«و لو ردّوه إلی الرسول أو إلی أولی الأمر منهم» (سورۃ النساء، آیہ ۸۳)، جو عملی طور پر امور کو سنبھالنے کا عہد ہے۔ یہی حکمرانی کی حقیقت ہے۔ اسی بنیاد پر سرپرستی کا اختیار، قیادت اور اقتدار ہی حکمرانی ہیں، اور اس کے علاوہ جو کچھ ہے وہ انتظام شمار ہوتا ہے۔ چنانچہ خلیفہ اور حکام میں سے گورنر اور کارکن جو لوگوں کے معاملات کی دیکھ بھال شریعت کے احکام اور قانونی فیصلوں کے نفاذ کے ذریعے کرتے ہیں، وہ حکمرانی شمار ہوتا ہے؛ اور ان کے علاوہ جو کچھ وہ یا دوسرے لوگ کرتے ہیں، خواہ وہ لوگوں میں سے منتخب ہوئے ہوں یا خلیفہ کی طرف سے مقرر کیے گئے ہوں، وہ انتظام شمار ہوتا ہے۔ اس طرح حکمرانی اور انتظام کے درمیان فرق واضح ہو جاتا ہے۔
“But if they had referred it back to the Messenger (pbuh) or to those of authority among them.” (TMQ 4:83), which is the undertaking of practically governing matters. This is the reality of the rule. Based upon that, the guardianship of the authority, the leadership and the power are the rule, and anything else is considered to be administration. Consequently, what the Khalifah and the leaders from the governors and workers do in terms of managing the affairs of people by implementing the Shari’ah rules and the legal judgments is considered to be the rule; anything else from what they or others do from those who were appointed from the people or by the Khalifah is considered to be administration. Accordingly the difference between the ruling and administration has become obvious.
شریعت حکومت را به خلیفهای داده است که امت او را برگزیده باشد، یا به امیری که امت او را انتخاب کرده باشد. پس با انتخاب امت برای امیر، یا با بیعت او به خلیفه، خلیفه یا امیر صاحب حق حکومت میشود، یا حکومت از آنِ خلیفه یا امیر خواهد بود. هیچ کس دیگری نمیتواند حکومت را به دست گیرد، مگر آنکه آن را از سوی او به وی داده باشند، و به این ترتیب حکومت متمرکز میشود. به بیان دیگر، حکومت از آنِ امت است که آن را به شخصی، یعنی خلیفه یا امیر، بدهد، و با دادن حکومت به او از طریق بیعت یا گزینش یا انتخابات، حکومت از آنِ او میشود، و در آن هنگام او حق حکومت را به هر کس که بخواهد میدهد و هیچ کس دیگری حق حکومت ندارد مگر آنکه او به آنها بدهد. بنابراین روشن میشود که تمرکز حکومت یعنی محدود کردن حق حکومت به کسی که امت برگزیده است، که بهطور خودکار مستحق حکومت میشود. هیچ کس دیگری بهطور خودکار مستحق حکومت نیست، بلکه آن را از طریق اعطای کسی دیگر به دست میآورد، و این اجازه از نظر زمان، مکان و شرایط محدود است، و در آن صورت واقعیت این حکم نشان میدهد که حکومت متمرکز است و تمرکز آن ضروری است.
The Shari’ah gave the rule as described to the Khalifah who was elected by the Ummah, or the Amir chosen by them, so by the Ummah’s choice for the Amir or by her pledge of allegiance to the Khalifah, the Khalifah or the Amir then becomes the one who has the right to the rule, or the rule is for the Khalifah or the Amir. No one else can take the rule unless it was given to them by him, and in this manner the rule is centralised. In other words, the rule is for the Ummah to give to a person, Khalifah or Amir, and by giving them the rule by the pledge of allegiance or by selection or elections, the rule becomes his, and at that time he gives the right to rule to whomever he wishes and no one else has the right to rule unless he gives it to them. Accordingly, it becomes apparent that centralisation of the rule is the restriction of the right to the rule with the one whom the Ummah has selected, where he is entitled to the rule automatically. No one else is entitled to the rule automatically; rather they gain it through being granted it by someone else, and are limited with respect to this permission by time, place and situation, and in that case the reality of the ruling indicates that it is centralised and its centralisation is necessary.
اما دربارهٔ اعمال رسول خدا ﷺ، ایشان والیانی را به ولایات میفرستاد و به آنان دستور میداد که احکام شریعت را در میان مردم اجرا کنند. ایشان همچنین کارمندانی غیرنظامی منصوب میکرد تا وظایفی را انجام دهند که به اجرای قوانین مربوط نمیشد. برای مثال، والیانی منصوب کرد و به آنان اختیار اجرای قوانین را داد و شیوهها و روشهای اجرا را محدود نکرد، بلکه آن را به خودشان واگذار کرد. به برخی از ایشان نامههایی نوشته میشد که احکام شریعت را در بر داشت، اما شیوه یا روش اجرای آنها در آن نبود؛ و برخی دیگر مأمور میشدند که شریعت خداوند ﷻ را اجرا کنند. پس عمرو بن حزم را به امارت منصوب کرد و برای او نامهای نوشت، و معاذ بن جبل را منصوب کرد و از او پرسید که چگونه حکم خواهد کرد، و سپس درستیِ دیدگاه او را تأیید فرمود. همچنین عِتاب بن أُسَید را به امارت منصوب کرد تا شریعت خداوند ﷻ را اجرا کند، و ایشان افراد را بر پایهٔ دیدگاهشان دربارهٔ شایستگیشان برای اجرا، به امارت میگماشت؛ چنان که روایت شده است.
As for the actions of the Messenger of Allah (pbuh) , he used to send governors to the districts and order them to implement the Shari’ah rules upon the people. He also used to appoint civil employees in order to carry out the functions not to implement the laws. So for example he appointed governors and gave them the right to implement the laws and did not restrict the means and styles of implementation but rather left that to them. Some of them would be written letters which would include the Shari’ah rules but not the means or style of their implementation and others would be ordered to implement the Shari’ah of Allah (swt); so he appointed Amr Bin Hazm as governor and wrote him a letter and he appointed Mu’adh Bin Jabal and he asked him how he would rule, and then he confirmed the correctness of his view. He also appointed ‘Itab b. Usayd as a governor in order to implement the Shari’ah of Allah (swt), and he used to appoint people as governors based upon the view of their suitability to execute; it is narrated.
.أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ الْحُصَيْنِ اسْ تُ عْمِلَ عَلَى الصَّدَقَةِ، فَ لَمَّا رَجَعَ قِيلَ لَهُ: أَيْنَ « الْمَالُ ؟ قَالَ: وَلِلْمَالِ أَرْسَلْتَنِي؟ أَخَذْنَاهُ مِنْ حَيْثُ كُنَّا نَأْخُذُهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ » وَوَضَعْنَاهُ حَيْثُ كُنَّا نَضَعُه.
.أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ الْحُصَيْنِ اسْ تُ عْمِلَ عَلَى الصَّدَقَةِ، فَ لَمَّا رَجَعَ قِيلَ لَهُ: أَيْنَ « الْمَالُ ؟ قَالَ: وَلِلْمَالِ أَرْسَلْتَنِي؟ أَخَذْنَاهُ مِنْ حَيْثُ كُنَّا نَأْخُذُهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ » وَوَضَعْنَاهُ حَيْثُ كُنَّا نَضَعُه.
«عمران بن حصین» برای جمعآوری صدقه (زکات) گمارده شد. هنگامی که بازگشت، به او گفته شد: «مال کجاست؟» او گفت: «آیا من را برای مال فرستادید؟ ما آن را از همان جایی گرفتیم که در زمان رسول خدا ﷺ میگرفتیم، و آن را همانجایی توزیع کردیم که در آن زمان توزیع میکردیم.» (روایت ابن ماجه و حاکم که آن را صحیح دانسته است).
“Imran bin Hussain was appointed to collect the Sadaqah (Zakah). When he came back, it was said to him: 'Where is the wealth?' He said: 'Was it for wealth that you sent me? We took it from where we used to take it at the time of the Messenger of Allah (pbuh) , and we distributed it where we used to distribute it.” (reported by Ibn Maja and Al-Hakim that authenticated it).
این موضوع با کارمندان دولتی متفاوت است، زیرا نقشهای آنان محدود است و آنچه از ایشان خواسته شود انجام میدهند۔ برای نمونه، رسول خدا ﷺ عبدالله بن رواحہ را به عنوان برآوردکنندهای گماشت که برای یهودیان برآورد میکرد؛ به بیان دیگر، پیش از برداشت محصول، میزان بار درختان و محصول کشاورزی را تخمین میزد۔ این روایت را احمد با سند صحیح از جابر بن عبدالله نقل کرده که گفت:
This is different to the civil employees, since their roles are limited and they do what is requested of them. For example, the Messenger of Allah (pbuh) appointed ‘Abd Allah Bin Rawaha as an estimator who would estimate for the Jews; in other words, estimate the yield of crops prior to harvest. It is reported by Ahmad with a Sahih chain from Jabir Bin ‘Abd Allah who said,.
كما فأقرهم رسول الله . أفاء الله عز وجل خيبر على رسول الله « كانوا، وجعلها بينه وبينهم، فبعث عبد الله بن رواحة فخرصها عليهم ثم قال لهم : يا معشر اليهود أنتم أبغض الخلق إلي، قتلتم أنبياء الله عز وجل، وكذبتم على الله، وليس يحملني بغضي إياكم على أن أحيف عليكم. قد خرصت عشرين ألف وسق من تمر فإن شئتم فلكم وإن أبيتم فلي. فقالوا: بهذا قامت السماوات والأرض قد أخذنا » فاخرجوا عنا.
كما فأقرهم رسول الله . أفاء الله عز وجل خيبر على رسول الله « كانوا، وجعلها بينه وبينهم، فبعث عبد الله بن رواحة فخرصها عليهم ثم قال لهم : يا معشر اليهود أنتم أبغض الخلق إلي، قتلتم أنبياء الله عز وجل، وكذبتم على الله، وليس يحملني بغضي إياكم على أن أحيف عليكم. قد خرصت عشرين ألف وسق من تمر فإن شئتم فلكم وإن أبيتم فلي. فقالوا: بهذا قامت السماوات والأرض قد أخذنا » فاخرجوا عنا.
«خداوند خیبر را به عنوان غنیمت به رسول خدا ﷺ عطا کرد. رسول خدا ﷺ یهودیان را بر تقسیم محصول پیشین میان خود و ایشان، که برای هر طرف پنجاه درصد بود، ابقا کرد. سپس عبدالله بن رواحه را فرستاد تا تقسیم محصول را ارزیابی کند. چون کارش به پایان رسید، به ایشان گفت: ای یهودیان، شما از نزد من منفورترین مردمانید؛ پیامبران خدا را کشتید و بر خدا دروغ بستید. اما این مرا وادار نمیکند که با شما به ناحق رفتار کنم. من بیست هزار بار خرما برآورد کردهام؛ اگر بخواهید، آن از شما باشد و نصف دیگر از من، یا برعکس.» گفتند: «این همان چیزی است که آسمانها و زمین بر آن پایدارند؛ پس ما آن را میپذیریم، و ما را به حال خود واگذار.» او همچنین کارگزارانی برای گرفتن زکات میفرستاد که آن را جمعآوری کرده و نزد او میآوردند و مزدشان را میپرداخت، چنانکه بشر بن سعید بن ساعدی مالکی روایت کرده که گفت:
“Allah gave Khaybar to the Messenger of Allah (pbuh) as booty. The Messenger of Allah (pbuh) confirmed the Jews on previous crop division between Him and them which was fifty percent for each side. He then sent ‘Abd Allah b. Rawaha to assess the division of the crop. When he was finished, he said to them: O Jews, you are among the most hateful to me; you killed the Prophet (phuh)s of Allah, and you lied upon Allah . But it doesn’t promt me to deal unjustly with you . I have estimated twenty thousand loads of dates, so if you want they are for you, or for me. They said: This is what supports the heavens and the earth, and so we accept it, so leave us”. He also used to send collectors for the Zakat who would collect and deliver it to him, and he would pay them their wages, as narrated by Bishr Bin Sa‘id Bin Al-Sa’adi Al-Maaliki who said:
.عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ السَّاعِدِيِّ الْمَالِكِيِّ أَنَّهُ قَالَ: اسْتَ عْمَل نِي عُمَرُ بْنُ « عَلَى الصَّدَقَةِ، فَ لَمَّا فَ رَغْتُ مِنْ هَا وَأَدَّيْ تُ هَا إِلَيْهِ أَمَرَ لِي بِعُمَالَةٍ، فَ قُلْتُ: الْخَطَّابِ إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ وَأَجْرِي عَلَى اللَّهِ، فَ قَالَ: خُذْ مَا أُعْطِيتَ، فَإِنِّي عَمِلْتُ عَلَى عَهْدِ إِذَا أُعْطِيتَ : فَ عَمَّلَنِي، فَ قُلْتُ مِثْلَ قَ وْلِكَ، فَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ رَسُولِ الل هِ » شَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْأَلَ فَكُلْ وَتَصَدَّقْ.
.عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ السَّاعِدِيِّ الْمَالِكِيِّ أَنَّهُ قَالَ: اسْتَ عْمَل نِي عُمَرُ بْنُ « عَلَى الصَّدَقَةِ، فَ لَمَّا فَ رَغْتُ مِنْ هَا وَأَدَّيْ تُ هَا إِلَيْهِ أَمَرَ لِي بِعُمَالَةٍ، فَ قُلْتُ: الْخَطَّابِ إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ وَأَجْرِي عَلَى اللَّهِ، فَ قَالَ: خُذْ مَا أُعْطِيتَ، فَإِنِّي عَمِلْتُ عَلَى عَهْدِ إِذَا أُعْطِيتَ : فَ عَمَّلَنِي، فَ قُلْتُ مِثْلَ قَ وْلِكَ، فَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ رَسُولِ الل هِ » شَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْأَلَ فَكُلْ وَتَصَدَّقْ.
«عمر بن خطاب (رضی الله عنه) مرا به عنوان جمعآورندهٔ صدقه گماشت. وقتی کارم را به پایان رساندم و آن را به او تحویل دادم، به من دستور داد که مزدی (برای این کار) دریافت کنم. گفتم: من این وظیفه را برای خدا انجام دادم و پاداشم با خداست. گفت: آنچه به تو داده میشود بگیر، زیرا من نیز در زمان رسول خدا ﷺ این وظیفه را انجام میدادم. او مرا به کار جمعآوری گماشت و من همانطور که تو میگویی گفتم، و رسول خدا ﷺ به من فرمود: هرگاه چیزی بدون درخواست تو به تو داده شد، آن را بگیر، بخور و صدقه بده.» (روایت مسلم)
“Omar b. Khattab (ra) appointed me as a collector of Sadaqa. When I had finished that (the task assigned to me) and I handed over that to him, he commanded me to (accept) some payment (for the work). I said: I performed this duty for Allah and my reward is with Allah. He said: Take whatever has been given to you, for I also performed this duty during the time of the Messenger of Allah (pbuh) . He assigned me the task of a collector and I said as you say, and the Messenger of Allah (pbuh) said to me: When you are given anything without your begging for it, (then accept it), eat it and give it in charity.” (reported by Muslim).
عمران بن حصین اس حاکم کی جانب سے زکات طلب کرنے کو ناپسند کرتے تھے جو اس سے زکات وصول کر چکا تھا، کیونکہ اس نے اللہ کے حکم (سبحانہ و تعالیٰ) کو نافذ کیا تھا اور زکات کو اسی طرح ان لوگوں کو دیا تھا جن کا اس پر حق تھا، جیسا کہ وہ اس وقت کرتا تھا جب اسے رسول اللہ ﷺ نے مقرر کیا تھا، جبکہ بسر بن سعید ایک ملازم تھا جو زکات وصول کرنے کے سلسلے میں اسے سونپے گئے کام کو انجام دیتا تھا، لیکن اس نے شریعت کے احکام کے نفاذ کا بیڑا نہیں اٹھایا تھا۔ اس طرح حاکم کے اعمال اور سرکاری ملازم کے اعمال کے درمیان فرق واضح ہو گیا۔ پس حاکم کے اعمال شریعت کا نفاذ ہیں، یعنی حکمرانی، اقتدار اور اختیار، جبکہ سرکاری ملازمین کے اعمال کا تعلق عملی اقدامات انجام دینے سے ہے نہ کہ قوانین کے نفاذ سے، لہٰذا وہ حکمرانی کا حصہ نہیں بلکہ محض انتظامیہ کا حصہ ہیں۔
So ‘Imran b. Husayn disapproved of the ruler requesting the Zakat that he had gathered from him, since he had implemented the law of Allah (saw) and given it to those who had right over it in the same way he used to at the time he was appointed by the Messenger of Allah (pbuh) (saw), but Busr b. Sa‘id was an employee who did what he was assigned to do with respect to collecting the Zakat but he did not undertake the implementation of the Shari’ah rules. Accordingly the difference between the actions of the ruler and the actions of the civil employee has been made clear. So the actions of the ruler are the implementation of the Shari’ah, in other words, the rule, power and authority, and the actions of the civil employees are to undertake the actions and not the implementation of the laws, and so they are not from the rule but rather they are only part of the administration.
علاوه بر این، تفاوت میان اقدامات خود حاکم روشن شده است، زیرا از جمله آنها این قاعده است که اجرای احکام شریعت و اجرای قضاوتها بر عهده اوست، و هیچکس جز کسی که بر اساس جایگاهی که به او داده شده به حاکمیت منصوب شده، حق انجام این اقدامات را ندارد. و از جمله اقدامات حاکم، شیوهها و ابزارهایی است که برای دستیابی به اجرا به کار میگیرد؛ و اینها بخشی از ادارهی امور است، و لازم نیست که اینها برای حاکم تعیین شود و او نیازی ندارد که به کسانی که او را منصوب کردهاند مراجعه کند. بلکه انتصاب او به عنوان حاکم، به او حق میدهد که از ابزارهایی که خود مناسب میداند و شیوههایی که میخواهد استفاده کند، تا زمانی که کسانی که او را منصوب کردهاند شیوهها و ابزارهای خاصی برای او تعیین نکرده باشند؛ که در این صورت او ملزم به آنچه برایش تعیین شده خواهد بود. به عبارت دیگر، انتصاب او به عنوان حاکم، به او حق میدهد که اقدامات اداری را انجام دهد، تا زمانی که نظامهای اداری برخاسته از کسانی که به او حق حکومت دادهاند وجود نداشته باشد؛ که در این صورت از آن نظامها پیروی خواهد کرد.
In addition, the difference between the actions of the ruler himself have become clear, since amongst them is the rule which is the implementation of the Shari’ah rules and the implementation of the judgements, and no one has the right to do these actions except for the one who is appointed with the right to rule according to the position given. And amongst the actions of the ruler are the styles and means used in order to achieve the implementation, and these are part of the administration, and these do not have to be defined for the ruler and he does not need to refer back to those who appointed him. Rather his appointment as a ruler gives him the right to use the means that he considers and the styles that he wants as long as those who appointed him did not specify specific styles and means for him, in which case he would be obliged by what was specified for him. In other words his appointment as a ruler gives him the right to carry out the administrative actions as long as there are not administrative systems in place originating from those who gave him the right to rule, in which case he would follow those systems.
بنابراین، روشن است که معنای حکومت متمرکز، اجرای اقتدار، یعنی اجرای شریعت است، و هیچ کس آن اقتدار را ندارد مگر آنکه امت آن را به او داده باشد؛ پس آن اقتدار محدود به او است و توسط هر کس که او به وی واگذار کند، اعمال میشود. معنای اداره غیرمتمرکز آن است که حاکمی که منصوب شده است، در مسائل اداری نیازی ندارد به کسانی که او را منصوب کردهاند مراجعه کند؛ بلکه بنا بر رأی خود آن مسائل را اجرا میکند. و این از واقعیت حکومت، آنگونه که در متون شریعت ذکر شده، و از کارهای رسول خدا ﷺ در نصب حاکمان، ثابت میشود. این، دلیل این مقاله است.
Consequently, it is clear that the meaning of centralised rule is the carrying out of the authority, in other words, of the implementation of the Shari’ah, and no one possesses that authority unless he was given it by the Ummah and so it is restricted to him and is exercised by whoever he gives it to. The meaning of decentralised administration is that the ruler who has been appointed does not have to refer to those who appointed him in the issues of administration; rather he carries them out according to his opinion. And that is established from the reality of the rule as has been mentioned in the Shari’ah texts, and from the actions of the Messenger (pbuh) in appointing the rulers. This is the evidence for this article.
