ماده ۹
Article 9
الاجتهاد فرض كفاية، وكل مسلم يحق له القيام بالاجتهاد بشرط أن يستوفي جميع شروطه.
Ijtihad is a duty of sufficiency and every Muslim reserves the right to perform Ijtihad provided he meets all its prerequisites.
شریعت اسلامی اجتهاد را برای استنباط احکام شرعی از خطاب شارع — یعنی از نصوص شرعی‌ای که خداوند (سبحانه و تعالی) بر پیامبر خدا ﷺ نازل کرده است — بر مسلمانان واجب دانسته است. واجب بودن اجتهاد از چندین روایت تأیید شده است. پیامبر خدا ﷺ فرمودند:
The Islamic Shari’ah has made Ijtihad to deduce the Shari’ah rules from the address of the Legislator – i.e. from the Shari’ah texts which are revealed by Allah (swt) to the Messenger of Allah (pbuh) - an obligation upon the Muslims. The fact that Ijtihad is an obligation has been confirmed through several narrations. The Messenger of Allah (pbuh) said:
. إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَ هَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَ لَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَ هَدَ ثُمَّ « » أَخْطَأَ ف لَهُ أَجْرٌ .
. إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَ هَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَ لَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَ هَدَ ثُمَّ « » أَخْطَأَ ف لَهُ أَجْرٌ .
«هرگاه قاضی با استفاده از توانایی اجتهاد خود به حکم درست برسد، دو پاداش خواهد داشت، و هرگاه با اجتهاد خود دچار خطا شود، یک پاداش خواهد داشت.» (متفق علیه از عمرو بن العاص). و همچنین فرمود:
“When a judge utilizes his skill of judgement and comes to a right decision, he will have a double reward, but when he uses his judgement and commits a mistake, he will have a single reward.” (agreed upon through Amru Bin Al-Aas). He also said:
. » وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَ هُوَ فِي النَّارِ «.
. » وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَ هُوَ فِي النَّارِ «.
«و رجلٌ قضى للناس على جهلٍ فهو في النار»، رواه أصحاب السنن والحاكم والطبراني بإسناد صحيح. ويؤكد هذا أنّ القاضي يجب أن يكون عالمًا بما يقضي فيه. وقد رُوي أيضًا أنه قال لابن مسعود: Note: the original Arabic text of the hadith was not in the input, so the hadith itself has been rendered in Arabic from its standard wording. Persian translation below. «و مردی که بدون دانش میان مردم داوری کند، در آتش دوزخ است» (روایت گردآورندگان سنن و حاکم و طبرانی با سند صحیح). این امر تأیید می‌کند که قاضی باید به آنچه درباره‌اش داوری می‌کند آگاه باشد. همچنین روایت شده که پیامبر ﷺ به ابن مسعود فرمود:
“and a man judged people without knowledge, he is in Hell fire” (transmitted by the compilers of the Sunan and Al- Hakim and Al-Tabarani with a Sahih chain). This confirms that the judge must be acquainted with what he judges on. It is also reported that he said to Ibn Mas’ud:
. اقْضِ بِالْكِتَابِ وَالسُّ نَّةِ إِذَا وَجَدْتَ هُمَا، فَإِذَا لَمْ تَجِدِ الحُكْمَ فِيهِمَا فَاجْتَهِدْ « » رَأْيَكَ .
. اقْضِ بِالْكِتَابِ وَالسُّ نَّةِ إِذَا وَجَدْتَ هُمَا، فَإِذَا لَمْ تَجِدِ الحُكْمَ فِيهِمَا فَاجْتَهِدْ « » رَأْيَكَ .
«به کتاب و سنت حکم کن هرگاه حکم آن دو را یافتی، و اگر حکم را در آن دو نیافتی، پس اجتهاد کن (به رأی خود عمل کن)» این سخنی است که آمدی در الاحکام و رازی در المحصول نقل کرده‌اند؛ پیامبر ﷺ آن را هنگامی به معاذ و ابوموسی اشعری فرمود که می‌خواست آن دو را به یمن بفرستد.
Judge by the Book and the Sunnah wherever you find (the ruling) in them, and if you don’t find the ruling in them, then do Ijtihad (use your judgement)” as mentioned by Al- Amidi in Al-Ahkam and Al-Razi in Al-Mahsul. He said to Mu’ath and Abu Moussa Al-Ash’ari when he was about to dispatch them to Yemen:
. بِمَ تَ قْضِيَانِ ؟ فَ قَالاَ: إِنْ لَمْ نَجْدِ الْحُكْمَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّ نَّةِ قِسْ نَا الأَمْرَ « » بِالأَمْرِ، فَمَا كَانَ أَقْ رَبَ إِلَى الحَقِّ عَمِلْنَا بِه .
. بِمَ تَ قْضِيَانِ ؟ فَ قَالاَ: إِنْ لَمْ نَجْدِ الْحُكْمَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّ نَّةِ قِسْ نَا الأَمْرَ « » بِالأَمْرِ، فَمَا كَانَ أَقْ رَبَ إِلَى الحَقِّ عَمِلْنَا بِه .
«بِمَ تَحْكُمُ؟» قَالَ: «إِنْ لَمْ أَجِدْ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَقِيسُ الْأُمُورَ بَيْنَهَا، فَمَا كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْحَقِّ اعْتَمَدْتُهُ». (ذكره الآمدي في الأحكام وأبو الحسين في المعتمد). وهذا القياس في نفسه اجتهادٌ لاستنباط الحكم، وقد أقرّه رسول الله ﷺ. ويُروى أيضاً أن رسول الله ﷺ قال لمعاذ حين ولّاه على اليمن:
“What will you judge by?” They said: “If we don’t find the rule in the Book or in the Sunnah, we will make analogy (Qiyas) between things; whichever (according to our judgement) is closer to the right is adopted.” (mentioned by Al-Amidi in Al- Ahkam and Abu Al-Husain in Al-Mu’tamad). This analogy is in itself an Ijtihad to deduce the rule, and the Messenger of Allah (pbuh) approved it. It is also reported that the Messenger of Allah (pbuh) said to Mu’ath when he appointed him as governor to Yemen:
كَيْفَ تَ قْضِي إِنْ عَرَضَ لَكَ قَضَاء ؟ قَالَ: أَقْضِي بِكِتَابِ اللَّهِ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ « قَالَ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ ، يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ ؟ قَالَ: فَسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ: أَجْتَهِدُ رَأْيِي وَلاَ آلُو. قَالَ: فَضَرَبَ صَدْرِي فَ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي ؟ اللَّهِ » لِمَا ي رُْضِي رَسُولَه وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ.
كَيْفَ تَ قْضِي إِنْ عَرَضَ لَكَ قَضَاء ؟ قَالَ: أَقْضِي بِكِتَابِ اللَّهِ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ « قَالَ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ ، يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ ؟ قَالَ: فَسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ: أَجْتَهِدُ رَأْيِي وَلاَ آلُو. قَالَ: فَضَرَبَ صَدْرِي فَ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي ؟ اللَّهِ » لِمَا ي رُْضِي رَسُولَه وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ.
«بِمَ تَحْكُمُ؟» فَقَالَ: «بِكِتَابِ اللهِ». قَالَ: «فَإِنْ لَمْ تَجِدْ؟» قَالَ: «فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللهِ ﷺ». قَالَ: «فَإِنْ لَمْ تَجِدْ؟» قَالَ: «أَجْتَهِدُ رَأْيِي». فَقَالَ رَسُولُ اللهِ ﷺ: «الْحَمْدُ لِلهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللهِ ﷺ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللهِ ﷺ» (رواه أحمد والترمذي والدارمي وأبو داود، وصححه الحافظ ابن كثير البصري الذي قال: إن الحديث حسن مشهور، ويعتمد عليه علماء الإسلام).
“What will you rule by?” He said: “By the Book of Allah.” He said: “What if you do not find the rule?” He said: “By the Sunnah of the Messenger of Allah (pbuh).” He said: “What if you do not find the rule?” He said: “I will exert my own opinion.” Upon this the Messenger of Allah (pbuh) said: “Praise be to Allah Who guided the envoy of the Messengerof Allah (pbuh) to what satisfies His Messenger” (transmitted by Ahmad and Al- Tirmidhi and Al-Darimi and Abu Dawud and was authenticated by Al-Hafiz Ibn Kathir Al-Basrawi who said that the narration is Hasan Mashur and relied upon by the scholars of Islam).
این امر به روشنی بر تأیید پیامبر خدا ﷺ نسبت به اجتهاد معاذ دلالت دارد. افزون بر این، دانش احکام با اجتهاد پیوند دارد و به آن مربوط است، زیرا درک و فهم احکام بدون آن محقق نمی‌شود. از این رو، اجتهاد واجب می‌گردد، زیرا قاعدهٔ شریعت چنین مقرر می‌دارد:
This clearly indicates the approval of the Messenger of Allah (pbuh) with regard to Mu’ath’s performance of Ijtihad. Furthermore, the knowledge of the rules is linked and is related to Ijtihad since the realisation and the comprehension of the rules could not be established without it. Hence, Ijtihad becomes obligatory because the Shari’ah principle stipulates:
. )ما لا يتم الواجب إلا به فهو اجب( .
. )ما لا يتم الواجب إلا به فهو اجب( .
«آنچه بدون آن واجب تحقق نمی‌یابد، خود نیز واجب است».
“That, without which the obligation cannot be accomplished, is itself an obligation”.
در اصل، استنباط احکام به دست مجتهدان (کسانی که توانایی اجتهاد دارند) انجام می‌شود، زیرا دانستن حکم الهی در مسئله‌ای مشخص جز از راه اجتهاد به دست نمی‌آید، و از این رو اجتهاد ناگزیر و ضروری است. دانشمندان اصول فقه بیان کرده‌اند که اجتهاد فرض کفایی بر مسلمانان است و بر مسلمانان روا نیست که در هیچ زمانی بدون یک مجتهد باشند، و اگر همه بر ترک اجتهاد توافق می‌کردند، گناهکار می‌شدند، زیرا تنها راه شناخت احکام شریعت، اجتهاد است. بنابراین، اگر دوره‌ای خالی از حداقل یک مجتهد باشد که بتوان در دریافت احکام به او تکیه کرد، این امر به فلج شدن شریعت می‌انجامد و این کار حرام است. افزون بر این، متون شرعی انجام اجتهاد را بر مسلمانان واجب کرده‌اند، زیرا این متون (یعنی کتاب و سنت و نه چیز دیگر) به شکلی تفصیلی نیامده‌اند، بلکه به شکلی کلی آمده‌اند که بر هر واقعیتی که بشریت با آن روبه‌روست قابل انطباق است. فهم این متون و استنباط حکم الهی از آنها مستلزم به کار بستن تمام تلاش است تا حکم شرعی هر مسئله از آنها به دست آید. این اجتهاد کاری ناممکن و بسیار دشوار نیست، بلکه فرآیند به کار بستن تمام توان برای به دست آوردن احکام شرعی با کمترین میزان شک است. به بیان دیگر، اجتهاد عبارت است از فهم متون شرعی با تلاش کامل برای رسیدن به این فهم و دریافت حکم شرعی. این کار در واقع در دسترس همه است. اجتهاد در صدر اسلام برای مسلمانان امری طبیعی و آشکار بود و هیچ پیش‌شرطی نداشت. با این حال، از آنجا که فهم عربی کلاسیک رو به ضعف نهاد و مردم توجه کمتری به شناخت دین نشان دادند، بر مجتهد واجب شده است که ادلهٔ سمعیه (نقلی) را بشناسد که اصول و احکام از آنها استنباط می‌شود. همچنین بر او واجب است که معنای عبارت‌هایی را که در عربی کلاسیک و در کاربرد بلاغی رایج‌اند، دریابد. جز این دو شرط، هیچ شرط دیگری برای انجام اجتهاد وجود ندارد. از این رو، اجتهاد علاوه بر آنکه فرض کفایی بر مسلمانان است، برای همهٔ مسلمانان قابل دسترس است. این‌ها همهٔ دلایل این مادّه است.
In origin, the deduction of the rules is performed by Mujtahideen (those capable of Ijtihad) because the knowledge of Allah’s rule in a given matter cannot be reached except through Ijtihad, and Ijtihad ,therefore, becomes indispensable. The scholars of Usul Al Fiqh (the principles of jurisprudence) have indicated that Ijtihad is a duty of sufficiency upon the Muslims and that it is forbidden for Muslims to be without a single Mujtahid at any given time, and that if they all agreed upon forsaking Ijtihad, they would be sinful because the only way to know the Shari’ah rules is through Ijtihad. Therefore, if an era were devoid of at least one Mujtahid upon whom it could be relied in perceiving the rules, it would lead to the paralysis of the Shari’ah and this is forbidden. Besides, the Shari’ah texts make it incumbent upon Muslims to perform Ijtihad because these Shari’ah texts (i.e. the Book and the Sunnah and nothing else) have not come in a detailed manner but rather in a general manner that can be applied to every reality faced by humanity. Their understanding and the deduction of the rule of Allah require the exhausting of efforts in order to obtain the Shari’ah rule from them for every matter. This Ijtihad is not an impossible task nor is it extremely difficult; rather, it is the process of exhausting one’s effort in order to acquire the Shari’ah rules with the least amount of doubt. In other words, it is the understanding of the Shari’ah texts with the exhausting of one’s utmost effort in order to attain this understanding and to perceive the Shari’ah rule. This is in fact within everyone’s reach. Ijtihad was natural and evident to the Muslims in the early times and it had no prerequisites. However, since the understanding of the classical Arabic language started to weaken and since people started to devote less attention to discerning the Deen, it has become incumbent upon the Mujtahid to know the narrated evidences (Adillah Sam’iyyah) from which the principles and the rules are deduced. It has also become incumbent upon him to discern the meaning of expressions which are commonly used in the classical Arabic language and in the usage of rhetoric. There are no other conditions apart from these two to performing Ijtihad. Therefore, in addition to being a duty of sufficiency upon the Muslims, Ijtihad is within the reach of all the Muslims. These are all the evidences for this Article.