olduğunu söylediler. Her imamın öğrencisi furû'u (fıkhın dallarını) genişletirdi. Belli müçtehidlerin mezheplerini koruyan ve diğerlerinin yok olmasına sebep olan da bu genişletme oldu. Evzâî, Hasan el-Basrî, Sevrî ve İbn Cerîr et-Taberî, ilim ve içtihad genişliği bakımından en büyük imamlardandır. Ancak furû'da genişletme yapmadılar, usûlle yetindiler ve mezheplerinin görüşünü açıklayacak öğrenciler yetiştirmediler; bu yüzden onlarla amel edilmedi ve yayılmadılar. Ebû Hanîfe, Ca'fer es-Sâdık, Zeyd b. el-Hüseyn, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve Mâlik gibi diğer imamlara gelince, onların öğrencileri ve takipçileri oldu; bu yüzden mezhepleri kaydedildi ve varlığını sürdürdü. Ebû Ca'fer el-Mansûr'un Ca'fer es-Sâdık ve Ali soyundan olan diğerlerine koyduğu kısıtlamalara rağmen, Ca'fer es-Sâdık hüküm çıkardı ve Şia'dan ve diğerlerinden öğrencileri oldu. Onlar onun görüşlerini kaydettiler ve bunları sünnete benzer bir şey olarak gördüler. Mezhebi dünyanın birçok bölgesinde yayıldı. Ebû Hanîfe'nin çok sayıda öğrencisi vardı; en meşhurları Ebû Yûsuf, Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî ve Zufer'dir. Hepsi de Ebû Hanîfe gibi müçtehiddi. Görüşlerini onunkilerle karıştırmış olsalar da, Ebû Hanîfe'nin mezhebini kaydetmenin faydası onlara aittir. Aynı durum İmam Mâlik için de geçerlidir. Malik, Medine'de ikamet ederdi; hadisleri ve hadis ravilerini, özellikle de el-Muvatta kitabı hakkında titizlikle inceleyen, geniş ölçüde tanınan birçok öğrencisi vardı. Ondan sonra öğrencileri, onun fetvalarını kaydeder, furû'u genişletir ve meselelerle ilgili görüşlerini ortaya koyarlardı. Mâlik'in şöhretine rağmen, mezhebinin yayılmasının hakkı öğrencilerine aittir.
Eş-Şâfiî'ye gelince, usûlü'l-fıkıhta kendi eliyle yüksek bir şöhret kazanmıştı. Bu, büyük eseri el-Ümm'de, ayrıca er-Risâle ve İbtâlü'l-İstihsân ile birlikte o dönemin fikrî uyanışının en büyük örnekleri olan eserlerinde görülmektedir. Onun bu yöntemi izleyen, görüşlerini inceleyen ve mezhebini genişleten er-Rebî' ve el-Müzenî gibi öğrencileri olmuş ve böylece mezhebi geniş bir alana yayılmıştır.
Aynı durum Ahmed b. Hanbel için de geçerlidir. Mezhebinde hadisin baskın olmasına rağmen, onun mezhebini genişleten ve görüşlerini inceleyen öğrencileri vardı. Öncelikle ve en başta hak, bu öğrencilere aittir. Yalnızca hocalarının ve imamlarının mezhebini yaymakla kalmamış, aynı zamanda fıkhın açıklanmasını sağlamış ve onun, kendi çağlarına kadar gelişip serpilmesini temin etmişlerdir. Öyle ki bu çağ, imamların çağından daha parlak sayılmıştır. Çünkü hükümlerin şerhleri ve delillerin açıklanması bu dönemde gerçekleşmiş; bu sayede fakihler fıkıh ilmini incelemede ve onu açıklamada hız kazanmışlardır, özellikle fıkhın gerçek temeli olan usûlü'l-fıkıh ilminde. Fıkhın durumu, büyük ölçüde gelişip çiçek açana kadar yayılmaya devam etmiştir. Çiçeklenmesinin zirvesi, mezheplerin oluşumundan bir asır sonra, Hicrî dördüncü asırda olmuştur.
Owing to this, the mazhabs and opinions were not unified and Ijtihād and ra’i remained with the people in adopting the hukm they deemed correct. And the choice remained for judges and rulers to judge with what they deemed as appropriate. Due to this each imam of fiqh has students who came to study their opinions and explain his mazhab and the outlook towards this disagreement which took place changed and it became a science in its own right, they called it the science of disagreement (‘ilm al-khilaf). They studied it just as they studied usul al-fiqh. They said that the disagreement of the imams was a mercy. The student of each imam used to expand on the furu’ (branches of fiqh). It was this expansion which preserved the mazhabs of certain mujtahidin and was the reason for the extinction of others. Al-Awza’i, al-Hasan al-Basri, al-Thawri and Ibn Jarir al-Tabari are some of the greatest imams in terms of their breadth of knowledge and Ijtihād. However they did not expand in furu’ rather confined themselves to the usul and they did not have students who would expound the position of their mazhab, that is why they were not acted upon and they did not spread. As for the rest of the imams such as Abu Hanifah, Ja’far al-Sadiq, Zayd ibn al-Husayn, al-Shafi’i, Ahmad ibn Hanbal and Malik, they had students and followers, so their mazhabs were recorded and continued to exist. Despite the restrictions imposed by Abu Ja’far al-Mansur on Ja’far al-Sadiq and others from the family of ‘Ali he deduced rules and he had students from the Shi’a and others. They recorded his opinions and looked upon them as something akin to the Sunnah. His mazhab spread in many regions of the world. Abu Hanifah used to have many students, the most well known are Abu Yusuf, Muhammad ibn al-Hasan al Shaybani and Zufar. They were all mujtahids like Abu Hanifah. Although they mixed their opinions with his, the credit goes to them for recording the mazhab of Abu Hanifah. The same goes for Imam Malik. He used to reside in Madinah; he had many students who were widely known for scrutinising the hadīth and transmitters of hadīth, especially in regard to the book al Muwatta. His students after him used to record his fatwas and expand on the furu’ and give their views on issues. Despite Malik’s fame the credit for spreading his mazhab goes to his students. As for al-Shafi’i he had established his towering fame by his own hands in usul al-fiqh which is indicated by what comes in the large work al-Umm which along with al-Risala and Ibtal al-Istihsan are the greatest samples of intellectual awakening in that age. His students, such as al-Rabi’ and al-Muzni who proceeded according this method and studied his opinions and expanded his mazhab and so it spread far and wide. Similarly for Ahmad ibn Hanbal, despite the dominant prevalence of hadīth in his mazhab, he had students who expanded his mazhab for him and studied his opinions. The credit first and foremost goes to those students, not only for spreading the mazhab of their teachers and imams but also for the exposition of the fiqh and ensuring that it flourished until their age was considered more radiant than the age of the imams. Since it was in this age that the commentaries of ahkām and clarification of evidences took place, in this way the fuqaha rushed ahead in studying fiqh and explaining it especially the science of usul al-fiqh which is the true basis of fiqh. The situation of fiqh continued to spread until it flourished greatly. The pinnacle of its bloom was in the fourth century A.H, a century after the mazhabs were formed
