بیت المال هغه اداره ده چې د شریعت د احکامو سره سم د عوایدو او مصارفو مسؤوله ده، د راټولولو، ساتلو او لګولو په برخه کې. د بیت المال د دفتر مشر ته د بیت المال خازن وایي. د ولایتونو دفترونه د هغه تر لاندې دي، او د هر دفتر مشر ته د بیت المال صاحب وایي.

The treasury (Bayt Al-Mal) is the administration responsible for the revenues and expenditure in accordance with the Shari’ah rules in terms of their collection, storage and spending. The head of the office of the treasury is called the Treasurer of the Treasury (Khazin Bayt Al-Mal). The offices in the provinces fall under it and the head of each office is called the Trustee of the Treasury (Sahib Bayt Al-Mal).

بیت المال یو اسمي ترکیب دی چې د اضافت له ډول څخه جوړ شوی دی. دا د هغه ځای لپاره کارول کیږي چیرې چې د دولت عاید تر هغه وخته ساتل کیږي تر څو چې مصرف شي. دا د هغه ادارې معنا هم لري چې د مسلمانانو لپاره حق لرونکي مالونه ترلاسه کولو او مصرفولو مسؤله وي.

Bayt Al-Mal is a noun made from a genitive construction. It is used to mean the place where the state’s revenues are kept until they are spent. It could mean the authority responsible for receiving and spending the funds entitled for Muslims.

په دې اساس مونږ داسې دریځ خپل کړی چې والي ته داسې یو ځانګړی اختیار ورکړل کیږي چې لشکر، عدلیه او مالي چارې شامل نه وي. نو ټول لشکر به یو مرکزي ریاست وي (چې د جهاد امیر یې مشري کوي). عدلیه به هم یو مرکزي ریاست وي (چې د عدلیې په نوم یادیږي) او ټول مالي منابع یو مرکزي ریاست جوړوي (چې د بیت المال په نوم یادیږي)، چې د دولت له نورو ادارو څخه جلا وي او د خلیفه تابع وي، لکه نورې ادارې چې تابع دي.

We have adopted – as we explained earlier - that the governor is given a special authority that excludes the army, judiciary and funds. Thus, the whole army will be a central department (presided over by the Amir of Jihad). The judiciary will be a central department (known as judiciary) and the entire funds form a central department (known as the treasury), which is separate from any other organisation in the State, and is subordinate to the Khalifah as are the other organisations.

علاوه پردې، دا ډېر شواهد شته چې خزانه د رسول الله ﷺ یا خلیفه یا هغه څوک چې هغه د دې د سرپرستۍ لپاره ټاکلی وای، د مستقیم واک لاندې وه. د الله رسول ﷺ ځینې وختونه پیسو سره په مستقیم ډول معامله کوله، او د دوی لپاره یو امین صندوق هم درلود. هغه به پیسې ترلاسه کولې، وېشلې به یې، او په خپل ځای کې به یې مصرف کولې. ځینې نورو وختونو کې به یې د دې کار د پاللو لپاره یو چا ته دنده سپارلې. دا هغه څه دي چې د هغه وروسته صالح خلفاء به یې کول، چې یا پخپله د خزانې سرپرستي به یې په غاړه اخیستله، یا به یې د دې کار لپاره نورو ته د دوی په استازیتوب دنده سپارله.

This is in addition to the fact that there are abundant evidences that the treasury was under the direct authority of the Messenger (pbuh) or the Khalifah, or whoever he appointed to preside over it. The Messenger of Allah (pbuh) would sometimes deal directly with the funds and he had a safe. He used to receive the funds, distribute them, and spend them in their due place. On other occasions he used to appoint somebody to take care of that. This is what the righteous Khulafaa’ used to do after him , where they either took charge of the treasury by themselves, or they delegated others to do that on their behalf.

د رسول الله ﷺ به له مسجد کې مال ایښودی، لکه څنګه چې البخاري د انس څخه روایت کړی، هغه وایي:

The Messenger of Allah (pbuh) used to place the funds in the mosque, as Al-Bukhari narrated from Anas, he said:

. » يبَِالٍ يمنَ الْبَحْرَيْ ي ن فَ قَالَ: انْ ثُ رُوهُ فِي الْمَسْجِدِ أُيتَِ النَّيبُِّ « .

. » يبَِالٍ يمنَ الْبَحْرَيْ ي ن فَ قَالَ: انْ ثُ رُوهُ فِي الْمَسْجِدِ أُيتَِ النَّيبُِّ « .

د بحرين څخه يو څه مالونه نبي ﷺ ته راوړل شول. هغه وفرمايل: «دا په مسجد کې خپاره کړئ.»

“Some funds were brought to the Prophet (phuh) from Bahrain. He said: ‘Spread it out in the mosque.’”.

هغه ځینې وختونه دا د خپلو مېرمنو د کورونو په یوه کوټه کې ایښودله، لکه څنګه چې البخاری د عقبه څخه روایت کړې، هغه وویل:

He would sometimes put it in one of the rooms of his wives, as it was narrated by Al-Bukhari from Uqbah, he said:

. بيالْمَ ي دينَية الْعَصْرَ، فَسَلَّمَ ثُمَّ قَامَ مُسْيرعًا، فَ تَخَطَّى يرقَابَ صَلَّيْتُ وَرَاءَ النَّيبِِّ « النَّا ي س إيلَى ب عَْ ي ض حُجَير نيسَائييه، فَ فَيزعَ النَّاسُ يمنْ سُرْعَتييه، فَخَرَجَ عَلَيْيهمْ، فَ رَأَى أَن هَُّمْ عَ ي جبُوا يمنْ » سُرْعَتييه، فَ قَالَ: ذكََرْتُ شَ يْئًا مِنْ تِ بْرٍ عِنْدَنَا، فَكَرِهْتُ أَنْ يَحْبِسَنِي، فَأَمَرْتُ بِقِسْمَتِهِ .

. بيالْمَ ي دينَية الْعَصْرَ، فَسَلَّمَ ثُمَّ قَامَ مُسْيرعًا، فَ تَخَطَّى يرقَابَ صَلَّيْتُ وَرَاءَ النَّيبِِّ « النَّا ي س إيلَى ب عَْ ي ض حُجَير نيسَائييه، فَ فَيزعَ النَّاسُ يمنْ سُرْعَتييه، فَخَرَجَ عَلَيْيهمْ، فَ رَأَى أَن هَُّمْ عَ ي جبُوا يمنْ » سُرْعَتييه، فَ قَالَ: ذكََرْتُ شَ يْئًا مِنْ تِ بْرٍ عِنْدَنَا، فَكَرِهْتُ أَنْ يَحْبِسَنِي، فَأَمَرْتُ بِقِسْمَتِهِ .

ما د مدینې په ښار کې د نبي ﷺ تر شا د عصر لمونځ وکړ. کله چې هغه سلام واړاوه، ژر راپورته شو او د خلکو د صفونو څخه تېر شو، تر دې چې د خپلو میرمنو د یوې کوټې ته ووت. د هغه د چابکتیا له امله خلک ډار شول. نبي ﷺ بېرته راستون شو او وليدل چې خلک د هغه د ژرتیا څخه حیران دي، نو ورته وفرمایل: «زه په کور کې د یو ټوټه سرو زرو یادونه وکړم چې پروت وو، او زه خوښ نه کړم چې هغه زما توجه د الله تعالیٰ د عبادت څخه واړوي، نو ما امر وکړ چې هغه وویشل شي (په خیرات کې)».

“I offered the `Asr prayer behind the Prophet (phuh) at Medina. When he finished the prayer with Taslim, he got up hurriedly and went out by crossing the rows of the people to one of the dwellings of his wives. The people got scared at his speed . The Prophet (phuh) came back and found the people surprised at his haste and said to them, "I remembered a piece of gold lying in my house and I did not like it to divert my attention from Allah's worship, so I have ordered it to be distributed (in charity)”.

د امانت ساتلو په اړه: مسلم د عمر (رضی الله عنه) څخه روایت کوي چې هغه وویل:

With respect to keeping it in a safe - Muslim narrated from Umar (ra) that he said:

. قَالَتْ: هُوَ يفي ي خزَانَتييه يفي الْمَشْرُبَية ... ؟ فَ قُلْتُ لهَاَ: أَيْنَ رَسُولُ اللهي ...« فَيإذَا أَنَا بيقَبْضَةٍ يمنْ شَعييرٍ نََْيو الصَّاي ع، وَيمثْليهَا قَ رَظًا فَ نَظَرْتُ بيبَصَيري يفي ي خزَانَية رَسُويل اللهي يفي نَا ي حيَية الْغُرْفَية وَإيذَا أَفييقٌ مُعَلَّقٌ. قَالَ: فَابْ تَدَرَتْ عَيْ نَايَ قَالَ: مَا ي بُْكِيكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ ؟ قُ لْتُ: يَا نَيبَِّ اللهي، وَمَا يلَ لاَ أَبْ ي كي وَهَذَا الَْْ ي صيرُ قَدْ أَث رََّ يفي جَنْبيكَ، وَهَ ي ذهي ي خزَان تَُكَ لا أَرَى »... ؟ فييهَا إيلاَّ مَا أَرَى .

. قَالَتْ: هُوَ يفي ي خزَانَتييه يفي الْمَشْرُبَية ... ؟ فَ قُلْتُ لهَاَ: أَيْنَ رَسُولُ اللهي ...« فَيإذَا أَنَا بيقَبْضَةٍ يمنْ شَعييرٍ نََْيو الصَّاي ع، وَيمثْليهَا قَ رَظًا فَ نَظَرْتُ بيبَصَيري يفي ي خزَانَية رَسُويل اللهي يفي نَا ي حيَية الْغُرْفَية وَإيذَا أَفييقٌ مُعَلَّقٌ. قَالَ: فَابْ تَدَرَتْ عَيْ نَايَ قَالَ: مَا ي بُْكِيكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ ؟ قُ لْتُ: يَا نَيبَِّ اللهي، وَمَا يلَ لاَ أَبْ ي كي وَهَذَا الَْْ ي صيرُ قَدْ أَث رََّ يفي جَنْبيكَ، وَهَ ي ذهي ي خزَان تَُكَ لا أَرَى »... ؟ فييهَا إيلاَّ مَا أَرَى .

“..پس ما ورته وویل، ‘د الله رسول ﷺ چیرته دی؟’ هغې وویل ‘هغه په خپل صندوق کې دی چې په لرګیو کې جوړ شوی دی.’ ما د الله رسول ﷺ د صندوق ته وکتل او ناڅاپه مې په یوه خوا کې د شاوخوا یو صاع (یوه کوچنۍ کچه) اندازه جوار ولیدل، چې د مېوو د اوبو لپاره کارول کېږي د هغو مېوو په اندازه وو. مې دا هم ولیدل چې په کوټه کې یوه نه شوې پوستکی ځوړنده وه. زما سترګې وژړلې. پیغمبر ﷺ وفرمایل ‘ستا د ژړا سبب څه دی، ای د خطاب زویه؟’ ما وویل ‘ای د الله پیغمبره ﷺ! ولې زه ونه ژاړم کله چې دا بوريا ستا په اړخ نښانې اغیزه کړې ده او دا ستا صندوق دی چې په کې زه له هغه څخه بل څه نه وینم چې ما لیدلی...’.”

“..So I said to her, ‘Where is the Messenger of Allah (pbuh) ?’ She said ‘He is in his safe in the wooden oriel.’ I gazed in the safe of the Messenger of Allah (pbuh) and I suddenly saw an amount of barley of about one sa' (a small cubic measure) and equal to that of tree fruits used for juice on one side of the room. I saw as well an un-tanned skin hanging in the room. My eyes wept. The Prophet (phuh) said ‘What makes you weep, son of Al- Khattab?’ I said ‘O Prophet (phuh) of Allah! Why I should not weep when this mat has influenced your side and this is your safe in which I do not see except that which I see…’.”.

د راشدو خلفاؤ په وخت کې هغه ځای چې په کې مالونه ساتل کېدل، بیت المال په نوم مشهور شو۔ ابن سعد په «الطبقات» کې د سهل بن ابي حثمه او نورو څخه روایت کړي دي: «ابوبکر د «السنح» په ځای کې یو کور درلود چې هېڅوک یې ساتونکی نه و۔ ورته وویل شو: ولې دې یو چا ته د ساتنې دنده نه سپاري؟ هغه وویل: دا کور قفل لري۔ هغه به د هغه څه ورکول چې په کې وو تر دې چې خالي شو۔ کله چې مدینې ته راغی، نو هغه یې هم له ځای څخه وړ او په خپل کور کې یې کېښود۔» حماد د «الزهد» په کې د انس څخه یوه ښه سلسله سره روایت کړی دی، هغه وویل: یو سړی عمر ته راغی او وې ویل: اې د مؤمنانو امیره! ماته مرسته وکړه، ځکه غواړم جهاد ته لاړ شم۔ عمر وویل: د هغه لاس ونیسئ او بیت المال ته یې یوسئ، تر څو هغه هغه مال واخلي چې غواړي۔ د بیهقي په «السنن الکبرى» کې، چې ابن حجر یې صحت تایید کړی، د عبدالله بن وديعة څخه روایت دی، هغه وویل: «سالم، د ابوحذيفة غلام، زموږ د یوې ښځې غلام و چې سالمه بنت یعار نومېده، هغې هغه د جاهلیت په ورځو کې آزاد کړ۔ کله چې هغه د یمامې په جنګ کې وژل شو، د هغه میراث عمر بن خطاب ته راوړل شو۔ هغه وديعة بن خذام ته وغوښتل او وې ویل: دا ستا د غلام میراث دی او ته ددې ډېر حقدار یې۔ هغه وویل: اې د مؤمنانو امیره! الله موږ له هغه څخه بې نیازه کړي دي؛ زموږ ښځې هغه بې شرطه آزاد کړی دی، نو موږ نه غواړو چې د هغه له امله ځانونو ته شرمساری یا زیان راولو۔ نو عمر د هغه میراث مال بیت المال ته واچاوه۔» بیهقي او دارمي روایت کړی دی، او ابن حزم یې صحت تایید کړی دی: «سفیان بن عبدالله بن ربیعة الثقفي یو چرمي کڅوړه وموندله او عمر بن خطاب ته یې راوړه۔ عمر وویل: دا یو کال اعلان کړه؛ که چا وپېژندله نو هغه ته یې ورکړه، که نه نو ستا ده۔ هېڅوک یې ونه پېژندله، نو هغه بل کال بېرته ورغی او هغه ته یې یادونه وکړه۔ عمر وویل: دا ستا ده، ځکه رسول الله ﷺ موږ ته داسې امر کړی دی۔ هغه وویل: زه یې نه غواړم۔ عمر هغه واخیست او بیت المال ته یې واچاوه۔» الدارمی او ابن ابی شیبہ د عبداللہ بن عمرو څخه روایت کوی چې هغه وویل: «یو غلام د عثمان په وخت کې مړ شو او هیڅ خپلوان یې نه درلودل. نو هغه امر وکړ چې د هغه مال بیت المال ته ورکړ شي.» ابن عبد البر په الاستذکار کې د انس بن سیرین څخه روایت کوی چې ویل یې: «علي به مالونه تقسیمول تر دې چې بیت المال خالي شو، بیا به هغه ځای مینځه او په کې کېناسته.»

At the time of the righteous Khulafaa’, the place in which funds were kept came to be known as Bayt Al-Mal. Ibn Sa‘d mentioned in Al-Tabaqat from Sahl Ibn Abu Hathmah and others: “Abu Bakr used to have a house in Al-Sanh not guarded by anybody. So it was said to him, ‘Why do you not put somebody to guard it?’ He said, ‘It has a lock.’ He used to give out that which was in it until it became empty. When he moved to Madinah, he moved it and placed it in his house.” Hinad narrated in Al-Zuhd with a good chain from Anas, he said: “A person came to Umar and said, ‘O Leader of the Believers! Support me for I want to go in Jihad. Umar replied, ‘Hold his hand and take him to Bayt Al- Mal so he can take the funds he wants.” In Al-Sunan Al-Kubra by Al-Bayhaqi, which was authenticated by Ibn Hajar from ‘Abd Allah b. Wadi‘ah, said: “Salim, the servant of Abu Hudhayfah, was a servant to a woman from us called Salma bint Ye’ar, she freed him in her days of Jahiliyyah. When he was killed in Al- Yamamah, his heritage was brought to Umar Ibn Al-Khattab. So he called upon Wadi‘ah Ibn Khidham and said, ‘This is the heritage of your servant, and you deserve it more.’ He said, ‘O Leader of the Believers. Allah has made us of no need to him. Our woman has freed him unrestricted; so we do not want to bring disgrace to ourselves, (or to bring loss upon us) from his matter.’ So, Umar put his inheritance wealth in the Bayt Al-Mal.” Al- Bayhaqi and Al-Darimi narrated, and Ibn Hazm authenticated it: “Sufyan b. ‘Abd Allah b. Rabi’ah Al-Thaqafi found a leather bag and brought it to Umar b. Al-Khattab. He said, ‘Announce it for one year; and if it was recognised (by someone) then give it (to them), otherwise it is yours.’ No body recognised it, so he met him the next year and mentioned it to him. Umar said, ‘It is yours, for the Messenger of Allah (pbuh) ordered us to do that.’ He said, ‘I do not want it.’ Umar took it and put it in the Bayt Al-Mal.” Al- Darimi and Ibn Abi Shaybah narrated from ‘Abd Allah b. Amr who said: “A servant passed away at the time of Uthman without having a relative. So, he ordered that his wealth be put in Bayt Al- Mal.” Ibn ‘Abd Al-Barr narrated in Al-Istidhkar from Anas Ibn Sirin “Ali used to divide the funds until the Bayt Al-Mal became empty, then he would wash it and sit inside.”.

دا د بیت المال د لومړي معنا، یعنې ځای، په اړه دی. د دویمې معنا، یعنې مسؤله ادارې، په اړه دا ضرورت له هغه ځایه رامنځته کیږي چې ځینې وخت پیسې په یوه ځای کې نه ساتل کیږي، لکه ځمکې، د تیلو کوهي، د ګاز کوهي، کاني، او هغه خیراتي پیسې چې له مال څخه اخیستل کیږي او حقدارو ته ورکول کیږي پرته له دې چې په یوه ځای کې وساتل شي. بیت المال ځینې وخت د مسؤلې ادارې په معنا کارول کیږي، لکه څنګه چې بیهقي په سنن کې، احمد په المسند کې، او عبدالرزاق په خپل المصنف کې، د لاحق بن حمید له لارې روایت کړي دي: "ابن مسعود د قضا او بیت المال د چارو د سرپرستۍ لپاره ولیږل شو."ﷺ دا نه ده چې عمر (رض) هغه د بیت المال د دروازه ساتونکي په توګه لیږلی وي، بلکې مراد دا دی چې هغه د پیسو د راټولولو او خرڅولو مسؤل و. دا هماغه معنا ده لکه څنګه چې ابن المبارک په الزهد کې د حسن له لارې روایت کړې، کله چې د بصرې مشران د ابو موسی الاشعري سره راغلل او له هغه یې وغوښتل چې د خواړو ټاکل یې ورته وکړي. هغه د خپلو خبرو په پای کې ورته وویل: "اې مشرانو! ما تاسو ته د بیت المال څخه دوه غواګانې او دوه ټوټې کرنیزه ځمکه ټاکلې ده"؛ نو دا د مسؤلې ادارې معنا هم کیدای شي.

This is in regards to the first meaning of Bayt Al-Mal, which is the place. With regards to the second meaning, which is the responsible authority, this is necessitated by the fact that the funds are sometimes not kept in a place, such as the lands, oil wells, gas wells, mines, and the charity funds that are taken from the wealth and paid to its deserving people without being kept in a place. The Bayt Al-Mal is sometimes used to mean the responsible authority as narrated by Al-Bayhaqi in Sunan, Ahmad in Al- Musnad, and ‘Abd Al-Razzaq in His Musannaf, from Lahiq Ibn Hameed “Ibn Mas’ood was sent to preside over the judiciary and Bayt Al-Mal.” It would not mean that Umar (ra) sent him as a doorman to the Bayt Al-Mal, but rather he meant that he was responsible to collect and spend the funds. This is the same meaning as narrated by Ibn Al-Mubarak in Al-Zuhd from Al- Hasan, when the leaders of Basra came with Abu Musa Al- Ash‘ari and requested him to assign food for them. He said, in concluding his words to them: ‘O Leaders! I have assigned two sheep and two patches of arable land to you from the Bayt Al- Mal’; thus it can mean the responsible authority.

هغه څوک چې د بیت المال عوایدو ته واک لري او د مصارفو سره معامله کوي، خلیفه دی۔

The one that disposes of the revenues and deals with the expenses of Bayt Al-Mal is the Khalifah.

د الله رسول ﷺ هغه څوک و چې د عثمان (رض) د "جیش العسرۃ" (د سختۍ لښکر) لپاره ورکړې شوې مرستې يې په خپل غېږ کې واخيستې. احمد روایت کړی دی او الترمذي یوه روایت نقل کړی دی - هغه دا حدیث حسن غریب بللی دی، او الحاکم یې صحیح ګڼلی دی او الذهبي یې له هغه سره موافق دی - د عبدالرحمن بن سمرة (رض) څخه، چې هغه ویلي دي:

The Messenger of Allah (pbuh) was the one that received the donations of ‘Uthman (ra) to the army of hardship (‘Usrah) in his lap. Ahmad narrated and Al-Tirmidhi reported a narration - they considered it to be Hasan Gharib, and Al-Hakim authenticated it and Al-Dhahabi agreed with him - from ‘Abd al Rahman b. Samrah that he said:

. بيأَلْ ي ف يدينَارٍ يفي ث وَْبييه ي حينَ جَهَّزَ النَّيبُِّ )جَاءَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إيلَى النَّيبِِّ مَا « : ي قَُلِّ بُ هَا بييَ ي دهي وَي قَُولُ فَجَعَلَ النَّيبُِّ جَيْشَ الْعُسْرَةي قَالَ فَصَ بَّ هَا يفي ي حجْير النَّيبِِّ ي رَُدِّدُهَا يمرَارًا( » ضَرَّ ابْنَ عَفَّانَ مَا عَمِلَ بَ عْدَ الْيَ وْمِ “ .

. بيأَلْ ي ف يدينَارٍ يفي ث وَْبييه ي حينَ جَهَّزَ النَّيبُِّ )جَاءَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إيلَى النَّيبِِّ مَا « : ي قَُلِّ بُ هَا بييَ ي دهي وَي قَُولُ فَجَعَلَ النَّيبُِّ جَيْشَ الْعُسْرَةي قَالَ فَصَ بَّ هَا يفي ي حجْير النَّيبِِّ ي رَُدِّدُهَا يمرَارًا( » ضَرَّ ابْنَ عَفَّانَ مَا عَمِلَ بَ عْدَ الْيَ وْمِ “ .

عثمان رضی الله عنه د تبوک د لښکر د تیاری په وخت کې یو زر دینارونه د رسول الله ﷺ په دامن کې راوتوي. هغه وايي چې رسول الله ﷺ دا دینارونه په لاسونو کې اړوي او وایي: «عثمان د نن ورځې نه وروسته کوم کار چې وکړي، هغه به ورته زیان ونه رسوي». او دا خبره ډیرو ځلو تکرار کوله. هغه ځینې وخت دا دینارونه پخپله هم ویشل. البخاري د انس رضی الله عنه نه روایت کړی دی:

‘Uthman came to the Prophet (phuh) with one thousand dinars when he prepared the Army of the Hardship (Tabuk) and he emptied it in the lap of the Prophet (phuh) . He said the Prophet (phuh) started to turn them around and say: ‘Uthman will not be harmed by any work he does after today, and he repeated it many times”. He used sometimes to divide them by himself. Al-Bukhari narrated from Anas:

. يبَِالٍ يمنَ الْبَحْرَيْ ي ن فَ قَالَ: انْ ثُ رُوهُ فِي الْمَسْجِدِ ... فَ لَمَّا قَضَى أُيتَِ النَّيبُِّ « وَثَمَّ الصَّلاةَ جَاءَ فَجَلَسَ إيلَيْيه، فَمَا كَانَ ي رََى أَحَدًا إيلاَّ أَعْطَاهُ ... فَمَا قَامَ رَسُولُ اللَّيه » يمنْ هَا يدرْهَمٌ.

. يبَِالٍ يمنَ الْبَحْرَيْ ي ن فَ قَالَ: انْ ثُ رُوهُ فِي الْمَسْجِدِ ... فَ لَمَّا قَضَى أُيتَِ النَّيبُِّ « وَثَمَّ الصَّلاةَ جَاءَ فَجَلَسَ إيلَيْيه، فَمَا كَانَ ي رََى أَحَدًا إيلاَّ أَعْطَاهُ ... فَمَا قَامَ رَسُولُ اللَّيه » يمنْ هَا يدرْهَمٌ.

د بحرین مالونه پیغمبر ﷺ ته راوړل شول. هغه وفرمایل: "دا په مسجد کې خپاره کړئ." کله چې لمونځ ختم کړ، نو هغه د دوی سره کېناست او د هېچا چې ولیدل، هغه ته یې بې له ورکولو پرېنښود... کله چې د الله رسول ﷺ پاڅید، نو د دوی سره یوه درهم هم پاتې نه وه.

“Funds from Bahrain were brought to the Prophet (phuh) . He said ‘spread them out in the mosque’. When he finished the prayer, he sat down close to them and left nobody he saw without giving him… when the Messenger of Allah (pbuh) stood up, there was not a single dirham left with them”.

ابوبکر (رض) د بحرین څخه راغلې پیسې په خپله ویشلو مسئولیت واخیست. البخاری د جابر څخه روایت کړی چې هغه وویل:

Abu Bakr (ra) took responsibility of dividing by himself the funds coming from Bahrain. Al-Bukhari narrated from Jabir who said:

. لَوْ قَدْ جَاءَنِي مَ الُ الْبَحْرَيْنِ، لَقَدْ أَعْطَي تُكَ هَكَذَا « : )قَالَ رَسُولُ اللَّيه فَ لَمَّا جَاءَ مَالُ الْبَحْرَيْ ي ن أَمَرَ أَبُو بَكْرٍ ، فَ لَمْ يَ يَئْ حَ تََّّ قُبيضَ النَّيبُِّ ،» وَهَكَذَا وَهَكَذَا دَيْنٌ أَوْ ي عدَةٌ فَ لْيَ أْتينَا، فَأَتَ يْ تُهُ فَ قُلْتُ: إينَّ مُنَايديًا فَ نَادَى: مَنْ كَانَ لَهُ ي عنْدَ رَسُويل اللَّيه قَالَ: يلَ كَذَا وَكَذَا، فَحَثَا يلَ ثَلاَثاً ...( رَسُولَ اللَّيه “ .

. لَوْ قَدْ جَاءَنِي مَ الُ الْبَحْرَيْنِ، لَقَدْ أَعْطَي تُكَ هَكَذَا « : )قَالَ رَسُولُ اللَّيه فَ لَمَّا جَاءَ مَالُ الْبَحْرَيْ ي ن أَمَرَ أَبُو بَكْرٍ ، فَ لَمْ يَ يَئْ حَ تََّّ قُبيضَ النَّيبُِّ ،» وَهَكَذَا وَهَكَذَا دَيْنٌ أَوْ ي عدَةٌ فَ لْيَ أْتينَا، فَأَتَ يْ تُهُ فَ قُلْتُ: إينَّ مُنَايديًا فَ نَادَى: مَنْ كَانَ لَهُ ي عنْدَ رَسُويل اللَّيه قَالَ: يلَ كَذَا وَكَذَا، فَحَثَا يلَ ثَلاَثاً ...( رَسُولَ اللَّيه “ .

رسول الله ﷺ فرمایلی وو: «که د بحرین څخه مال راشي، نو زه به تاسو ته داسې او داسې او داسې ورکړم». کله چې رسول الله ﷺ وفات شو او د بحرین مال راغی، ابوبکر یو چا ته امر وکړ چې اعلان وکړي: هر هغه څوک چې د رسول الله ﷺ په ذمه یو پور یا څه شی لري، راشي زموږ په لور. زه د هغه په لور لاړم او ومې ویل: رسول الله ﷺ فرمایلي وو: «زما لپاره داسې او داسې دي»، نو هغه ماته (له مال څخه) درې ځلې ورکړ...

The Messenger of Allah (pbuh) said: ‘If funds come from Bahrain, I will give you thus and thus and thus. When the Messenger of Allah (pbuh) died and the funds came from Bahrain, Abu Bakr ordered somebody to call: Whoever has some debt or something with the Messenger of Allah (pbuh) let him come to us. I went to him and said: the Messenger of Allah (pbuh) said: ‘for me is thus and thus, so he gave me (of money) three times...’”.

په هغه روایت کې چې پورته ذکر شو، د سفیان الثقفي په اړه چې د چمړې یوه کڅوړه یې ومومله او عمر (رض) ته یې اعلان کړه: «عمر هغه واخیسته او بیت المال ته یې وسپاره». الشافعي په «الأم» کې روایت کړي: «د عالمانو له ډلې څو کسانو ماته بیان کړي چې کله د عراق غنیمتونه عمر بن الخطاب ته ورسیدل، د بیت المال مسؤول ورته وویل: زه یې بیت المال ته وسپارم. هغه وفرمایل: نه! د کعبې د رب قسم، دا به د ویشلو تر وخته پورې په هېڅ کور کې نه ساتل کیږي.» نو هغه امر وکړ چې دا د جومات ﷺ ته وړل شي، په سر یې د چمړې حصیرونه واچول شول، او د مهاجرینو او انصارو کسان یې ساتنه کوله. سهار وخت العباس بن عبد المطلب او عبدالرحمن بن عوف له هغه سره ووتل، هغه یا د یوه له دوی لاس نیولی و، یا یو له دوی د هغه لاس نیولی و. کله چې دوی هغه ولید، د پیسو څخه یې حصیرونه لرې کړل. نو هغه داسې منظر وکتل چې مخکې یې هیڅکله نه و لیدلی: هغه سره زر، نیلم، دبرې او مروارید ځلیدل، او هغه وژړل. یو له دوی ورته وویل: د الله قسم، دا د ژړا ورځ نه ده، بلکې د ستاینې او خوښۍ ورځ ده. هغه وویل: د الله قسم، ما ستاسو په شان نه فکر کاوه. بلکې داسې پیسې په هیڅ قوم کې نه زیاتیږي مګر دا چې زیان یې د دوی تر منځ راځي. بیا هغه قبلې ته مخ واړاوه، لاسونه یې پورته کړل او وې فرمایل: ای زما ربه! زه ستا په پناه غواړم له دې څخه چې زه په دې غوښتنو کې ونښلم، ځکه زه تا (سبحانه وتعالی) اوروم چې وایې:

In the narration mentioned above of Sufyan Al-Thaqafi regarding the leather bag which he found and announced to Umar (ra): “Umar took it and put it in the Bayt Al-Mal”. Al-Shafi‘i reported in Al-Umm “More than one of the scholars told us that when the spoils of Iraq reached Umar Ibn Al-Khattab, the trustee of the Bayt Al-Mal told him, ‘let me put them in the Bayt Al-Mal’. He said: ‘No! By the Lord of the Ka’bah, it will not be kept in any house until I have divided it.’ So he ordered it should be put in the mosque, and leather mats were put on top of it and men from the Muhajir and Al-Ansar guarded it. In the morning, Al-‘Abbas b. ‘Abd Al-Muttalib and ‘Abd Al-Rahman b. ‘Awf went out with him, he was either holding the hand of one of them, or one of them was holding his hand. When they saw him, they removed the leather mats away from the funds. So, he saw a scene he never saw before. He saw the gold, sapphire, crystals, and pearl sparkling and he cried. One of them said to him, ‘By Allah! This is not a day of crying, rather a day of praising and delight.’ He said ‘By Allah! I did not think of it your way. Rather, such funds will not increase in any people except their harm falls between them.’ Then he turned to the Qiblah, rose up his hands and said, ‘O my Lord! I seek protection with you from being allured, for I hear You (swt) saying:

«لیکن هغه کسان چې زموږ نښې یې انکار کړې، موږ به ورته په داسې لاره کې په ډېر ژر وړاندې ولاړ شو چې دوی نه پوهیږي.» (التوبة: ۷:۱۸۳) بیا هغه وفرمایل: «سراقه بن جعشم چیرته دی؟» هغه ته راوستل شو په داسې حال کې چې لاسونه یې ویښتان لري او باریک وو. هغه ورته د کسریٰ دوه کړۍ ورکړې، او وې فرمایل: «دې یې واچوه.» هغه یې واچولې. بیا یې وفرمایل: «الله اکبر.» هغه وفرمایل: «الله اکبر.» بیا یې وفرمایل: «ووایه: ټوله ستاینه الله ته ده، څوک چې دا یې له کسریٰ بن هرمز څخه واخیستې او دا یې سراقه بن جعشم ته واغوستې، هغه یو بادیه نشین دی له بنی مدلج څخه.» هغه د مال د ویشلو پیل وکړ، ځنې یې په لکۍ سره وګرځول او وې فرمایل: «بې شکه هغه څوک چې دا یې ادا کړه، امین دی.» یو سړي ورته وویل: «ماته اجازه راکړه چې درته ووایم، ته د الله امین یې، او دوی هغه څه درته ادا کوي چې ته یې الله ته ادا کوې. نو که ته پټ کړې وای، دوی به هم پټ کړي وای.» هغه وفرمایل: «ته رښتیا وایې.» بیا یې مال وویشه. موږ مخکې هم د عبدالله بن عمرو روایت یادونه وکړه، چې دارمي روایت کړی: «په عثمان ؓ د خلافت په وخت کې یو غلام مړ شو او هیڅ خپلوان یې نه درلودل. نو هغه امر وکړ چې ماليې بیت المال ته ورکړل شي.» دا سربیره پر هغه روایت دی چې انس بن سیرین په الاستذکار کې نقل کړی، چې «علي ؓ به مال ویشه ترڅو بیت المال خالي شو، بیا به یې دا ځای مینځه کړ او په دننه کې (په ځمکه) کیناست.»

“But those who deny Our signs - We will progressively lead them [to destruction] from where they do not know.”. (TMQ 7:183). Then he said, ‘Where is Suraqah Ibn Ja’sham?’ He was brought to him while his arms were hairy and slim. He gave him the two bracelets of Kisra. He said, ‘Wear them’ and he did. He then said, ‘Allah is great.’ He said, ‘Allah is Great’ He said, ‘Say all Praise is to Allah, who wrested them from Kisra Ibn Hirmiz and dressed Suraqah b. Ja‘sham with them, a Bedouin from Bani Midlij.’ He started to turn over the funds with a stick and said, ‘Indeed the one that rendered that is honest.’ A man said to him, ‘Let me tell you, you are the trustee of Allah (ameen), and they render to you that which you rendered to Allah. So, if you reveled they would revel.’ He said, ‘You said the truth.’ then he distributed it”. We mentioned before also the narration of ‘Abd Allah b. Amr as reported by Al-Darimi “A servant passed away at the time of Uthman without having a relative. So, he ordered that his wealth be put in Bayt Al-Mal”. This is aside from the narration of Anas Ibn Sirin in Al-Istidhkar that “Ali used to divide the funds until the Bayt Al-Mal became empty, then he would wash it and sit inside (on the floor).”.

رسول الله ﷺ بعضی وختونو کې یو صحابي ته د مالونو د ویشلو مشرتوب سپاری، یا د مالونو د ځینو مسئلو لپاره هغه ټاکي. البخاري د عقبه څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ وفرمایل: «ما یوه څه ټوټه زر د ځانه سره په یاد کړه، خو خوښه نه کړم چې هغه زما د بندېدو سبب شي، نو ما امر وکړ چې هغه وویشل شي.»

The Messenger of Allah (pbuh) would sometimes appoint one of his companions to preside over the division of the funds, or he used to appoint him over some of the issues of the funds. Al-Bukhari reported a narration from ‘Uqbah that the Messenger of Allah (pbuh) said: .» ذكََرْتُ شَ يْئًا مِنْ تِ بْرٍ عِنْدَنَا، فَكَرِهْتُ أَنْ يَحْبِسَنِي، فَأَمَرْتُ بِقِسْمَتِهِ « .

«زما په کور کې یو ټوټه سره زر پراته وو، ما خوښه نه کړه چې هغه زما د الله عبادت څخه زما پام واړوي، نو ما امر وکړ چې هغه (په خیرات کې) وویشل شي.» دا روایت د ابن شهاب څخه دی، چې ابن ابي شیبه یې د داسې یوې روایت له لارې نقل کړی، چې الحافظ ابن حجر العسقلاني، المنذري او الهیثمي یې حسن ګڼلی دی.

“I remembered a piece of gold Lying in my house and I did not like it to divert my attention from Allah's worship, so I have ordered it to be distributed (in charity).”The narration of Ibn Shihab, as reported by Ibn Abi Shaybah through a narration considered Hasan by Al-Hafiz Ibn Hajar Al-‘Asqalani, Al- Mundhiri and Al-Haythami says:

. دَخَلَ ي خزَانَةَ بيلاَلٍ الَّيتِ يَضَعُ فييهَا الصَّدَقَا ي ت، فَ وَجَدَ فييهَا أَنَّ رَسُولَ الله ي « صُبْ رَةً يمنْ تََْرٍ، فَ قَالَ: مَا هَذَا التَّمْرُ يَا بِلاَلُ ؟ قَالَ: يَا رَسُولَ اللهي، أَخَذْت هَُا لينَ وَائيبيكَ. قَالَ : أَفَأَمِنْتَ أَنْ تُصْبِحَ وَلَهَا فِي جَهَنَّمَ بُخَارٌ ؟ أَنْفِقْ وَلاَ تَخْشَ مِنْ ذِي الْعَرْشِ إَقْلاَلاً أَوْ » إِقْ تَار اً .

. دَخَلَ ي خزَانَةَ بيلاَلٍ الَّيتِ يَضَعُ فييهَا الصَّدَقَا ي ت، فَ وَجَدَ فييهَا أَنَّ رَسُولَ الله ي « صُبْ رَةً يمنْ تََْرٍ، فَ قَالَ: مَا هَذَا التَّمْرُ يَا بِلاَلُ ؟ قَالَ: يَا رَسُولَ اللهي، أَخَذْت هَُا لينَ وَائيبيكَ. قَالَ : أَفَأَمِنْتَ أَنْ تُصْبِحَ وَلَهَا فِي جَهَنَّمَ بُخَارٌ ؟ أَنْفِقْ وَلاَ تَخْشَ مِنْ ذِي الْعَرْشِ إَقْلاَلاً أَوْ » إِقْ تَار اً .

رسول اللہ ﷺ د بلال صندوق ته داخل شو چې هلته يې صدقه ایښې وه، ده هلته د کجورو یوه ډیره وموندله، نو وې فرمایل: "اې بلاله! دا کجورې څه دي؟" هغه وویل: "اې د الله رسول ﷺ! ما دا ستاسو د سختو ورځو لپاره ساتلې دي." رسول اللہ ﷺ وفرمایل: "ایا ته له دې څخه خوندي یې چې ښه ده سبا ته راويښ شې او دا په دوزخ کې دوه شوي وویني؟ ورکوه او د عرش له خاوند څخه د کمښت یا بخیلۍ یرې مه کوه." او په یوه روایت کې راځي: "عبدالرحمن بن عوف د رسول اللہ ﷺ په زمانه کې د اوښانو او پسونو صدقه سنبالوله، او بلال د میوو صدقه سنبالوله، او محمیۀ بن جزء د خمس (د رسول اللہ ﷺ او د هغه د اهل بیت) مسئولیت لرلو." او خلیفه وویل: "او بلال د رسول اللہ ﷺ د مصارفو مسئول و."

“The Messenger of Allah (pbuh) entered the safe of Bilal in which he put the Sadaqah (charity) and found in it a heap of dates, so he said, ‘What are these dates, O Bilal?’ He said ‘O Messenger of Allah, I took it for your hard times.’ He said, ‘Do you feel safe from waking up and finding it fume in Hell? Spend and do not fear reduction or stinginess from the Owner of the Throne.’” And also in the narration: “Abd al Rahman b. ‘Awf used to take charge of the Sadaqah of camels and sheep at the time of the Messenger of Allah (pbuh) , and Bilal used to take charge of the Sadaqah of fruits; while Mahmiyyah Ibn Juz’ used to take charge of the fifth (of the Messenger of Allah (pbuh) and his household)”. And Khalifah said: “And Bilal was responsible for his expenses”.

ابن حبان نے اپنی صحیح میں عبداللہ بن لہیعہ الحضرمی سے روایت کیا ہے، انہوں نے کہا: "میں رسول اللہ ﷺ کے مؤذن بلال سے ملا اور کہا: اے بلال! رسول اللہ ﷺ کے اخراجات کیا تھے؟ انہوں نے جواب دیا: 'آپ ﷺ کے پاس کچھ نہیں ہوتا تھا۔ جب سے آپ ﷺ کو رسول بنا کر بھیجا گیا، یہ ذمہ داری میں ہی سنبھالتا تھا، یہاں تک کہ آپ ﷺ کا وصال ہو گیا۔ اگر کوئی مسلمان آپ ﷺ کے پاس آتا اور آپ ﷺ اسے ضرورت کے لباس سے خالی دیکھتے تو مجھے حکم دیتے کہ جلدی جاؤ اور کچھ رقم قرض لے آؤ تاکہ اس کے لیے ایک چادر خرید کر اسے پہنایا جائے اور اسے کھانا کھلایا جائے۔'" مسلم نے ابو رافع سے روایت کیا ہے، جو رسول اللہ ﷺ کے خادم تھے، انہوں نے کہا:

Ibn Hibban reported in his Sahih from ‘Abd Allah b. Lahya Al-Huzani, who said: “I met with Bilal, the Mu’adhin of the Messenger of Allah (pbuh) and said, ‘O Bilal! How much were the expenses of the Messenger of Allah (pbuh) ?’ He replied, ‘He did not have anything. I was the one that took care of that since he was sent as a Messenger till the day he passed away. If a Muslim came to him and he saw him not dressed he ordered me to rush and borrow some money so as to buy him a cloak to dress him and also feed him’”. Muslim reported from Abu Rafi‘, the servant of the Messenger of Allah (pbuh) , who said:

اسْ تَسْلَفَ مِنْ رَجُلٍ بَكْرًا، فَ قَدِمَتْ عَلَيْهِ إِبِلٌ مِنْ إِبِلِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ « الصَّدَقَةِ، فَأَمَرَ أَبَا رَافِعٍ أَنْ يَ قْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَه ، فَ رَجَعَ إيلَيْيه أَبُو رَافيعٍ فَ قَالَ: لََْ أَ ي جدْ فييهَا إيلاَّ » ي خيَارًا رَبَا ي عيًا، فَ قَالَ: أَعْطِهِ إِيَّاهُ، إِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَ نُ هُمْ قَضَاء .

اسْ تَسْلَفَ مِنْ رَجُلٍ بَكْرًا، فَ قَدِمَتْ عَلَيْهِ إِبِلٌ مِنْ إِبِلِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ « الصَّدَقَةِ، فَأَمَرَ أَبَا رَافِعٍ أَنْ يَ قْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَه ، فَ رَجَعَ إيلَيْيه أَبُو رَافيعٍ فَ قَالَ: لََْ أَ ي جدْ فييهَا إيلاَّ » ي خيَارًا رَبَا ي عيًا، فَ قَالَ: أَعْطِهِ إِيَّاهُ، إِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَ نُ هُمْ قَضَاء .

رسول الله ﷺ د یوه ځوان اوښ په پور اخیستلو سره راوړ۔ بیا هغه ته د صدقې ځینې اوښان راغلل۔ هغه ابورافع ته امر وکړ چې هغه سړي ته خپل ځوان اوښ بېرته ورکړي۔ ما وویل: زه په اوښانو کې پرته له هغه یو ښه څلور کلن اوښ څخه بل څه ونه مومم۔ رسول الله ﷺ وفرمایل: هغه ورکړه، ځکه غوره خلک هغه دي چې په بېرته ورکولو کې تر ټولو ښه وي۔

“The Messenger of Allah (pbuh) borrowed a young camel. Then he received some camels of the Sadaqah. He ordered Abu Rafi‘ to repay the man his young camel. I said: I did not find in the camels except a four year old good camel. The Messenger of Allah (pbuh) said: give it to him, for the best people are those who are best in repayment”.

It is also mentioned in the narration of Ibn Abbas, which is agreed upon: That when the Messenger of Allah (pbuh) sent Mu’adh to Yemen, he said: ليمُعَايذ بْ ي ن جَبَلٍ ي حينَ ب عََثَهُ إيلَى الْيَمَ ي ن: ... فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا قَالَ رَسُولُ اللهي « لَكَ بِذَلِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَ رَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُ ؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَ تُ رَدُّ عَلَى فُ قَرَائِهِمْ، فَإِنْ هُ مْ أَطَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْ لُومِ فَإِنَّهُ » لَيْسَ بَ يْ نَهُ وَبَ يْنَ اللهِ حِجَابٌ .

It is also mentioned in the narration of Ibn Abbas, which is agreed upon: That when the Messenger of Allah (pbuh) sent Mu’adh to Yemen, he said: ليمُعَايذ بْ ي ن جَبَلٍ ي حينَ ب عََثَهُ إيلَى الْيَمَ ي ن: ... فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا قَالَ رَسُولُ اللهي « لَكَ بِذَلِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَ رَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُ ؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَ تُ رَدُّ عَلَى فُ قَرَائِهِمْ، فَإِنْ هُ مْ أَطَاعُوا لَكَ بِذَلِكَ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْ لُومِ فَإِنَّهُ » لَيْسَ بَ يْ نَهُ وَبَ يْنَ اللهِ حِجَابٌ .

او که دوی تا ته په دې کې اطاعت وکړي، نو ورته ووایه چې الله تعالی پر دوی په هره ورځ او شپه کې پنځه لمونځونه فرض کړي دي. او که دوی په دې کې هم اطاعت وکړي، نو ورته ووایه چې الله پر دوی زکات ورکول فرض کړي دي، کوم چې د دوی له شتمنو څخه اخیستل کیږي او د دوی له بې وزلو ته ورکول کیږي. که دوی په دې کې هم تا ته اطاعت وکړي، نو د دوی له غوره مالونو څخه اخیستل پریږده، او د مظلوم سړي د بدعا څخه ځان وساته، ځکه د هغه د دعا او الله ترمنځ هیڅ پرده نشته. دا روایت په صحیح مسلم کې د ابوهریره رضی الله عنه څخه هم راغلی دی.

“And if they obey you in that, tell them that Allah has enjoined on them five prayers in each day and night. And if they obey you in that tell them that Allah has made it obligatory on them to pay the Zakat which will be taken from the rich among them and given to the poor among them. If they obey you in that, then avoid taking the best of their possessions, and be afraid of the invocation of an oppressed person because there is no screen between his invocation and Allah”. It is also reported in Muslim from Abu Hurayrah.

. » عُمَرَ عَلَى الصَّدَقَةِ بَ عَثَ رَسُولُ اللَّهِ « .

. » عُمَرَ عَلَى الصَّدَقَةِ بَ عَثَ رَسُولُ اللَّهِ « .

چې د الله رسول ﷺ عمر ته د صدقې د راټولولو لپاره واستاوه.

“that the Messenger of Allah (pbuh) sent Umar to collect the Sadaqah”.

راشدو خلفاؤ هم د هغه په طریقه تلل، نو دوی به د مالونو د چارو د سرته رسولو لپاره نور خلک ټاکل. ابن اسحاق او خلیفه وویل: «ابوبکر ابوعبیدة بن الجراح د بیت المال مسؤول وټاکه، بیا یې هغه شام ته ولیږه». الذهبي د مُعیقیب د ژوند په بیان کې وویل چې «ابوبکر او عمر هغه د بیت المال په مسؤولیت وټاکه». ابن کثیر په خپل «البدایة والنهایة» کتاب کې له عبدالله بن زبیر څخه یادونه کړې چې «رسول الله ﷺ عبدالله بن الأرقم بن عبد یغوث د منشي په توګه کاراوه، هغه به د پاچاهانو ته د هغه په استازیتوب ځوابونه لیکل، او یادونه شوې چې هغه به ورته امر کاوه چې ځینو پاچاهانو ته لیکنې وکړي او هغه چې ورته لوستل کېده، په هغه به یې مهر لګاوه، د هغه په باور چې ورسره درلود، او هغه ابوبکر ته هم ولیکل او د بیت المال مسؤولیت یې ورته وسپاره، او عمر بن الخطاب هم له دې سره موافقه وکړه». ابن سعد په «الطبقات» کې او ابن حجر په «الإصابة» کې روایت کړي چې د عمر ؓ خزانچی د هغه خدمتګار یسار بن نمیر و. احمد په خپل «مسند» کې او عبدالرزاق په «المصنف» کې له لاحق بن حمید څخه روایت کړی چې هغه وویل: «او هغه ابن مسعود د قضا او بیت المال په مسؤولیت کوفې ته ولیږه». خلیفه د مالک بن انس څخه، هغه د زید بن اسلم څخه روایت کړی چې «عمر عبدالله بن ارقم د بیت المال په مسؤولیت وټاکه». ابن خزیمه په خپل «صحیح» کې د عروة بن الزبیر څخه روایت کړی چې «عبدالرحمن بن عبدالقاري وویل: زه د عمر بن الخطاب په وخت کې د بیت المال مسؤول وم». ابن حجر په «الفتح» کې د عبدالله بن مسعود د فضیلتونو په بیان کې ویلي: «او عمر او عثمان هغه په کوفه کې د بیت المال په مسؤولیت وټاکه». الجهشیاري په «الوزراء والکتاب» کې یادونه کړې چې «عبدالله بن ارقم بن عبد یغوث، د پیغمبر ﷺ له منشیانو څخه و، هغه به د هغه (یعنې عثمان ؓ) لپاره بیت المال چلاوه». الحاکم نے المستدرک میں الزبیر بن بکار سے نقل کیا ہے کہ عبداللہ بن الارقم بن عبد یغوث، عمر کے زمانے میں اور عثمان کی خلافت کے آغاز سے اپنی وفات تک بیت المال کے انچارج تھے، اور انہیں رسول اللہ ﷺ کی صحبت حاصل تھی۔ ابن عبدالبر نے الاستیعاب میں کہا: زید بن ثابت عثمان کی خلافت کے دوران بیت المال کے انچارج تھے۔ زید کا ایک غلام تھا جس کا نام وہیب تھا۔ عثمان نے دیکھا کہ وہ بیت المال میں ان کی مدد کرتا ہے، تو انہوں نے پوچھا: "یہ کون ہے؟" زید نے جواب دیا: "میرا غلام ہے۔" عثمان نے کہا: "میں دیکھتا ہوں کہ یہ مسلمانوں کی مدد کرتا ہے اور اس کا بھی ایک حق بنتا ہے، لہٰذا میں اسے (اس میں سے) دیتا ہوں۔" چنانچہ انہوں نے اسے دو ہزار دینے کا حکم دیا۔ زید نے کہا: "اللہ کی قسم! آپ ایک غلام کو دو ہزار نہیں دے سکتے۔" تو انہوں نے اسے ایک ہزار دیا۔ الصفدی نے اہلِ مصر کے علماء اور رسول اللہ ﷺ کے ان صحابہ کے بارے میں لکھی گئی کتاب میں ذکر کیا جو مصر میں داخل ہوئے: "اس کے بعد ابو رافع کو علی بن ابی طالب کے پاس بھیجا گیا، تو انہوں نے انہیں کوفہ کے بیت المال کا انچارج مقرر کیا۔" ابن عبدالبر نے الاستیعاب میں کہا: "عبیداللہ بن ابی رافع علی کے خزانچی اور کاتب تھے۔" العینی نے عمدۃ القاری میں ذکر کیا: "عبداللہ بن وہب السوائی، علی ان کا احترام کرتے، ان سے محبت رکھتے اور ان پر اعتماد کرتے تھے، چنانچہ انہیں کوفہ کے بیت المال کا انچارج بنایا گیا۔" علی نے زیاد کو بصرہ کا انچارج مقرر کیا۔ الجہشیاری نے کہا: "جب وہ بصرہ سے روانہ ہوئے تو انہیں خراج اور دیوان کا انچارج بنا دیا۔" بیت المال کو دو حصوں میں تقسیم کیا جا سکتا ہے:

The Righteous Khulafaa’ followed him in his method, so they used to appoint some other people to run the affairs of funds. Ibn Ishaq and Khalifah said: “Abu Bakr appointed Abu ‘Ubaydah b. Al-Jarrah in charge of Bayt Al-Mal, and then he sent him to Al-Sham”. Al-Dhahabi said commenting on the life of Mu’ayqib that “Abu Bakr and Umar appointed him in charge of the Bayt Al-Mal”. In Ibn Kathir’s Al-Bidayah wa ‘l- Nihayah he mentioned from ‘Abd Allah b. Zubayr “The Messenger of Allah (pbuh) used ‘Abd Allah b. Al-Arqam b. ‘Abdu Yaghuth as a scribe, and he used to reply to the Kings on his behalf, and it was mentioned that he used to order him to write to some of the Kings and would stamp what he read to him due to the trust he had with him, and he wrote to Abu Bakr and made him responsible for the Bayt Al-Mal and Umar b. Al-Khattab consented to that”. Ibn Sa‘d narrated in Al-Tabaqat and Ibn Hajar in Al-‘Isabah that the treasurer of Umar (ra) was his servant Yasar Ibn Numayr. Ahmad in his Musnad and ‘Abd Al-Razzaq in Al- Musannaf reported from Lahiq b. Hamid that he said, “And he sent Ibn Mas‘ud in charge of judiciary and Bayt Al-Mal”, meaning to Kufa. Khalifah reported from Malik Ibn Anas from Zayd b. Aslam that “Umar appointed ‘Abd Allah b. Arqam in charge of the Bayt Al-Mal”. Ibn Khuzymah reported in his Sahih from ‘Urwah b. Al-Zubaiyr that “‘Abd Al-Rahman b. ‘Abd Al-Qari said, ‘I was in charge of the Bayt Al-Mal at the time of Umar b. Al-Khattab”. Ibn Hajar narrated in Al-Fateh in the context of speaking about the virtues of ‘Abd Allah b. Mas‘ud: “And he was appointed by Umar and ‘Uthman in charge of the Bayt Al-Mal in Kufa”. Al-Jahshayari mentioned in Al-Wuzara’ wa ’l-Kuttab “that ‘Abdullah b. Arqam Ibn ‘Abdu Yaghuth, one of the scribes of the Prophet (phuh), used to run the Bayt Al-Mal to him”, meaning to ‘Uthman (ra). Al-Hakim mentioned in Al-Mustadrak from Al- Zubayr Ibn Bakkar that, “Abdullah Ibn Al-Arqam Ibn Abdu Yaghuth was in charge of Bayt Al-Mal at the time of Umar and the beginning of the authority of Uthman till he passed away; and he had some companionship (with the Messenger)”. Ibn ‘Abd Al- Barr said in Al-Isti’ab: “Zaid Ibn Thabit was in charge of the Bayt Al-Mal during the Khilafah of Uthman; Zaid used to have a slave called Wahib, Uthman saw him helping them in the Bayt Al-Mal, so he said: ‘Who is this?’ Zayd replied, ‘A slave to me.’ Uthman said, ‘I see that he helps the Muslims, and he is entitled for a right, and I allocate it to him.’ So he allocated to him two thousand. Zayd said, ‘By Allah, you cannot allocate two thousand to a slave’, so he allocated to him one thousand”. Al-Sadfi mentioned in the book about the scholars of Egypt and the companions of the Messenger of Allah (pbuh) who entered it: “Abu Rafi‘ was referred after that to ‘Ali b. Abi Talib, so he put him in charge of Bayt Al-Mal in Al-Kufa”. Ibn ‘Abd Al-Barr said in Al- Isti’ab: “‘Ubayd Allah b. Abu Rafi‘ was a treasurer and secretary to ‘Ali”. Al-‘Ayni mentioned in ‘Umdat Al-Qari': “‘Abd Allah b. Wahb Al-Suwa’i, ‘Ali used to honour him, love him and trust him, so he was put in charge of Bayt Al-Mal in Kufa”. ‘Ali appointed Ziyad in charge of Basra. Al-Jahshiyari said: “When he left Basra, he placed him in charge of Al-Kharaj and Diwan". The treasury (Bayt Al-Mal) can be divided into two parts:

آمدنۍ: دا درې دیوانونه شامل دي:

Revenues: It includes three registers (Diwan):

د غنیمتونو او خراج ثبت: دا د جنګي غنیمتونو، خراج، ځمکو، جزیې، ډېرو مالونو او مالیاتو ټول ثبت شامل دی۔

• The register of the booty and Kharaj: This includes the spoils of war, Kharaj, lands, Jizya, booties and taxes.

د عامه ملکیت ثبت: دا د تېلو، ګاز، بریښنا، معدنونو، سمندرونو، سیندونو، جهیلونو، چینو، ځنګلونو، څړځایونو او حمیٰ (ساتل شوې ځمکې) شامل دي۔

• The register of the public property: This includes oil, gas, electricity, minerals, seas, rivers, lakes, springs, forests, pastures and Hima (protected lands).

د صدقې دفتر: دا د پیسو، سوداګریزو توکو، فصل او میوو، اوښانو، غواګانو او پسونو زکات شامل کوي۔

• The register of Sadaqah: This includes Zakah of money, merchandise, harvest and fruits, camels, cows and sheep.

خرچ: دې کې اته ډوله ثبتونه شامل دي:

Expenditure: This includes eight registers:

د خلافت دارالحکومت دفتر۔ د دولت د خدماتو دفتر۔

• The register of the Dar Al-Khilafah. • The register of the State’s services.

د تحفو ثبت

• The register of grants.

د جهاد ثبت

• The register of Jihad.

د صدقې د مصارفو دفتر۔

• The register of expenses of Sadaqah.

د عامه ملکیت د مصارفو ثبت دفتر۔

• The register of expenses of public property.

د بېړنۍ حالت ثبت

• The register of emergency.

د عمومي بودجې، عمومي محاسبې او عمومي تفتیش ثبت.

• The register of general budget, general accounting and general inspection.