حکومت مرکزي ده، او ادارہ غیر مرکزي ده۔

The ruling is centralised and the administration is decentralised.

دا مقاله دې ته ترتیب شوې ده چې حکومت او اداره یو له بله جلا کړي. د دواړو ترمنځ توپیر له دوو اړخونو څخه ښکاره دی: د هریو د حقیقت له پلوه، او د رسول الله ﷺ د والیانو په ټاکلو او ملکي کارکوونکو په ګمارلو کې د کړنو له پلوه. د هریو د حقیقت په اړه، حکم، ملک او سلطان یو ځای معنا لري، هغه دا چې قوانینو ته عملي بڼه ورکوي. په المحیط القاموس کې راغلي دي چې «...الملک عظمة و سلطان»، او په بل ځای کې «السلطان الحجة والقدرة على الملك»، او په دریم ځای کې «الحکم: القضاء...والحاكم من ينفذ الحكم»۔ او دا پدې معنا ده چې حکومت په ژبني لحاظ د فیصلې معنا لري، او حاکم هغه څوک دی چې حکم عملي کوي. خو دلته د حکومت څخه مراد اصطلاحي معنا ده: د قوانینو عملي کول، په بل عبارت د واک، سلطې او د حکومت د توان. یا په بله ژبه، د مشرۍ هغه عمل چې شریعت د رسول الله ﷺ په ځانګړو الفاظو سره مسلمانانو باندې فرض کړی دی۔

This article was drafted in order to separate between the rule and the administration. The difference between the two of them is apparent from two angles: from the reality of each of them and from the actions of the Messenger of Allah (pbuh) in the appointment of the governors (Wali) and the assignment of civil employees. As for the reality of each of them, the rule (Hukm), power (Mulk) and the authority (Sultan) have the same meaning, and that is the authority which implements the laws. It is mentioned in the Al-Muheet dictionary that “…Al-Mulk is greatness and Sultan”, and in another place “Al-Sultan is the proof and the capability of Mulk”, and in a third place “Al-Hukm: the decree…and Al-Haakim is the one who implements the Hukm”. And this means that the rule linguistically means the decree and the Haakim (ruler) linguistically is the implementer of the rule, and what is intended by the rule in this article is the terminological meaning; the implementation of the laws, in other words, the power, the authority and the capability of rule. Or by another expression, the action of leadership which the Shari’ah obligated upon the Muslims with the words of the Messenger (pbuh).

.» وَلا يَحِلُّ لِثَلاثَةِ نَ فَرٍ يَكُونُونَ بِأَرْضِ فَلاةٍ إِلاَّ أَمَّرُوا عَلَيْهِمْ أَحَدَهُمْ «.

.» وَلا يَحِلُّ لِثَلاثَةِ نَ فَرٍ يَكُونُونَ بِأَرْضِ فَلاةٍ إِلاَّ أَمَّرُوا عَلَيْهِمْ أَحَدَهُمْ «.

«په هر بې‌آبادې کې د دریو کسانو لپاره دا ناروا ده چې له ډلې څخه یو کس د خپل مشر په توګه وټاکي» — دا روایت امام احمد د عبداللہ بن عمرو له لارې نقل کړی دی، او د مشرۍ عمل هغه واک دی چې د ظلم د مخنیوي او د شخړو د فیصلې لپاره کارول کیږي، یا په بل عبارت دا حکم د هغه واک سرپرستۍ ده چې د هغه ذات (جل جلاله) په خبره کې یادیږي.

“It is unlawful for three people in any barren land not to appoint one of them as their leader” reported by Ahmad through ‘Abd Allah Bin Amr, and the action of leadership is the authority which is used to prevent injustice and to settle disputes, or by another expression the rule is the guardianship of the authority mentioned in His (swt) words

﴿اَیُّهَا الَّذِیْنَ اٰمَنُوْۤا اَطِیْعُوا اللّٰهَ وَاَطِیْعُوا الرَّسُوْلَ وَاُولِی الْاَمْرِ مِنْكُمْ﴾ [النساء: ۵۹] او د الله تعالی وینا

“O you who have believed, obey Allah and obey the Messenger (pbuh) and those in authority among you.” (TMQ 4:59) and His (swt) words

«اگر دوی دا رسول (صلی الله علیه وسلم) یا د هغوی د واکدارو په لور رجوع کړې وای» (TMQ 4:83)، کوم چې د امورو د عملي سمبالښت کار دی. دا د واک حقیقت دی. په دې اساس، د واکمنۍ ولایت، قیادت او قدرت حکم دی، او نور هر څه اداره ګڼل کیږي. په همدې ترتیب، هغه څه چې خلیفه او د والیانو او کارکوونکو مشران د شریعت د احکامو او قضایي فیصلو په تطبیق سره د خلکو د چارو سمبالولو لپاره کوي، حکم ګڼل کیږي؛ او هغه نور څه چې دوی یا هغه کسان کوي چې له خلکو یا له خلیفې لخوا ټاکل شوي وي، اداره ګڼل کیږي. په دې ډول د حکم او ادارې ترمنځ توپیر ډیر واضح شوی دی.

“But if they had referred it back to the Messenger (pbuh) or to those of authority among them.” (TMQ 4:83), which is the undertaking of practically governing matters. This is the reality of the rule. Based upon that, the guardianship of the authority, the leadership and the power are the rule, and anything else is considered to be administration. Consequently, what the Khalifah and the leaders from the governors and workers do in terms of managing the affairs of people by implementing the Shari’ah rules and the legal judgments is considered to be the rule; anything else from what they or others do from those who were appointed from the people or by the Khalifah is considered to be administration. Accordingly the difference between the ruling and administration has become obvious.

شریعت نے حکومت کا حکم اُس خلیفہ کے لیے دیا ہے جسے امت نے منتخب کیا ہو، یا اُس امیر کے لیے جسے انہوں نے چُنا ہو۔ پس امت کے انتخاب سے امیر کو، یا خلیفہ کی بیعت سے خلیفہ یا امیر کو، وہ شخص حکومت کا حق دار بن جاتا ہے، یعنی حکومت اُسی کے لیے ہوتی ہے۔ اُس کے سوا کوئی بھی حکومت نہیں لے سکتا، جب تک کہ وہ خود کسی کو نہ دے۔ اس طرح حکومت مرکزی ہو جاتی ہے۔ دوسرے لفظوں میں، امت کا کام یہ ہے کہ حکومت کسی شخص، خلیفہ یا امیر کو سونپے، اور بیعت، چناؤ یا انتخاب کے ذریعے وہ حکومت اُسی کی ہو جاتی ہے۔ اُس وقت وہ جسے چاہے حکومت کا حق دے سکتا ہے، اور اُس کے دیے بغیر کسی اور کو حکمرانی کا حق نہیں۔ اس سے واضح ہوتا ہے کہ حکومت کا مرکزی ہونا دراصل حق کو اُس شخص کے ساتھ محدود کرنا ہے جسے امت نے منتخب کیا ہے، جو خودبخود حکومت کا حق دار ہو جاتا ہے۔ اس کے سوا کوئی بھی خودبخود حق دار نہیں ہوتا، بلکہ وہ کسی اور کے دینے سے حق پاتا ہے، اور اس اجازت میں وقت، جگہ اور حالات کی پابندی ہوتی ہے۔ ایسی صورت میں حکم کی حقیقت بتاتی ہے کہ حکومت مرکزی ہے اور اس کا مرکزی ہونا ضروری ہے۔

The Shari’ah gave the rule as described to the Khalifah who was elected by the Ummah, or the Amir chosen by them, so by the Ummah’s choice for the Amir or by her pledge of allegiance to the Khalifah, the Khalifah or the Amir then becomes the one who has the right to the rule, or the rule is for the Khalifah or the Amir. No one else can take the rule unless it was given to them by him, and in this manner the rule is centralised. In other words, the rule is for the Ummah to give to a person, Khalifah or Amir, and by giving them the rule by the pledge of allegiance or by selection or elections, the rule becomes his, and at that time he gives the right to rule to whomever he wishes and no one else has the right to rule unless he gives it to them. Accordingly, it becomes apparent that centralisation of the rule is the restriction of the right to the rule with the one whom the Ummah has selected, where he is entitled to the rule automatically. No one else is entitled to the rule automatically; rather they gain it through being granted it by someone else, and are limited with respect to this permission by time, place and situation, and in that case the reality of the ruling indicates that it is centralised and its centralisation is necessary.