د علمي او تعليمي موخو لپاره د کتابونو په ليکلو کې هر ډول استحصال، په هر کچه کې، په کلکه منع دی. يو ځل چې کتاب چاپ او خپور شي، هيڅوک، حتی مؤلف هم، د خپرولو او چاپ د حقونو ساتل نه لري. خو که دا هغه نظرياتي وي چې د هغه په اند وي، مګر لا تر اوسه چاپ او خپور شوي نه وي، نو مالک حق لري چې د دې نظرياتو د ټولنې ته لېږدولو لپاره معاوضه واخلي، لکه څنګه چې د ښوونې لپاره يې معاوضه اخيستې وي.

The exploitation of writing books for educational purposes at whatever level is strictly forbidden. Once a book has been printed and published, nobody has the right to reserve the publishing and printing rights, including the author. However, if they were ideas he had, which were not yet printed or published, the owner has the right to be paid for transferring these ideas to the public as he paid for teaching.

دلیل د دې لپاره دا دی: د تدریس لپاره د فیس اخیستل جائز دی او د خلکو لپاره د علم اجازه ده. د تدریس لپاره د فیس اخیستل جائز دی، دا د رسول الله ﷺ د خبرو څخه ثابت دی:

The evidence for it is the permissibility of taking a fee for teaching and the permission of knowledge for people. As for the permissibility of taking a fee for education, it is confirmed from the words of the Messenger (pbuh) :

.» إِنَّ أَحَقَّ مَا أَخَذْتُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا كِتَابُ اللهِ «.

.» إِنَّ أَحَقَّ مَا أَخَذْتُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا كِتَابُ اللهِ «.

{ابن عباس سے البخاری کی روایت کردہ حدیث: ”سب سے زیادہ اجرت کے حق دار تم ہو جو اللہ کی کتاب پر اجرت لیتے ہو“}، پس بطریقِ اولیٰ کسی بھی دوسری چیز کی تعلیم پر فیس لی جا سکتی ہے۔ اس کی تائید اس سے بھی ہوتی ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے بدر کے قیدیوں کو اجازت دی کہ وہ ہر ایک کے بدلے دس مسلمانوں کو تعلیم دیں، اور یہ تعلیم کی ادائیگی کی ایک صورت ہے۔ تصنیف دراصل علم کو تحریر کے ذریعے آگے پہنچانا ہے، یعنی تحریر کے ذریعے علم دینا، اور اس لحاظ سے یہ زبانی تعلیم کی طرح ہے۔ علم لوگوں تک زبانی بھی پہنچایا جا سکتا ہے اور تحریری شکل میں بھی، اور دونوں صورتوں میں اس پر فیس لینا جائز ہے۔ تاہم اگر استاد کوئی چیز زبانی یا تحریری طور پر سکھائے تو جو علم سیکھنے والے نے حاصل کیا وہ اسی کا ہو جاتا ہے، اور اسے حق حاصل ہے کہ وہ یہ علم کسی بھی دوسرے شخص کو زبانی یا تحریری طور پر آگے پہنچائے اور اس پر فیس لے۔ بدر کے قیدیوں کا ان لوگوں پر جنہوں نے ان سے پڑھنا لکھنا سیکھا، اپنی اجرت کے سوا کوئی حق نہیں تھا، اور وہ لوگ اپنے استادوں کی اجازت کے بغیر اور ان کا کوئی حق باقی رکھے بغیر دوسروں کو پڑھنا لکھنا سکھا کر اجرت لے سکتے تھے۔

“You are most entitled to take wages for Allah (swt)'s Book” (reported by Al-Bukhari from Ibn ‘Abbas), and so by greater reasoning a fee can be taken for teaching anything else; additionally it is confirmed from the fact that the Messenger (pbuh) allowed the prisoners from the battle of Badr to each teach ten Muslims as their ransom, which is making a payment for education. Authoring is the writing of knowledge, or in other words, the giving of knowledge through writing and so it is like imparting it verbally. Knowledge can be passed to people verbally or in a written form and in both circumstances it is permitted to take a fee for it. However, if the teacher imparts something verbally or through writing, the knowledge that the learner took becomes possessed by him, and so he has the right to impart that knowledge to anyone else whether verbally or through writing, and he has the right to take a fee for it. The prisoners from Badr had no right over those who learnt reading and writing from them other than their fee, and those who learnt from them could teach others reading and writing for a fee without the permission of their teachers, and without their teachers having any right.

اضافه طور، علم، د دې له نظره چې جائز دی، او د جائز کېدو معنا دا ده چې د هر چا لپاره روا ده چې هغه واخلي، او د هر هغه چا لپاره روا ده چې هغه ښوي چې د ښوونې معاوضه واخلي، نه دا چې یوازې هغه ښوونکی چې په اصل کې یې ښوولی و. نو له دې څخه ښکاري چې علم د هر هغه چا ملکیت دی چې هغه پیژني، او د هغه یوازې ملکیت نه دی چې ښوولی یې دی، بلکې دا د هغه چا ملکیت دی چې هغه پیژني، ترڅو چې هغه د هغه سره پاتې وي، نو هغه کولی شي چې بل چا ته د ښوونې معاوضه واخلي، یا بې له معاوضې نورو ته ورزده کړي. نو که دا د هغه له لارې د یو فرد یا یوې ډلې ته د ښوونې په توګه، یا په عامه توګه د خبرو کولو په توګه، یا د هر ډول لارې سره خلکو ته د رسولو په توګه ښکاره شي، نو دا د ټولو خلکو لپاره روا کېږي، سره له دې چې دلایل عموماً علم جائز ګڼي، او دا د هغه چا لپاره روا کېږي چې دا علم په انفرادي توګه یا د یوې ډلې د یوې برخې په توګه اخیستی وي، چې هغه هر چا ته چې وغواړي ورکړي، پرته له دې چې هغه ښوونکی چې په پیل کې یې ورزده کړي وو اجازه ورکړې وي یا نه، او دا چې هغه راضي وو چې دا وشي یا نه.

Additionally, knowledge, from the angle that it is permitted, and the meaning of its being permitted is that it is permissible for anyone to take it, and permitted for anyone who teaches it to take a fee, and not simply the teacher who taught it originally. So from this it is seen that the knowledge is possessed by anyone who knows it, and is not the sole possession of the one who taught it, and it is the possession of the one who knows it as long as it remains with him, and so he can take a fee for teaching it to someone else, or can teach it to others for free. So if it emerges from him through his teaching of it to an individual or a group, or talking about it in public, or conveying it to the people by any means, it becomes permissible for all of the people in accordance with the evidences which generally permit knowledge, and it becomes permissible for whoever took that knowledge individually or part of a group, to give it to whoever they wish irrespective of whether the one who taught them initially gave them permission or not, and whether they were content for that to happen or not.

یہ اس بات کی دلیل ہے کہ کسی کو نشر و اشاعت کا حق حاصل نہیں، کیونکہ یہ علم ہے، اور جب تک وہ اس کے پاس رہے تو اسے اس کی فیس لینے کا حق ہے، اور اگر وہ اسے زبانی یا تحریری طور پر، کسی بھی ذریعے سے لوگوں تک پہنچا دے تو یہ سب لوگوں کے لیے جائز ہو جاتا ہے، اور ان میں سے ہر ایک کے لیے جائز ہو جاتا ہے کہ وہ اسے کسی اور کو سکھائے اور اس کی تعلیم پر فیس لے۔ لہٰذا نشر کے حقوق کو مصنف کے ساتھ مخصوص کرنا جائز چیز کو حرام ٹھہرانا ہے؛ علم کو حرام کرنا ہے کہ اسے اجازت کے بغیر لینے سے روکا جائے، اور اس کی تعلیم پر فیس لینے کو حرام کرنا ہے کہ اجازت کے بغیر اسے فیس کے عوض سکھانے سے روکا جائے۔ اس لیے کسی کے لیے نشر کے حقوق رکھنا جائز نہیں۔

This is evidence that no one possesses the right to publish since it is knowledge, so as long as it remains with him he has the right to charge a fee for it, and if he imparts it to the people verbally or through writing, by any means at all, it becomes permitted for all the people, and it becomes permitted for every one of them to teach it to someone else and to charge a fee for teaching. So to make the rights of publishing specific to the author is forbidding the permitted; forbidding knowledge by prohibiting it being taken except with permission and forbidding charging a fee for it by prohibiting it being taught for a fee except with permission, and so accordingly it is not permissible for anyone to possess publishing rights.