ضروری است که عقیدهٔ اسلامی پایهٔ برنامهٔ آموزشی قرار گیرد. سرفصل‌ها و شیوه‌های تدریس همگی به گونه‌ای تنظیم می‌شوند که از این پایه منحرف نشوند.

It is imperative that Islamic ‘Aqeedah is the basis for the education curriculum. The syllabi and the ways of teaching are all drafted in a manner that does not deviate from this basis.

گفته می‌شود از نظر لغوی: انسان «علم» را می‌آموزد — یعنی به حقیقتِ دانش می‌رسد — و «چیزی را» می‌آموزد — یعنی آن را می‌داند. در فرهنگ «القاموس المحیط» آمده است: «او آن را آموخت، گویی آن را به‌عنوان دانش شنید… و دانش در شخص است، و آن مرد عالم و دانا است». این معنای لغوی، پایه‌ی معنای واژه‌ی علم و مشتقات آن است؛ بنابراین تا وقتی نشانه‌ای وجود نداشته باشد که آن را به معنای اصطلاحی منتقل کند، معنای لغوی واژه و مشتقاتش پذیرفته می‌شود. آنچه از «منهج تعلیمی» مراد است، همان معنای لغوی است؛ یعنی هر دانشی. «منهج تعلیمی» اصطلاحی است به معنای پایه‌ای که اطلاعاتی که قرار است آموخته شود، بر آن بنا می‌شود؛ از یک جهت، این همان موضوعاتی است که این اطلاعات دربر می‌گیرد، و از جهت دیگر، شیوه‌ی ارائه‌ی این اطلاعات. بنابراین دو موضوع را در بر می‌گیرد: نخست، موضوعات مورد مطالعه، و دوم، شیوه‌های تدریس. از آنجا که عقیده‌ی اسلامی پایه‌ی زندگی مسلمان، و پایه‌ی دولت اسلامی، و پایه‌ی روابط میان مسلمانان است، به بیان دیگر، پایه‌ی جامعه است، لازم است که هر اطلاعاتی که مسلمان دریافت می‌کند، بر عقیده‌ی اسلامی استوار باشد. این حکم چه آن اطلاعات به زندگی او، یا به رابطه‌اش با دیگران، یا به وضعیت سیاسی در دولت مربوط باشد، یا به هر جنبه‌ی دیگری از این زندگی، یا به آنچه پیش از آن یا پس از آن می‌آید، فرقی نمی‌کند. پیامبر ﷺ نخست مردم را به اسلام فرا می‌خواند، یعنی آنان را به پذیرش عقیده‌ی اسلامی دعوت می‌کرد. هنگامی که مردم اسلام را می‌پذیرفتند، ایشان آغاز به آموزش احکام اسلام به آنان می‌کرد؛ و بدین‌سان، عقیده پایه‌ی آموزه‌های پیامبر ﷺ به مسلمانان بود. هنگامی که خورشید در زمان مرگ فرزندش ابراهیم گرفت، مردم گفتند که خورشید به سبب مرگ ابراهیم گرفته است، و او به آنان فرمود:

It is said linguistically: a man learns knowledge (‘Ilm) – he arrives at the true knowledge, and he learns something – he knows it. In the Al-Muhit dictionary it mentions: “he learnt it is like he heard it as knowledge…and knowledge is in the person, and the man is a scholar, and knowledgeable”. This linguistic meaning is the basis of the meaning of the word knowledge and its derivations, and so the linguistic meaning of the word and its derivations are taken as long as there is no indication present which transfers it to the terminological meaning. What is meant by: “education curriculum” is the linguistic meaning; in other words, every knowledge. The education curriculum is an expression meaning the basis upon which the information which is desired to be learnt is built upon; from one angle this is the subjects which are encompassed by this information and from another angle how this information is going to be given. It therefore encompasses two issues: firstly, the topics for study, and secondly, the ways of teaching. Since the Islamic ‘Aqeedah is the basis of the Muslim’s life, and the basis for the Islamic State, and for the relationships between the Muslims, in other words, the basis for the society, then it is imperative that every piece of information that the Muslim receives is based upon the Islamic ‘Aqeedah. This is irrespective of whether the information was connected to his life, or to his relationship with others, or to the political situation in the State, or connected to any aspect of this life, or what came before it or what comes after it. The Messenger (pbuh) used to first call people to Islam, in other words, for them to embrace the Islamic ‘Aqeedah. Once they embraced Islam, he started teaching them the rules of Islam, and so the ‘Aqeedah was the basis of the teachings of the Messenger (pbuh) to the Muslims. When the sun was eclipsed at the time that his son Ibrahim died, the people said that the sun had eclipsed due to the death of Ibrahim, and so he said to them:

.» إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَ تَانِ مِنْ آيَاتِ اللهِ، لا يَ نْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلا لِحَيَاتِهِ «.

.» إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَ تَانِ مِنْ آيَاتِ اللهِ، لا يَ نْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلا لِحَيَاتِهِ «.

«خورشید و ماه دو نشانه از نشانه‌های خداوند (سبحانه و تعالی) هستند؛ به‌خاطر مرگ یا زندگی هیچ‌کس گرفته نمی‌شوند.» (متفق علیه). و بدین‌ترتیب پیامبر ﷺ عقیده را مبنای سخنی قرار داد که دربارهٔ کسوف و خسوف بیان فرمود. بخاری از ابو سعید خدری روایت کرده که گفت:

“The Sun and the Moon are two signs from the signs of Allah (swt), they do not eclipse due to anyone’s death or life.” (agreed upon). And so the Prophet made the ‘Aqeedah the basis for the information he gave regarding the solar and lunar eclipses. It is reported by Al-Bukhari from Abu Sa‘id Al-Khudri who said:

فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ، فَأَصَبْ نَا سَبْ يًا مِنْ سَ بْيِ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللهِ « الْعَرَبِ، فَاشْتَ هَيْ نَا النِّسَاءَ، فَاشْتَدَّتْ عَلَيْ نَا الْعُزْبَةُ وَأَحْبَبْ نَا الْعَزْلَ، فَسَأَلْنَا رَسُولَ اللهِ » فَ قَالَ: مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَ فْعَلُوا، مَا مِنْ نَسَمَةٍ كَائِنَةٍ إِلَى يَ وْمِ الْقِيَامَةِ إِلاَّ. وَهِيَ كَائِنَة.

فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ، فَأَصَبْ نَا سَبْ يًا مِنْ سَ بْيِ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللهِ « الْعَرَبِ، فَاشْتَ هَيْ نَا النِّسَاءَ، فَاشْتَدَّتْ عَلَيْ نَا الْعُزْبَةُ وَأَحْبَبْ نَا الْعَزْلَ، فَسَأَلْنَا رَسُولَ اللهِ » فَ قَالَ: مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَ فْعَلُوا، مَا مِنْ نَسَمَةٍ كَائِنَةٍ إِلَى يَ وْمِ الْقِيَامَةِ إِلاَّ. وَهِيَ كَائِنَة.

«ما با رسول خدا ﷺ در غزوه‌ی بنی المصطلق همراه شدیم و تعدادی از عرب‌ها را به اسارت گرفتیم. دوری طولانی از همسرانمان ما را سخت در فشار گذاشته بود و می‌خواستیم عزل کنیم. از رسول خدا ﷺ (درباره‌ی جواز آن) پرسیدیم. فرمود: "اگر چنین کنید، گناهی بر شما نیست. هیچ جانی که خداوند تا روز قیامت مقدر کرده که پدید آید، نیست مگر آنکه قطعاً پدید خواهد آمد."» و در روایتی دیگر، از پیامبر ﷺ درباره‌ی عزل پرسیدند و ایشان فرمود:

“We went with Allah (swt)'s Messenger (pbuh), in the expedition of Bani Al-Mustaliq and we captured some of the 'Arabs as captives, and the long separation from our wives was pressing us hard and we wanted to practice coitus interruptus. We asked Allah (swt)'s Messenger (pbuh) (whether it was permissible). He said, " There is nothing upon you if you do it. No soul, (that which Allah (swt) has) destined to exist, up to the Day of Resurrection, but will definitely come, into existence."”, and in another narration they asked the Prophet about coitus interruptus and he said:

.» مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَ فْعَلُوا، فَإِنَّ اللهَ قَدْ كَتَبَ مَنْ هُوَ خَالِقٌ إِلَى ي وَْمِ الْقِيَامَةِ «.

.» مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَ فْعَلُوا، فَإِنَّ اللهَ قَدْ كَتَبَ مَنْ هُوَ خَالِقٌ إِلَى ي وَْمِ الْقِيَامَةِ «.

آنچه آن را انجام دهید گناهی بر شما نیست، زیرا الله (سبحانه و تعالی) آنچه را که آفریده تا روز قیامت مقدر کرده است." و مسلم نیز روایتی مشابه این را نقل کرده است. پس پیامبر (صلی الله علیه وسلم) ﷺ به پرسش آنان دربارهٔ عزل از جهت اینکه آیا از بارداری جلوگیری می‌کند پاسخ داد، و ایمان به علم الهی را پایهٔ پاسخ خود قرار داد؛ به عبارت دیگر، عقیدهٔ اسلامی را مبنای پاسخ خود قرار داد. و روایات متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد قرار دادن عقیدهٔ اسلامی به عنوان مبنای برنامهٔ درسی آموزشی بر دولت واجب است و جایز نیست که به هیچ وجه از آن منحرف شود. با این حال، قرار دادن عقیده به عنوان مبنای برنامهٔ درسی آموزشی به این معنا نیست که هر اطلاعاتی از آن سرچشمه گرفته باشد، زیرا شریعت چنین چیزی را نخواسته است. این امر با واقعیت نیز در تناقض است، زیرا نه هر اطلاعاتی از عقیدهٔ اسلامی سرچشمه می‌گیرد، چرا که عقیده مختص به باورها و احکام است و هیچ ارتباطی با سایر امور ندارد. بلکه معنای قرار دادن آن به عنوان مبنای برنامهٔ درسی تنها این است که تمامی اطلاعات مرتبط با باورها و احکام باید از عقیدهٔ اسلامی سرچشمه بگیرند، زیرا عقیدهٔ اسلامی با همین مطالب آمده است. اما در مورد هر اطلاعاتی غیر از باورها و احکام، معنای قرار دادن عقیدهٔ اسلامی به عنوان مبنای آن این است که این اطلاعات و احکام باید بر پایهٔ عقیدهٔ اسلامی بنا شوند؛ به عبارت دیگر، عقیدهٔ اسلامی به عنوان معیار به کار می‌رود، بنابراین هر آنچه با آن در تضاد باشد رد شده و به آن باور نمی‌شود، و هر آنچه با آن در تضاد نباشد مجاز به پذیرش است. پس عقیده معیار پذیرش و باورها است.

There is nothing upon you if you do it, since Allah (swt) has Written whoever He Created until the day of Judgement.” and Muslim reported similar to this. So the Messenger (pbuh) answered their question regarding withdrawal from the angle of whether it prevents pregnancy, and made belief in the Knowledge of Allah (swt) the basis of his answer; in other words, he made the Islamic ‘Aqeedah the basis of his answer. And there are several narrations which indicate that making the Islamic ‘Aqeedah the basis for the education curriculum is an obligatory issue upon the State, and that it is not permitted for it to stray from that at all. However, making the ‘Aqeedah the basis for the education curriculum does not mean that every piece of information emanated from it, because that was not requested by the Shari’ah. This also contradicts the reality, since not every piece of information emanates from the Islamic ‘Aqeedah, since the ‘Aqeedah is specific to beliefs and laws, and has no relationship to anything else. Rather, the meaning of making it the basis for the education curriculum only means that all the information connected to beliefs and laws must emanate from the Islamic ‘Aqeedah, since that is what the ‘Aqeedah came with. As for with respect to any information other than beliefs and laws, the meaning of making the Islamic ‘Aqeedah the basis for it is that these information and laws should be built upon the Islamic ‘Aqeedah; in other words, the Islamic ‘Aqeedah is used as the criterion, so anything that contradicts it is rejected and not believed in, and whatever does not contradict it is permitted to be accepted. So the ‘Aqeedah is the criterion for acceptance and beliefs.

از نظر کسب اطلاع و یادگیری، هیچ چیزی که مانع یادگیری آن شود وجود ندارد، زیرا دلایلی که به طلب علم ترغیب می‌کنند عام‌اند؛ پیامبر ﷺ فرمود:

As for the angle of information and learning, there is nothing that prohibits it from being learnt, since the evidences which encourage seeking knowledge are general; the Prophet said:

.» طَلَبُ الْعِل مِ فَرِيضَة «.

.» طَلَبُ الْعِل مِ فَرِيضَة «.

«طلب علم واجب است»، زرکشی در «التذکره» گفته است: «و حافظ جمال الدین مِزّی گفت: این روایت از راههای بسیاری نقل شده، به حدی که به مرتبه حدیث حسن میرسد»، و واژه «علم» عام است و همه دانشهای سودمند را دربر میگیرد. و ابوداوود، احمد، ابن حبان و بیهقی در «شعب الایمان» همگی از کثیر بن قیس روایت کردهاند که گفت: «هر کس راهی را بپیماید که در آن دانشی بجوید، خداوند به واسطهٔ آن او را راهی از راههای بهشت میپیماید».

“Seeking knowledge is a duty”, Al-Zarkashi said in Al- Tadhkirah: “and Al-Hafiz Jamal Al-Dinn Al-Mizzi said: this is reported from many paths such that it reaches the level of a Hasan narration”, and the word: “knowledge” which is general covering all knowledge that is beneficial. And Abu Dawud, Ahmad, Ibn Hibban, and Al-Bayhaqi in Al-Shu‘ab all reported from Kathir b. Qays that he said: .» مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَطْلُبُ فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا مِنْ طُرُقِ الْجَنَّةِ «.

«هر کس راهی را در طلب علم بپیماید، خداوند او را بر راهی از راه‌های بهشت قرار می‌دهد» و واژه «علم» عام است و همه‌ی دانشی را که سودمند باشد دربر می‌گیرد.

“Whoever sets out on a path in search of knowledge, Allah (swt) sets him on a path from the paths of Paradise” and the word: “knowledge” is general, covering all knowledge that is beneficial.

و در قرآن کریم اندیشهها و باورهایی وجود دارد که با اسلام در تضاد است، مانند:

And in the noble Quran there are ideas and beliefs which contradict Islam such as:

«و ما یهلکنا إلا الدهر» (الجاثیۃ: ۲۴) و دیگر نمونه‌هایی از این دست، که بر جواز فراگیری آن اندیشه‌هایی دلالت دارند که با عقیدهٔ اسلامی در تعارض‌اند. بر این اساس، فراگرفتن اطلاعات بدون پذیرفتن یا باور داشتن به آن‌ها جایز است و اشکالی ندارد، اما آنچه ممنوع است، پذیرفتن اندیشه‌هایی است که با عقیدهٔ اسلامی مخالف‌اند. برای مثال، اندیشهٔ داروین می‌گوید: انسان‌ها از میمون‌ها تکامل یافته‌اند، در حالی که خداوند (سبحانه و تعالی) فرموده است:

“And nothing destroys us but time.” (TMQ 45:24) and other such examples, which indicate the permissibility of learning those ideas which contradict the Islamic ‘Aqeedah. Accordingly, to learn information without adopting it or believing in it is permissible and there is nothing wrong with it, but what is prohibited is to adopt the ideas that contradict the Islamic ‘Aqeedah. For example, the idea of Darwin says: people evolved from apes, whereas Allah (swt) said:

«همانا مَثَلِ عیسی نزد خداوند، همچون مَثَلِ آدم است. او را از خاک آفرید، سپس به او فرمود: "باش" و او بود.» (سورۀ آل‌عمران، آیۀ ۵۹)، و نظریۀ کمونیستی تکامل مادی ادعا می‌کند که ماده به‌طور ابدی تکامل می‌یابد و هیچ چیز دیگری آن را پدید نیاورده است، و از این رو خدایی وجود ندارد؛ حال آنکه الله (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

“Indeed, the example of Jesus to Allah (swt) is like that of Adam. He created Him from dust; then He said to him, "Be," and he was.” (TMQ 3:59), and the communist theory of material evolution claims that material evolves eternally, and there is nothing else which developed it, and so there is no God, whereas Allah (swt) says:

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به الله (سبحانه و تعالی) ایمان بیاورید.» (قرآن کریم، ۴:۱۳۶)؛ یعنی به وجود او (سبحانه و تعالی) ایمان بیاورید. و او (سبحانه و تعالی) می‌فرماید:

“O you who have believed, believe in Allah (swt).” (TMQ 4:136), in other words, in His (swt) existence, and He (swt) says:

«الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا» (سورۂ الفرقان، آیت ۵۹)۔ کتاب «ادبِ جاہلی» میں یہ بات درج ہے کہ ابراہیم کا قصہ گھڑا گیا ہے اور اس میں کوئی حقیقت نہیں بلکہ اسے راویوں نے خود ایجاد کیا ہے، حالانکہ ابراہیم کا قصہ قرآن میں مذکور ہے اور وہ اسے ایک ایسے واقعے کے طور پر بیان کرتا ہے جو حقیقت میں پیش آیا، لہٰذا اس کا انکار قرآن کا انکار ہے۔ اس بنا پر اس قسم کی معلومات اور اس جیسی کوئی بھی بات تعلیمی نصاب میں شامل نہیں کی جانی چاہیے اگر اس سے یہ خطرہ ہو کہ انہیں قبول کر لیا جائے گا اور ان پر یقین کیا جانے لگے گا، اور اسی وجہ سے یہ پرائمری تعلیم کا حصہ نہیں ہونی چاہییں، کیونکہ اس سے (چھوٹے بچوں کے سیکھنے کے دوران) انہیں قبول کیے جانے کا امکان پیدا ہوگا۔ اسی طرح، اگر اسے نصاب کا حصہ بنایا جائے تو لازم ہے کہ اس کا غلط ہونا واضح کیا جائے اور اس کے نظریات کا رد کیا جائے تاکہ کوئی انہیں نہ اپنائے اور نہ ان پر یقین کرے۔

“He who created the heavens and the earth and what is between them.” (TMQ 25:59). The Book of Pre-Islamic (Jaahili) Literature mentions that the story of Ibrahim was fabricated and that there is no substance in it but rather it was invented by the narrators, even though the story of Ibrahim is mentioned in the Quran and it tells it as a story that occurred in reality and so denying it is a rejection of the Quran. Therefore, these types of information and anything similar are not placed in the education curriculum if that would lead to them being adopted and believed in, and, therefore, they would not be a part of primary education, since this would lead to it being adopted (by the young children learning). In the same manner, if it is made part of the curriculum, it is imperative that its incorrectness be explained and that its ideas are dismantled such that no one would adopt them or believe in them.

بدین ترتیب، عقیدهٔ اسلامی به عنوان اساس برنامهٔ آموزشی قرار داده می‌شود، و از این رو معیار پذیرش اطلاعات می‌گردد؛ از این جهت که آن‌ها را درست بدانیم و به آن‌ها ایمان بیاوریم، و نه صرفاً از این جهت که اطلاعاتی ساده‌اند.

In this manner, the Islamic ‘Aqeedah is made the basis for the education curriculum, so it is made the criterion for adopting information from the angle of confirming it as true and believing in it, and not simply from the angle that it is simply information.