ماده ۲۰

محاسبه‌ی حاکمان توسط مسلمانان یکی از حقوق آنان و تکلیفی کفایی بر عهده‌ی ایشان است. اتباع غیرمسلمان نیز حق دارند نسبت به ستم حاکم بر ایشان یا اجرای نادرست احکام اسلام درباره‌ی آنان، شکایت خود را بیان کنند.

Accounting of the rulers by Muslims is one of their rights and an obligation of sufficiency upon them. The non-Muslim subjects have the right to voice complaint regarding the ruler’s injustice towards them or misapplication of the rules of Islam upon them.

هنگامی که حاکم بر مردم گماشته می‌شود تا بر ایشان فرمان براند، تنها برای اداره‌ی امور آنان گماشته شده است؛ پس اگر در این اداره کوتاهی کند، محاسبه‌ی او ضروری می‌گردد. هرچند حسابرسی او با الله (سبحانه و تعالی) است و کیفر کوتاهی یا غفلتش، عذاب از جانب الله (سبحانه و تعالی) است، اما الله (سبحانه و تعالی) به مسلمانان حق محاسبه‌ی حاکم را داده و این محاسبه را بر ایشان واجب کفایی گردانیده است، و امت را سرپرست اجرای وظایف حاکم قرار داده است. بر امت واجب شده است که اگر حاکم در این وظایف کوتاهی کند یا رفتار ناشایستی از او سر زند، او را سرزنش کنند؛ مسلم از ام سلمه روایت کرده که رسول الله ﷺ فرمود:

When the ruler is appointed upon the people in order to rule them he has only been appointed to govern their affairs, so if he falls short in this governing then accounting him becomes necessary. Although his accounting lies with Allah (swt) and the recompense of his fault or negligence is punishment (from Allah (swt)), Allah (swt) gave the Muslims the right to account the ruler and made this accounting an obligation of sufficiency upon them, giving the Ummah the guardianship over the ruler’s execution of his responsibilities. It has been made binding upon the Ummah to rebuke the ruler if he is faulty in these responsibilities or displays evil conduct; Muslim narrated from Umm Salamah that the Messenger of Allah (pbuh) said.

. سَتَكُونُ أُمَرَاءُ فَ تَ عْرِفُونَ وَتُ نْكِرُونَ، فَمَنْ عَرَفَ بَرِئَ، وَمَنْ أَنْكَرَ سَلِمَ، وَلَكِنْ « » مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ .

«خواهد بود امیرانی که شما کارهای نیکشان را می‌پسندید و کارهای بدشان را ناپسند می‌دانید. کسی که کارهایشان را ببیند (و بکوشد تا از تکرار آن جلوگیری کند) از سرزنش مبرّا است، و کسی که از کارهای بدشان در دلش بیزار باشد (در حالی که نتواند از وقوع دوباره‌ی آن جلوگیری کند) نیز در امان است. اما کسی که کارهای بدشان را تأیید کند و از آنها پیروی نماید، هلاک روحانی شده است» ؛ به عبارت دیگر، کسی که بدی را می‌شناسد و آن را تغییر می‌دهد، و کسی که توانایی تغییر آن را ندارد و در دلش آن را ناپسند می‌شمارد، پس او در امان است. بر این اساس، بر مسلمانان واجب است که حاکم را مورد بازخواست قرار دهند تا آنچه را که بر آن است تغییر دهد، و اگر به کارهای نکوهیده‌ی حاکم راضی باشند و از آنها پیروی کنند، گناهکار خواهند بود.

“There will be Amirs (rulers) and you will like their good deeds and dislike their bad deeds. One who sees through their deeds (and tries to prevent their repetition), is absolved from blame, and one who hates their bad deeds (in their hearts, being unable to prevent their recurrence), is (also) safe. But one who approves of their bad deeds and imitates them is spiritually ruined”; in other words, the one who knows the evil and so he changes it and whoever is not capable of changing it rejects it in his heart and so he is safe. Accordingly, it is obligatory upon the Muslims to account the ruler in order to change what he is upon and they would be sinful if they were content with and followed the actions of the ruler that are blameworthy.

همچنین غیرمسلمانان حق دارند به دلیل روایات مبنی بر حرمت مطلق ظلم، چه نسبت به مسلمانان و چه نسبت به غیرمسلمانان، و به دلیل روایات مربوط به نهی از آزار اهل ذمه، از ستم حاکم شکایت کنند؛ رسول خدا ﷺ فرمود: «آگاه باشید! هر که به معاهدی ستم کند، یا از حقش بکاهد، یا او را فراتر از توانش تکلیف کند، یا چیزی از او بدون رضایت قلبی‌اش بگیرد، من در روز قیامت دادخواه او خواهم بود.»

As for the non-Muslims, they have the right to raise complaints regarding oppression of the ruler due to the narrations about the absolute prohibition of oppression irrespective of whether it was upon the Muslims or non-Muslims and due to the narrations regarding the prohibition of harming the people of Dhimma; the Messenger of Allah (pbuh) said. . أَلاَ مَنْ ظَلَمَ مُعَاهِدًا، أَوْ انْ تَ قَصَهُ، أَوْ كَلَّفَهُ فَ وْقَ طَاقَتِهِ، أَوْ أَخَذَ مِنْهُ شَيْئًا « » بِغَيْرِ طِيبِ نَ فْسٍ، فَأَنَا حَجِيجُهُ يَ وْمَ الْقِيَامَةِ .

«هر کس بر فرد دارای پیمان ستم کند (او را بیازارد)، یا حقش را کم کند، یا او را بیش از توانش به کار وادارد، یا چیزی از او بدون رضایتش بگیرد، من در روز قیامت از او شکایت خواهم کرد.» (روایت ابوداوود؛ و العراقی گفته است که سند آن نیکو است). این نهی قطعی از آزار رساندن به صاحب پیمان است و با استدلال اولی، این حکم درباره اهل ذمه نیز جاری است. همچنین، به دلیل نهی از انواع مشخصی از آزار، و همانند آنها، تمامی آزارها (نیز ممنوع است)؛ ابوداوود از ابن عباس از پیامبر ﷺ روایت کرده است، در روایتی که درباره پیمان با مردم نجران آمده است.

“Whoever wrongs (oppresses) a contracting man (someone with a covenant) , or diminishes his right, or forces him to work beyong capacity, or take from him anything without his consent, I shall plead for on the Day of Judgement” (Reported by Abu Dawud and Al-‘Iraqi said the chain was good). This is a definitive prohibition on harming the one with a covenant and by greater reasoning this applies to the people of Dhimmah. Also due to the prohibition of specific types of harm and similar to them are all harms; Abu Dawud narrated through Ibn ‘Abbas from the Prophet (phuh) in the narration regarding the agreement with the people of Najran,

. عَلَى أَنْ لاَ تُ هْدَمَ لَهُمْ بَ يْ عَةٌ، وَلا يُخْرَجَ لَهُمْ قَ س، وَلا ي فُْتَ نُوا عَنْ دِينِهِمْ، مَا « » لَمْ يُحْدِثُوا حَدَثًا أَوْ يَأْكُلُوا الرِّبَا .

«هیچ کلیسایی از آنان ویران نخواهد شد و هیچ روحانی‌ای از آنان بیرون رانده نخواهد شد. در دینشان هیچ وقفه‌ای نخواهد بود (از دینشان بازداشته نخواهند شد)، تا زمانی که چیزی را وارد کنند که به اسلام تعلق ندارد، یا ربا بگیرند.» اگر ذمی مورد ستم قرار گیرد یا از سوی حاکم گرفتار زیان شود، حق دارد شکایت خود را طرح کند تا آنکه ستم از او برداشته شود و ستمگر کیفر ببیند. شکایت او در هر حال شنیده می‌شود، چه در شکایتش محق بوده باشد و چه نبوده باشد.

“no church of theirs will be demolished and no clergyman of theirs will be turned out. There will be no interruption in their religion (will not coerced away from their religion) until they introduce something that does not belong to Islam, or take usury.”. If a Dhimmi is oppressed or afflicted by harm from the ruler, he has the right to raise his complaints until the oppression is lifted from him and the one who oppressed him is punished. The complaint from him is heard in every case irrespective of whether he was justified in his complaint or not.

در کتاب الأموال اثر ابن أبی الدنیا، با سندی صحیح به سعید بن المسیب، و نیز همان‌گونه که الحافظ در مقدمهٔ فتح‌الباری گفته است: هنگامی که ابوبکر (رض) با یهودی‌ای به نام فنحاص سخن گفت و او را به اسلام دعوت کرد، فنحاص در پاسخ به او گفت.

In the book Al-Amwal by Ibn Abi ’l-Dunya with a Sahih chain to Sa’id Ibn Al-Musayyib, as also said by Al-Hafiz in the introduction of Al-Fateh, when Abu Bakr (ra) spoke to a Jew known as Fenhaas inviting him to Islam, Fenhaas replied to him saying.

. "والله يا أبا بكر ما بنا إلى الله من فقر وإنه إلينا لفقير، وما نتضرع إليه كما يتضرع إلينا، وإنا عنه أغنياء وما هو عنا بغني، ولو كان غنياً ما استقرضنا أموالنا كما يزعم صاحبكم، ينهاكم عن الربا ويعطيناه، ولو كان عنا غنياً ما أعطانا" .

«به خدا سوگند ای ابوبکر، ما به خدا نیازی نداریم و او به ما نیازمند است، و ما از او درخواست نمی‌کنیم آن‌گونه که او از ما درخواست می‌کند، و ما به او محتاج نیستیم و او نمی‌تواند از ما بی‌نیاز باشد؛ و اگر او فقیر نبود، از مال ما وام نمی‌خواست، چنان‌که رفیق شما ادعا می‌کند؛ که شما را از ربا (سود) بازمی‌دارد و آن را به ما می‌دهد؛ و اگر او توانگر بود، به ما نمی‌داد.» پس فنحاص به سخن خداوند (جل‌جلاله) اشاره کرد.

“By Allah O Abu Bakr, we have no need of Allah and He is needy to us, and we do not implore Him the way He implores us, and we are not in need of Him and He is not able to dispense with us, and if He were not poor , He would not ask for a loan from our property as your companion claims; forbidding you from usury (interest) and giving it to us, and if He were rich, he would not give us.”. So Fenhaas was alluding to His (swt) words.

«چه کسی به خدا قرض نیکویی می‌دهد تا او آن را برای وی چند برابر گرداند؟» (قرآن ۲:۲۴۵)، اما ابوبکر نتوانست در برابر این پاسخ صبر کند؛ پس خشمگین شد و با مشتی سخت به صورت فنحاص زد و گفت: «به آن کس که جانم در دست اوست، اگر میان ما و تو پیمانی نبود، سرت را می‌شکستم، ای دشمن خدا». آنگاه فنحاص از ابوبکر (رض) نزد رسول خدا ﷺ شکایت برد، و پیامبر ﷺ به شکایت او گوش داد و از ابوبکر (رض) پرسید، و ابوبکر (رض) آنچه را که به او گفته شده بود برایش بازگو کرد. هنگامی که از فنحاص درباره این موضوع پرسیده شد، آنچه را درباره خداوند (سبحانه و تعالی) به ابوبکر گفته بود انکار کرد، و [نازل شد] سخن او (سبحانه و تعالی):

“Who is it that would loan Allah a goodly loan so He may multiply it for him many times over?” (TMQ 2:245), but Abu Bakr was unable to have patience over this reply and so became angry and hit Fenhaas in the face with a powerful strike, and said “By the One who my soul is in His Hand, if there were not a covenant between us and you, I would struck your head, O enemy of Allah”. So Fenhaas then complained about Abu Bakr (ra) to the Messenger of Allah (pbuh) , and the Prophet (phuh) listened to his complaint and asked Abu Bakr (ra), and so Abu Bakr (ra) told him what was said to him. When Fenhaas was asked about this he denied what he had said to Abu Bakr about Allah (swt), and so His (swt) words.

«قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ» (آل عمران: ۱۸۱) نازل شد. سبب نزول این آیه را ابن ابی حاتم و ابن المنذر با سند نیکو از ابن عباس نقل کرده‌اند، چنان‌که حافظ در «فتح‌الباری» آورده است. و معروف است که ابوبکر (رض) وزیر رسول‌الله ﷺ بود، یعنی یاور او، و از این رو او حاکم بود. فنحاص نیز پیمان‌بسته بود، و رسول‌الله ﷺ شکایت پیمان‌بسته را شنید؛ پس به طریق اولی باید شکایت ذمّی را نیز شنید، و افزون بر این، او پیمان ذمّه یافته است.

“Allah has certainly heard the statement of those [Jews] who said, "Indeed, Allah is poor, while we are rich." We will record what they said and their killing of the Prophet (phuh)s without right and will say, "Taste the punishment of the Burning Fire. ’” (TMQ 3:181) were revealed. The cause for the revelation of this verse is mentioned by Ibn Abi Hatim and Ibn Al-Munthir with a good chain from Ibn Abbas as mentioned by Al-Hafiz in Al-fath. And it is well known that Abu Bakr (ra) was a Wazir (minister) of the Messenger (pbuh) , in other words, an assistant, and so he was a ruler, and Fenhaas was a covenanter, and the Messenger (pbuh) heard the complaint from the covenanter, and so by greater reasoning it must be heard from the Dhimmi, and on top of that he has been given the covenant of Dhimmah.

As for complaints regarding the misapplication of the implementation of the rules of Islam upon them, then this is from the rights of the Muslims and non-Muslims; some Muslims complained to the Messenger (pbuh) about Mu’ath Bin Jabal lengthening the recitation in prayer – Al-Bukhari reported from Jabir Bin ‘Abd Allah who said, . أَقْ بَلَ رَجُلٌ بِنَاضِحَيْنِ وَقَدْ جَنَحَ اللَّيْلُ، فَ وَافَقَ مُعَاذًا يُصَلِّي، فَ تَ رَكَ نَاضِحَهُ « وَأَقْ بَلَ إِلَى مُعَاذٍ، فَ قَرَأَ بِسُورَةِ الْبَ قَرَةِ أَوْ النِّسَاءِ، فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ - وَبَ لَغَهُ أَنَّ مُعَاذًا نَالَ يَا مُعَاذُ أَفَ تَّانٌ أَنْتَ ؟! أَوْ : فَشَكَا إِلَيْهِ مُعَاذًا، فَ قَالَ النَّبِيُّ مِنْهُ - فَأَتَى النَّ بِيَّ أَفَاتِنٌ ؟! ثَلاثَ مِرَارٍ، فَ لَوْلاَ صَلَّيْتَ بِسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ، وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا، وَاللَّيْلِ إِذَا » يَ غْشَى، فَإِنَّهُ يُصَلِّي وَرَاءَكَ الْكَبِيرُ وَالضَّعِيفُ وَذُو الْحَاجَةِ .

یک بار مردی دو ناضح (شترانی که برای کارهای کشاورزی به کار می‌رفتند) را می‌راند و شب فرا رسیده بود. او معاذ را دید که نماز می‌خواند، پس شترش را خواباند و در نماز به معاذ پیوست. معاذ سورۃ البقرہ یا سورۃ النساء را خواند، (پس) آن مرد نماز را رها کرد و رفت. وقتی دانست که معاذ او را سرزنش کرده، نزد پیامبر ﷺ رفت و از معاذ شکایت کرد. پیامبر ﷺ سه بار فرمود: «ای معاذ! آیا مردم را به فتنه می‌افکنی؟ بهتر بود اگر سورۀ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى (87)، یا وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا (91)، یا وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَىٰ (92) را می‌خواندی، زیرا پیرمردان، ناتوانان و نیازمندان پشت سر تو نماز می‌گزارند.» و فرستاده [خدا ﷺ] به شکایت از معاذ گوش داد و او را چنان سرزنش کرد که حتی به او گفت...

“Once a man was driving two Nadihas (camels used for agricultural purposes) and night had fallen. He found Mu`adh praying so he made his camel kneel and joined Mu`adh in the prayer. The latter recited Surat 'Al-Baqara" or Surat "An- Nisa", (so) the man left the prayer and went away. When he came to know that Mu`adh had criticized him, he went to the Prophet (phuh) , and complained against Mu`adh. The Prophet (phuh) said thrice, "O Mu`adh ! Are you putting the people to trial?" It would have been better if you had recited "Sabbih Isma Rabbika-l-A`la (87)", Wash-Shamsi Wa Duhaha (91)", or "Wal-Laili Idha Yaghsha (92)", for the old, the weak and the needy pray behind you.” And so the Messenger (pbuh) listened to the complaint about Mu’adh and chastised him such that he even said to him.

. » أَفَ تَّانٌ أَنْتَ ؟ ثلاث مرات « .

«اے معاذ! کیا تم لوگوں کو فتنے میں ڈالنا چاہتے ہو؟» یہ بات تین بار فرمائی گئی، اور معاذ یمن کے گورنر تھے اور اپنی قوم کے امام تھے۔ اس واقعے کی متعدد روایات ہیں، لہٰذا اس سے قطع نظر کہ شکایت ان کے بارے میں تھی اور وہ یمن میں تھے یا وہ صرف اپنی قوم کے امام تھے، یہ ایسے شخص کے بارے میں شکایت ہے جسے رسول اللہ ﷺ نے مقرر فرمایا تھا۔ پس یہ حکمران کے بارے میں شکایت ہے، اور شریعت کے احکام کے نفاذ سے متعلق ہے، کیونکہ شریعت کا حکم یہ ہے کہ امام نماز کو ہلکا کرے، رسول اللہ ﷺ کے اس فرمان کی بنا پر۔

“O Mu`adh ! Are you putting the people to trial?” three times, and Mu’ath was the governor over Yemen and was the Imam of his people. This event has a number of narrations so irrespective of whether the complaint was regarding him and he was in Yemen or he was the Imam of his people, it is a complaint regarding someone who had been appointed by the Messenger (pbuh) , so it is a complaint about the ruler, and regarding the implementation of the Shari’ah rules, since the Shari’ah rule is that the Imam should lighten the prayer due to the words of the Messenger (pbuh).

. » إِذَا أَمَّ أَحَدُكُمْ النَّاسَ فَ لْ يُخَفِّفْ « .

«هرگاه یکی از شما مردم را در نماز امامت می‌کند، باید مختصر بخواند.» (متفق علیه با این لفظ از مسلم). پس این شکایتی بود از ضعف در اجرای احکام اسلام.

“When any one of you leads the people in prayer, he should be brief.” (agreed upon with this wording from Muslim). So it was a complaint about the poor application of the rules of Islam.

همانگونه که شکایت یک مسلمان درباره نماز شنیده می‌شود، هر شکایتی درباره سایر احکام نیز شنیده می‌شود، و نه فقط درباره نماز، زیرا به‌کار نبستن نادرست احکام شریعت، عملی ستمگرانه تلقی می‌شود. بر این اساس، شکایت حقی است برای مسلمان و ذمی، چنانکه رسول خدا ﷺ فرمود:

In the same way that a complaint from the Muslim regarding prayer is listened to, any complaint regarding all other rules are also listened to and not prayer alone, since the misapplication of the Shari’ah rules is considered to be an act of injustice. Accordingly the complaint is a right for the Muslim and Dhimmi, since the Messenger (pbuh) said.

. » وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَلْقَى رَبِّي وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَطْلُبُنِي بِمَظْلِمَةٍ « .

«امید دارم که پروردگارم را دیدار کنم و هیچ‌یک از شما به‌خاطر ستمی، [خواهان پاداش یا عوض] از من نباشد.» (روایت ترمذی، که گفت: این حدیث حسن صحیح است). کلمه «یکی/هیچ‌یک» در این روایت هم مسلمان و هم ذمی را دربرمی‌گیرد، زیرا [پیامبر ﷺ] چنین نگفته است که [تنها مسلمانان].

“I hope that I meet my Lord and non of you are seeking (recompense from) me for an injustice.” (reported by Al-Tirmidhi who said the narration is Hasan Sahih). The word “one” in the narration encompasses the Muslim and the Dhimmi, since he did not say.

. » وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَطْلُبُنِي « .

«و لا مسلم یطلبنی»، بلکه گفت: «و هیچ کس مرا نمی‌جوید». همهٔ این‌ها دلیل بر آن مقاله است.

“and no Muslim is seeking me”, but rather he said “and no one is seeking me”. All of this is the evidence for the article.